ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی احمد بیگ آغااوغلونون آزادلیق و دموکراسی آختاریشلاری
احمد بیگ آغااوغلونون آزادلیق و دموکراسی آختاریشلاری
احمد بیگ آغااوغلونون یارادیجیلیغینین سونونجو دؤورو (1920-30-جو ایللر) هم ماهیتی، هم ده مضمونو باخیمیندان یئنی بیر مرحله تشکیل ائدیر.
"تورک تشکیلاتی-اساسیّهسی" (1925)، "اوچ مدنیت" (1927)، "اینگیلیس و هیندیستان" (1929)، "سربست اینسانلار اؤلکهسینده" (1930)، "تورک حوقوق تاریخی" (1931-1933)، "من کیمم؟" (1936)، "دؤولت و فرد" (1936)، "ایران و اینقیلابی" ، "کؤنولسوز اولماز" (1929)، "تکامولمو، اینقیلابمی؟!" ، "سربست فیرقه خاطیرهلری" (1931) کیمی اثرلرینده و یوزلرله مقالهلرینده یئنی جمعیت قوروجولوغونون تاریخی، نظری، موعاصیر آسپکتلری ایله باغلی درین تحلیللر آپاریر. بو اثرلردن بیری 1930-جو ایلده آنکارادا تاماملادیغی "سربست اینسانلار اؤلکهسینده" آدلی فلسفی تراکتاتیدیر. 30-جو ایللر تورکیهسینده (بو زامان تورکیه بیرپارتیالی سیستمه مالیک ایدی و هله دموکراسی تام اوتوروشدوغونو دئمک اولمازدی) بئله بیر اثرین اورتایا چیخماسینا یالنیز تعجوب ائتمک اولاردی. اصلینده، اؤزو ده سربست دوشونجهلی اینسان اولان ا.آغااوغلو بو اثرده هله هئچ اوروپادا بئله مؤوجود اولمایان بیر دموکراسینین، آزاد جمعیتین کونتورلارینی جیزمیشدیر. اثرین بیر چوخ یئرینده اوتوبیوقرافیک جیزگیلر یئر آلسا دا، بو گون ده اوتوپیک گؤرونن فیکیرلره ده راست گلمک اولور.
اثر آذربایجانین و تورکیهنین جومهوریت قورولوشونا یییهلندیکدن، موعین دؤولتچیلیک، جمعیت و فرد، سربستلیک، آزادلیق، برابرلیک یولوندا قازاندیغی ضعیف تجروبهدن سونرا یازیلیب. اونون آرزو ائتدیگی اوروپا اوصوللو-جومهوریت قورولوشلو دؤولت شرقده ایلک اولاراق تورک میلّتینه نصیب اولموشدو. اؤزونون ده تمثیل اولوندوغو آذربایجان تورکلری جمعی 23 آی بو قورولوشدا یاشامیش، تورکیه تورکلری 7 ایل ایدی کی، جومهوریت ایداره ائتمهسینی قورویوب ساخلاییردی. اثردهکی بیر چوخ یاناشمالارین، آنلاییشلارین پراکتیک اولاراق هله تورکیه جمعیتینه شامیل ائدیلمهسی چوخ چتین ایدی. اثرین باشلانغیجینداکی قئیدلردن گؤرونور کی، مؤلیف بونو یازماقدا چوخ چتینلیک چکمیش، اؤزونون ده یاشادیغی جمعیتین گلهجگینی دوشونموشدور. بو دؤورده موخالیفت جبههسینه چکیلمهسی ده اثرین یازیلماسینی چتینلشدیرن عامیللردن ایدی. اونا گؤره ده، فیلوسوف اثرین فورماسی، ژانری اوزرینده خئیلی دوشونموش، نهایت، اونو حکایت، فلسفی تراکتات شکلینده یازماغی قرارا آلمیشدیر: "اثریمه هانسی بیچیم وئرمکله باغلی خئیلی تردّود کئچیردیم؛ نهایت، اونو بیر حکایه شکلینده یازماغا قرار وئردیم. اسارتدن قورتولموش بیر تورک فردینی آزاد و سربست بیر اؤلکهیه آپاردیم..." لاکین ائله بوراداجا" ...بو اؤلکهنین رهبرلری تورک جومهوریتینی قوران داهینین امل و آرزولارینین گئرچکلشمهسی اوچون چالیشماقدادیر" ، - دئییر و بو جومهوریتین باش معماری آتاتورکو "داهی" اولاراق قییمتلندیریر. بونونلا دا اثرینین تورکیه موحیطینده دوزگون باشا دوشولمهیهجگیندن احتیاط ائدهرک یاشادیغی جمعیت و جومهوریت ایله باغلی فیکیرلرینی ده بیلدیرمکله اؤزونو تنقیدلردن سیغورتالاییر. بو اؤزللیکلری اؤز اوزرینده حیس ائدن ا.آغااوغلو بیر فرد اولدوغونا گؤره جومهوریتنین معنوی جهتدن ایدئولوژیسینی قورماق جسارتی گؤستریر. ا.آغااوغلو دؤولت قورولوشوندا جومهوریتچیلیغی تقدیر ائدیردی. بعضاً او، ایچینده یاشادیغی جمعیتین شرطلرینی و تاریخی شراییطی ده نظردن قاچیرمیردی. آنجاق بوتون حاللاردا یازدیقلاری ایله فعالیتی اوست-اوسته دوشوردو.
ادیبین قیزی تئزئر تاشکیران اونون 20-30-جو ایللر موجادیلهسینین دموکراسییه کؤکلنمهسی ایله باغلی یازیر "...جومهوریت دؤورونده کی موجادیلهسی ده بو نؤقطهیه چئوریلدی. بوتون چالیشمالاریندا میلّته دایانان دؤولت گؤرونوشونو فردین حاق و حورّیتلرینی قورویان دؤولت دئیه منیمسهییر، هر وظیفهنین قارشیلیغیندا بیر حاق واردیر تِزیسینی مودافیعه ائدیردی. بو تِزیس احمد آغاوغلونون فیکیر و سیاست حیاتینین سون مرحلهسیدیر" . ت.تاشکیرانین بو فیکری ا.آغااوغلونون اثرلری و فعالیتی ایله تصدیق ائدیلیر. خوصوصی ایله، دموکراسی، فیکیر آزادلیغی، حورّیت مسلهسینده هئچ زامان هئچ کیمه گوزشته گئتمهمیشدیر. ف.ساکال بلگهلره دایاناراق اونون میلّت وکیلی اولدوغو زامان تورکیه بؤیوک میلّت مجلیسینده "هر شئیین بیر مونتقیدی اولمالیدیر" فیکرینی سؤیلهدیگینه دیقت چکیر. بو ایسه اونو گؤستریر کی، ا.آغااوغلو دموکراسی اوچون ان موهوم شرطلردن بیری اولان تنقید اینستیتوتونو همیشه مودافیعه ائتمیشدیر.
ا.آغااوغلو "اؤن سؤز" ده فیلوسوف مونتسکیونون "قانونلارین روحو" آدلی اثرینده کی حاکیمیت بیچیملری ایله باغلی دئییلمیش " ایستیبداد- یعنی شخصی حاکیمیت-مشروطیت-شرفه، جومهوریت ایسه لیاقته دایانیر" فیکرینی خاطیرلادیر و بونون هله ده معنا و اهمیتینی ایتیرمهدیگینی سؤیلهییر. یازیچی-فیلوسوفون ش.مونتسکیونون (1689-1755) فیکرینی سیتات گتیرمهسی اونو گؤستریر کی، ا.آغااوغلو دموکراسی و آزادلیق آنلاییشلاری ایله باغلی نظری و پراکتیک قناعتلره مالیکدیر. او، بو زامان یالنیز ش.مونتسکیونون دئییل، دونیانین بیر چوخ تانینمیش فیلوسوفلارین فیکیرلریله تانیش اولموشدور. شارل دو مونتسکیو، جان لاک عنعنهلرینی داوام ائتدیرمکله دموکراتیک دؤولت قورولوشونون سیستمینی داها دا فورمالاشدیرمیشدیر.
ا.آغااوغلو اثرده ج.لاک، ج.میلّتون، اسپنسر، کانت، هگل، وولتر، ژان-ژاک روسو، ماکیاولی، برونو و ب. موتفکّیرلرین ده آدینی چکیر. بو ایسه او دئمکدیر کی، بو مؤلیفلرین اثرلرینی اوخوموش، فیکیرلریله یاخیندان تانیش اولموشدور. اثرین سونوندا میلّت مؤوضوسوندا اوستادین مئیدانا آتدیغی ان موهوم یئنیلیک میلّتین تشکّولو حاقینداکی فیکری و ادبی جریانلارین چوخ اؤنملی اولدوغونو گؤستریر. ا.آغااوغلو بو فیکرینی اوستادا عایید ائدیر و اونون اینقیلاب ائتدیگینی دوشونور. اونون فیکرینجه، میلّتلرین تشکّول تاپماسینا ادبیات دا چوخ اؤنملی تاثیر گؤستریر. ا.آغااوغلو بو سیرادا شکسپیر، گوته، شیلر، مولیر، ویکتور هوقو، دانته، پوشکین، لرمونتوف، تولستوی کیمی یازیچیلارین، شاعیرلرین آدینی چکیر و " ...اونلار اولماسایدیلار، اینگیلیس، آلمان، فرانسه، ایتالیا، روس میلّتلری یارانمازدی" ، - دئیه میلّتین فورمالاشماسینداکی رولونو یوکسک قییمتلندیریر.
ا.آغااوغلو اثرده حاکیمیت مسلهسینه ده توخونور. آنایاسالی مونارشی زامانی حاکیمیتین حؤکمدارلا ایمتیازلی حاکیم صینفین الینده، جومهوریتده ایسه بوتونلوکله خالقین الینده اولدوغو قناعتی اثر بویو اؤز تصدیقینی تاپیر. اونون فیکرینجه، شخصی حاکیمیت زامانی خالق تک شخصین شیلتاق و هوسینه تابع اولور، میلیونلارجا اینسان بو شیلتاقلیق و هوسه ایطاعت ائدیر، خالق قورخور و خوف ایشینده یاشاییر. آنایاسالی مونارشی زامانی ایسه حاکیمیت حؤکمدارلا ایمتیازلی بیر صینفین الینده اولور. جومهوریته گلینجه ایسه اورادا حاکیمیت بوتؤولوکده خالقین الینده اولور، او، خالقا عاییددیر و هر کسین ایدارهچیلیگه قاتیلماق حاقی واردیر. یازیچی بورادا اساس دیقتی لیاقته یؤنلدیر و جومهوریت زامانی وطنداشلارین لیاقتلرینین قورونماسینا دیقت چکیر.
ایلک دفعه 1930-جو ایلده تورکیهده "جومهوریت" قزئتینده حیصه-حیصه درج ائدیلن "سربست اینسانلار اؤلکهسینده" اثری "من بیر اسیر ایدیم، آزاد اولماق ایستهدیم" اِپیقرافی ایله باشلاییر. بو اِپیقراف مؤلیفین آزادلیغا نه قدر بؤیوک اؤنم وئردیگینه ثوبوتدور. بو معنادا اثرین باش قهرمانینی "آزادلیق عاشیقی" ده آدلاندیرماق اولار. زنجیرلرینی قیراراق اسیرلیکدن قورتاران اینسانین آزاد اولدوقدان سونرا قارشیسیندا ایکی یول گؤرونور: آزادلیق و کؤلهلیک یولو. ساغ طرف آزادلیق، سول طرف ایسه کؤلهلیک یولودور. او، آزادلیغی ایستهدیگی اوچون ساغ طرفی توتور و سربست اینسانلار اؤلکهسینه گلیب چیخیر. لاکین اؤلکهیه گلمکله هله هر شئی حلّ اولونمور. آزادلیغا چاتماق کیمی، اورادا یاشاماغین دا موعین شرطلری واردیر. "آزادلیق عاشیقی" "اصل من ایستهین یئردیر" ، - دئیه فیکیرلشهرک ایچری کئچمک ایستیرکن، سورغو-سوال ائدیلیر: ایچ زنجیرینی ده سؤکوب آتمیسانمی؟؛ طاماحینا یییه دورموسانمی؟؛ دوغرونو سئویرسنمی؟؛ حقیقته دؤزومون وارمی؟؛ لیاقت صاحیبیسنمی؟ بو سواللارین هر بیری آزادلیغی الده ائتمهنین پرینسیپلری کیمی موعینلشیر.
سربست اینسانلار اؤلکهسینین وطنداشی اولماق ایستهین اینسانلار، هر شئیدن اول، او اؤلکهنین آنایاساسینی بیلمهلی و عمل ائتمهلی ایدی. پیرلرین تانیش اولماق اوچون اونا وئردیگی "آنایاسا"دا ایسه بو اؤلکهنین قانونلاری، آزادلیغین شرطلری اؤز عکسینی تاپمیشدی. یاسادا قئید اولونان مادده لرده دئییلیردی:
1. آزادلیق دوغرویا و جسارته سؤیکهنیر؛
2. یالان سربست اینسانلار اؤلکهسینده تام یاساقدیر. بو آزارا توتولان اؤلکه خاریجینه چیخاریلیر؛
3. ایکیاوزلولوک و یالتاقلیق ان آغیر گوناهدیر. بو گوناها باتانلار هامیلیقجا داشا توتولورلار؛
4. چوغوللوق ائدنلر سربست اینسانلار اؤلکهسینین وطنداشلیغیندان چیخاریلیرلار؛ قورخاقلیقلا سربست اؤلکه وطنداشلیغی بیر آرایا سیغماز.
ا.آغااوغلونون قهرمانی حاقی قوروماق، چالیشماق، دؤزوم و یاردیم گؤسترمگین بیر وظیفه اولدوغونو دئییر. بو یاسالارلا و سربست اینسانلار اؤلکهسینین حیاتی ایله یاخیندان تانیشلیغی اسیر اینسانی آزاد اؤلکهده یاشاماغین، اونون قانونلارینا عمل ائتمگین شرفلی اولدوغو قدر ده چتینلیگینی باشا دوشور. آنجاق آرتیق بو بیر شرف ایشی اولدوغوندان اسیر آدام بوتون دئییلنلره جان-باشلا عمل ائدیر، بو اؤلکهنین تاریخینی اؤیرهنیر. معلوم اولور کی، بو اؤلکهنین شرفلی بیر تاریخی اولوب؛ ایندی اینسانلارین آزاد گزیب دولاشدیغی کوچهلرده بیر واختلار اینسانلار بیر-بیرینین اوستونه قالخمیش، قان سو یئرینه آخمیشدی. لاکین اینسانلار آزادلیق اوغروندا موباریزه آپاریب و چارپیشیبدیر. ا.آغااوغلو بونونلا ایکی مسلهنی دئمک ایستهییر؛ بیرینجیسی، آزادلیق وئریلمیر، آلینیر. اونون اوغروندا موباریزه آپاریلمالیدیر؛ ایکینجیسی، بو گون موعین معنادا بو جمعیته صاحیب اولان اوروپادا جمعیت هئچ ده بوگونکو کیمی اولمامیشدیر، اینسانلار بیر-بیرینین اوزرینه قالخمیش، قان سو یئرینه آخمیشدیر. منجه، بو فیکیر، ا.آغااوغلونو حددن آرتیق غربی اؤیمکده تنقید ائدنلر اوچون یاخشی جاوابدیر. او، تاریخه موراجیعتده یالنیز شرقی تنقید ائتمیردی، هم ده غربی تنقید ائدیردی. آنجاق ایندی غرب بوتون بو مرحلهلری کئچمیش، یئنی جمعیت قوروجولوغوندا دموکراتیک اساسلارا سؤیکنمیشدیر.
اثرده پیرلرله وئریلن صؤحبتلرین معنا یوکو بؤیوکدور؛ آزاد اولماق ایستهین اینسان آزادلیغین چتین و کشمکشلی یوللاردا کئچدیگینی درک ائدیر. "یالان" ، "ایکیاوزلولوک" ، "یالتاقلیق" بؤلومونده بونلارسیز جمعیتی عاغلینا گتیره بیلمهین اینسان پیرلرین صؤحبتیندن سونرا فیکرینی دَییشمهلی اولور و بونون بیر تربیه مسلهسی اولدوغونو آنلاییر: "ان خیردا و ان گوناهسیز یالانا دا دؤزوم گؤسترمک اولماز. بیر سؤزله، اوشاق عاییله و مکتبدن چیخیب جمعیته قوووشدوغو زامان یالانین اییرنج بیر آزار اولدوغونو دویوب آنلامالیدیر".
ماراقلیدیر کی، بو مسلهیه ا.آغااوغلو بونا قدرکی اثرلرینده ده توخونور. اونون فیکرینجه، بوتون بونلار دموکراتیک جمعیتلرده دئییل، دؤولتی حؤکمداردان عیبارت بیر زومرهنین حاکیم اولدوغو جمعیتلرده باش وئریر. بئله ده هامی بیر شخصه باغلیدیر. "اوچ مدنیت" اثرینده ده بونون اوزرینده دایاناراق یازیردی: "فقط ایش بیر کره شخصی باغلیلیق آلانینا تؤکولدومو، یالتاقلانما، ایکیاوزلولوک، حیله ، یالان، فیتنه، خیانت و جینایت دؤولت آداملاری اوچون مزیت و فضیلت یئرینه کئچر. رقابت دؤولتی یاخشی ایداره ائتمکده کی لیاقتی بیلگی، عزم، متانت، ناموس ساحهسیندن چیخار. شخصه باغلیلیق آلانینداکی ذیلت و رذالتلره تؤکولور. گئرچک عاغیل، ذکا و فضیلت یئرینه بیجلیک، حیله ، فیریلداق کئچر".
سربست اینسانلار اؤلکهسینده آزادلیقلا چوغولچولوق دا بیر آرایا سیغمیر؛ آزادلیق صمیمیت و دوغروچولوق ایستهییر. آزاد بیر اؤلکهیه خبرچیلیک، چوغولچولوق قدر ضررلی شئی اولماز. چوغولچولوق اولان یئرده کیمسه کیمسهیه اینانماز، یالان و ایکی اوزلولوک آرتار.
بو اؤلکهنین بیر پارکیندا آزادلیق هئیکلی ده اوجالدیلمیشدیر. هئیکل ایستیبدادا قارشی آزادلیق بایراغینی قالدیران ایلک وطنداشین شرفینه اوجالدیلیب. هئیکلین اطرافیندا واختآشیری میتینقلر کئچیریلیر. آزاد اولماق ایستهین آدام همین گون اوچ میتینقین شاهیدی اولور؛ میتینقلرین بیرینده حؤکومتین پروقرامینا صادیق قالمادیغی، ایکینجیده گنج نسلین یوردسئورلیک کئیفیتیندن اوزاقلاشدیغی و بوندا تحصیل سیستمینین گوناهکار اولدوغو، اوچونجوده ایسه قادین حوقوقلارینین کیشیلرله تام برابر توتولماسی ایستهنیلیردی. سونونجو میتینقده قادینلار بوتون حاللاردا کیشیلرله برابر توتولان حوقوقلارینین عئینی اولماسینی ایستهییردی.
ا.آغااوغلو جمعیتده ضیالی، ادیب مؤوقعییندن دانیشارکن مقالهلرینده اولدوغو کیمی، غرب-شرق موقاییسهسینی آپاریر، ضیالینین شرق عالمینده میلّت عامیلینه یابانچی قالماسی مسلهسینه ده توخونور. اونون فیکرینجه، شرق عالمینده میلّت آنلاییشی غربینکیندن فرقلهنیب. شرق ادبیاتی ایچینده اولدوغو موحیطه، اینسان و طبیعت موحیطینه یابانچی قالیب، دایم گؤیلرده، بوشلوقلاردا دولاشیب. بو ادبیات تک بیر شخصین ایفادهسی اولدوغوندان اینسانلیق و طبیعتله دیل تاپماغی آشیلاماییب. طبیعتله اینسان آراسینداکی، ائلجه ده اینسانلارین اؤز آراسینداکی یادلاشمانی آرادان قالدیرماغا، معنوی باخیمدان بوتؤولشدیرمگه چالیشماییب.
آزاد اولماق ایستهین آدام پیرلرین موشاییعتی ایله سربست اینسانلار اؤلکهسینین پارلمانیندا، بیلیمیوردونودا، اینستیتوتوندا، ایری ماشینقاییرما کارخانهسینده، ایبتیدایی مکتبده و کیتابخانادا اولور، نیظامنامهسی و اونون مادّهلری حاقیندا دوشونمک اوچون واخت ایستهییر. اؤلکهنین غریبهلیگی و حئیرتآمیزلیگی اونو مفتون ائتمیشدی. هر شئیی یئنیدن اؤیرنمک، هر شئیه یئنیدن آلیشماق لازیم ایدی. نه قدر چالیشیب-چابالاسا دا، کؤهنه وردیشلردن ال چکمک هئچ ده آسان دئییلدی. بو ایشی باجارمایاجاغی حاقیندا پِسسیمیزمه ده قاپیلیر، آنجاق اونو دا فیکیرلشیر کی، من بو اؤلکهنین تاریخی ایله تانیش اولارکن اونلارین دا عئیناً بیزیم یولوموزو کئچدیگینی گؤردوم، دئمهلی، اونلار دا باشلادیقلاری زامان هر شئی آسان اولماییب، اونلار دا اذیت چکیب. کؤهنه حیاتا دؤنمگین مومکونسوزلوگونو گؤرهرک او، سربست اینسانلار اؤلکهسینده قالماغا قرار وئریر.
دموکراسی، حاکیمیت، دؤولت و فرد مسلهلری ده ا.آغااوغلونون یارادیجیلیغینین سونلاریندا ان چوخ توخوندوغو مسلهلردندیر. "دؤولت و فرد" ، "اوچ مدنیت" اثرلرینده، "دموکراسی و دؤولتچیلیک" مقالهسینده بو مؤوضودا فیکیرلرینی سیخ-سیخ بیلدیرمیشدیر. بو مسلهده همیشه غربله شرق دموکراسیسینی موقاییسه ده ائتمیشدیر. اونون فیکرینجه، دموکراسینین اساسلارینی چئینهین دؤولتچیلیک سیستمینده دموکراسیدن دانیشماق مومکون دئییل. بو جور رژیملر شخصلرین و زومرهلرین تحکّومونه یول آچا بیلیرلر. حتّی خالقین تنقید آزادلیغینین اولماسی بئله دموکراسی اوچون یئترلی دئییلدیر، بو آزادلیغی قوللانا بیلهجک گوج ده اساسدیر. بو گوجو ایسه خالق لیبرال توپلوملاردا تاپیر و ایشلهدیر.
ا.آغااوغلونون "اوچ مدنیت" اثرینده ده دموکراسی موجادیلهسینین شاهیدی اولوروق. اونون دؤولت قاورامیندا اینسانین حاق و حورّیتینی قورویان غرب مدنیتینین تمل پرینسیپلری باشلیجا یئر توتور. اثرده مدنیت آنلاییشی گئنیش آنلامدا گؤتورولور و بورادا دین، اخلاق، فرد، عاییله، جمعیت، دؤولت، حؤکومت عامیللری تحلیل ائدیلیر. جمعیت حیاتینین قووّتلنمهسینه و گلیشمهسینه سبب اولان عامیللری تحلیل ائدن مؤلیف بؤیوک فرانسه اینقیلابینا توخوناراق وولتر، دیدرو، مونتسکیو، روسو، کانت، شللینق، هگل کیمی فیکیر آداملارینین نظریهلرینه ایستینادلار ائدیر، اینسان حاقلاری بیاننامهسینین آدینی چکیر. بو اثرینده ا.آغااوغلو دموکراسی، جمعیت و فرد آنلاییشلارینا ایکی کونتکستده - شرق و غرب کونتکستینده یاناشیر. بیر طرفده "کیمسه یوخ، پادشاه وار، حاق یوخ، کئیف وار" دیگر طرفده ایسه "فرد یوخ، جمعیت وار، حاق یوخ، وظیفه وار" پرینسیپی یئر توتور. عومومیتله، دموکراسی، اینسان حاقلاری مسلهسینده ا.آغااوغلو دایم غربچیلیگی اوستون توتور. ف.ساکال بونو "شرقین کئچمیشینی دموکراسی آجیسیندان یئره وورماسی" کیمی دَیرلندیریر.
"سربست اینسانلار اؤلکهسینده" اثرینده فیلوسوف-ادیب دؤولت ایداره ائدیلمهسینده دموکراسینی اساس گؤتورور. بو ایسه خالق ایداره ائتمهسیدیر. خالق ایدارهائتمهسی اولان یئرده "ایستیبداد قورولوشوندا اولدوغو کیمی، دؤولت سریشتهسیزلرین الینده تجروبه تاختاسی اولا بیلمز" . اونون فیکرینجه "خالق ایدارهسی ایله ایستیبداد آراسینداکی اساس فرقلردن بیری ده بودور کی، ایستیبداددا دؤولت آداملارینین و مأمورلارین آرخالاندیقلاری گوج حؤکمدارین یاخشیلیق و قایغیسیدیر. حالبوکی خالقین یؤنلتدیگی دؤولتده همین آداملار یالنیز خالقین اینامینا سؤیکنه بیلر".
اثرده قویولان مسلهلر ا.آغااوغلونون "دؤولت و فرد " و"سربست فیرقه خاطیرهلری" اثرلرینده داوام ائتدیریلیر. بو اثرلرده فعالیتینین موعین دؤنملرینده کی وضعیتده اونون نه قدر دوغرو یول توتدوغونو گؤستریر. 20-جی ایللرده مؤوجود رژیمی مودافیعه ائدن کادروچولار اونا قارشی هوجوما کئچمیشدیلر. اونلارین بو حرکتلرینی ا.آغااوغلو دموکراسییه قارشی حرکت کیمی قییمتلندیریردی. "دؤولت و فرد" اثرینده کادروچولارین تنقیدینه جاواب وئره رک "حقیقتاً کادرونون مودافیعه ائتدیگی سیستم، جاهاندا اؤرنگی اولمایان، آنلاشیلماز، قرابتلرله دولو بیر شئیدیر. بناءًعلیه حادیثهلر و واقعهلرین اؤنونده قوشان ائشسیز و اؤرنکسیز، مجهول و آنلاشیلماز بیر سیستمی آغااوغلونون مفکورهسی طبیعتی لیله قاورایا بیلمز" ، - دئیه یازیردی.
تورکیهده سئچکیلردن درحال سونرا یازدیغی "سربست فیرقه خاطیرهلری" اثرینده تورکیهنین تکپارتیالی سیستمدن چوخپارتیالیلیغا کئچید دؤورونده باش وئرن حادیثهلری قلمه آلیر. بو اثر گؤستریر کی، حتّی تکپارتیالی سیستم زامانی ا.آغااوغلو نظری جهتدن سؤیلهدیگی فیکیرلری حیاتدا دا مودافیعه ائتمیش، جمعیتین دموکراتیکلشمهسی ایله باغلی سؤیلهدیگی نظری فیکیرلری پراکتیک جهتدن حیاتا کئچیرمگه چالیشمیشدیر. نه قدر چتین اولسا دا، یئنی جمعیتین قورولماسیندا موخالیفلیک اینستیتوتونون یارانماسیندا قاتقیسی اولموش، یئنی پارتیانین یارانماسیندا الیندن گلنی ائتمیش، لاکین اونون قاپانماسیندان سونرا پارتیایا گئری دؤنمهمیشدیر.
آزادلیق و دموکراسی آنلاییشلاری ا.آغااوغلونون بوتونلوکله یارادیجیلیغیندا موهوم یئر توتور. بو تمل پرینسیپلر "سربست اینسانلار اؤلکهسینده" اثرینده ایلک دفعه اولاراق سیستملی شکیلده ایشلهنیلیر. اونون فیکیرلرینده غرب دونیاسینین دؤولتچیلیگینین تمل پرینسیپلرینین باشلیجا یئر توتدوغونو گؤروروک. بو تمل پرینسیپلر، دئمک اولار کی، اونون اثرلرینده اولدوغو کیمی، حیاتینین و فعالیتینین ده اساس پرینسیپلریندن اولموش، یئنی جمعیتین فورمالاشماسیندا موستثنا خیدمتلر گؤسترمیشدیر. اثرده آزادلیق و دموکراسی حاقیندا نظری فیکیرلرله یاناشی، پراکتیک مسلهلر ده یئر آلیر. یعنی ا.آغااوغلونون یاشادیغی جمعیتین بیر چوخ مسلهلری اوستواؤرتولو شکیلده اؤز عکسینی تاپیر. بورادا قویولان مسلهلرین بیر چوخونو یاشادیغی جمعیته بیرباشا شامیل ائتمگین مومکون اولمادیغی اوچون فلسفی تراکتات فورماسیندا یازماغا اوستونلوک وئریر. بو فورما هم فیکرین چاتدیریلماسی، عومومیلشدیریلمهسی، هم ده مؤوجود دورومدا کسکین تنقیدلردن اوزاق دورماسینا ایمکان وئریر. ا.آغااوغلو جمعیتده کی دموکراتیکلشمهنین فردین گوجلنمهسینه ائتکیسی اولاجاغینی، بونونلا دا توپلوما دینامیزمین گلهجگینی و فردلرین وظیفهلرینین آرتماسی ایله آزادلیقلارینی داها دا آرتیراجاغینی دوشونوردو.
ا.آغااوغلو "سربست اینسانلار اؤلکهسینده" اثری ایله دموکراسی، اینسان حاقلاری، آزادلیق، فرد، دؤولت، جمعیت، حاکیمیت کیمی تمل پرینسیپلرله چیخیش ائدن فیلوسوف و یازیچیلار ارسطو، توماس هابز، جان لاک، جان میلّتون، شارل دو مونتسکیو، ژان ژاک روسو، جان استورت میل، میرزه فتحعلی آخوندزاده، آبراهام لینکولنون فیکیرلرینی یئنی دؤورده اینکیشاف ائتدیرمیش و زنگینلشدیرمیشدیر.
یازان: بدیرخان احمدلی
کؤچورن: عباس ائلچین
بیر اؤزگورلوک حکایهسی
بیر اؤزگورلوک حکایهسی
-نه دوشونورسن؟ دئیه سوروشدو ماوی قانادلی قوش.
یاشیل قانادلی قوش بیر آز داها باخدی شوشهدن چؤله. بیر قفس ایچریسینده بو ائوه گتیریلمهلرینین اوزریندن خئیلی بیر زامان کئچمیش ایدی. هئچ ده موتلو دئییلدی دؤرد دیوار آراسیندا اولماقدان. داها دوغروسو قیزیل رنگینه بویانمیش بزکلی قفسیندن.
باشینی چئویردی یولداشینا.
-چؤلده اوچماق نئجه اولاردی اؤزگورجه؟ دئیه سوروشدو.
ماوی قانادلی قوش یولداشینا باخدی. سؤیلهدیکلری چوخ غریبه گلیردی.
-چؤلده اوچماقمی؟ سن دلیسنمی؟ بیز چؤلده یاشایا بیلمهریک کی!
یاشیل قانادلی قوش گولومسهدی. آنجاق غملی ایدی. تکرار چؤلو ایزلهمگه باشلادی. ماس-ماوی گؤیاوزونه باخدی. یاشیل آغاجلارا تک-تک گؤز گزدیردی. آغاج بوداقلاریندا ماهنی اوخویان اؤز سویداشلارینا تک-تک گؤز گزدیردی. اونلارا غیبطه ائتدی. ایچیندن، "من ده سیزلر کیمی اؤزگور اولسایدیم، نه قدر ده گؤزل اولاردی" دئیه کئچدی.
ماوی قوش اوتاغینین ایچریسینده بیر اوچوش گزدیکدن سونرا قفسینین ایچینه گیردی. سوقابیندان بیر ایکی قورتوم سو ایچدی. قفسیندن چیخیب تکرار یولداشینین یانینا قوندو. یولداشی هله چؤلو ایزلهییردی. اوزون سوره سسسیزجه ایزلهدیلر چؤلو. یاشیل قانادلی قوش یولداشینا دؤندو.
-صاحیبیمیز پنجرهنی آچدیغیندا بیر فورصت تاپیب قاچاجاغام. اؤزگورجه قاناد چیرپاجاغام ماوی گؤیده. آغاجلارین بوداقلاری آراسیندان منه سسلنن یولداشلاریملا صؤحبت ائدهجگم.
ماوی قانادلی قوش قایغیلاندی. یولداشینین سؤیلهدیکلری چوخ خوشونا گلمهمیشدی. صاحیبی بیلهلرینه اوتاقدا گزمهلری اوچون ایجازه وئرمیشدی. اوتاغینین ایچینده اؤزگور ایدیلر. یئمکلری ده، سولاری دا زامانیندا وئریلیردی. داها نه ایستهیه بیلردی کی؟
ایکی قوش قفسلرینه گیردیلر. چوخ کئچمهدن گلدی صاحیبلری. اوتاغی هاوالاندیرماق اوچون آچدی پنجرهنی. یاشیل قانادلی دیقتله صاحیبینی ایزلهدی. صاحیبینین بیر آنلیق دالغینلیغیندان فایدالاندی. سسسیزجه چیخدی قفسیندن. یولداشینین "دایان" دئمهسینه فورصت وئرمهدن آچیق پنجرهدن اؤزگورلوگه قاناد چیرپدی. صاحیبی فرقینه وارمادی اولانلارین. بیر آز سونرا باغلادی آچدیغی پنجرهنی. ماوی قانادلی یاخینلاشدی شوشهیه. یولداشینی آختاردی گؤزلری.
یاشیل قاناد چوخ موتلو ایدی. اؤزگورجه قاناد چیرپیردی. اؤزگورلوگون دادینی چیخاردیردی. اونون اوچون اؤزگورلوکدن داها گؤزل نه اولا بیلردی؟ آغاجلارین آراسیندا اؤزگورجه اوخویان یولداشلاری نین یانینا گئتدی. اونلارلا صؤحبت ائتمک ایستهدی. بوداقلارین آراسینداکی قوشلار هاوالاندیلار بیر-بیر. نییه گئتدیکلری آنلامادی یاشیل قانادلی قوش. تکرار هاوالاندی ماوی گؤیه دوغرو. چوخ موتلو ایدی. اؤزگورلوک نه قدر ده گؤزل بیر دویغو ایدی.
چیلغینجا قاناد چیرپدی. کیم بئله بیلردی کی بو قاناد چیرپیشلارین سون چیرپینیشلار اولاجاغینی. بولودلارین آراسیندان بیر قیرغی، اؤزگورجه اوچان یاشیل قانادلی قوشون اوزرینه دوغرو شیغیدی. یاشیل قانادلی نه اولدوغونو آنلامادی ایلک اؤنجه. قیرغینین جایناقلاری نین آراسیندا تاپدی اؤزونو. توزاغا دوشمودو، قورتولوشو یوخ ایدی آرتیق. ماوی گؤیده اؤزگورجه گزدیگی آنلار گلدی عاغیلینا. قیسا بیر سوره اولسا دا چوخ موتلو اولموشدو. قیرغینین جایناقلاریندا اولدوغونو سایمادان اوزونده بیر گولومسمه یاراندی . بو اؤزگورلوگو دویا -دویا یاشادیغی آنلارا عایید بیر گولومسهمه ایدی.
اولانلاری شوشهدن ایزلهین ماوی قانادلی قوش یولداشینین دورومونا اوزولدو.
-بیر آنلیق اؤزگورکوک اوچون حیاتینی وئرمگه دَیردیمی؟ صاحیبیمیز بیزه بیر اوتاق دولوسو اؤزگورلوک وئرمیشدی حالبوکی.
ماوی قانادلی قوش، یاشیل قانادلی قوشون باشینا گلهجکلرینی تخمین ائده بیلیردی. آنجاق یاشیل قانادلی نین اوزونده گؤرونن گولومسهمهیه بیر آنلام وئره بیلمهدی.
دَیرلی اوخوجولاریمیز سیزجه بیر آنلیق اؤزگورلوک اوچون دَیردیمی؟
یازان: علی ایرماک
کؤچورن: عباس ائلچین
روس کولتورونده تورک ایزلری
روس کولتورونده تورک ایزلری
تورکلرین چینلیلر، فارسلار و عربلردن سونرا ان اسکی قونشولاری اؤنجه روسلار سونرا دا بوتون اسلاولاردیر. اسلاولارین مین بش یوز ایله یاخین سوره ایچینده دایماً بیر تورک قؤومونون قونشوسو اولمالاری؛ تیجارت، اکونومی و یئرلشیم باخیمیندان بیربیرلری ایله یاخین تماس ایچریسینه گیرمهلرینی ساغلامیشدیر. بئلهلیکله روس کولتورونده تورک تاثیرلری اورتایا چیخمیشدیر.
روس-تورک ایلیشکیلرینین تاریخی
تورک قؤوملری ایله اسلاو زومرهلری آراسینداکی ایلیشکی، اؤزللیکله قارادنیزین قوزئیی و اورتا دنپر ساحهسینده باشلامیشدیر. باتی سیبیر و تورکیستاندان ایدیل بویونا دوغرو اوزانان گئنیش بوزقیر-استپلردن، ان گئج میلاد سیرالاریندا دوغو اوروپایا سیزماغا باشلایان تورک قؤوملرینین بعضیلری دنپر و دنستر بویلاریندا اسلاو عونصورلری ایله قارشیلاشمیشدیر. بو ایلک ایلیشکیلر حاقیندا کسین بیلگیلر اولماماسی ایله بیرلیکده، تورکلر و اسلاولار آراسینداکی یاخین ایلیشکینین میلاددان سونرا 370 ایللرینده باشلامیش اولان قؤوملر بؤیوک کؤچلری سیراسیندا اولدوغو قووّتلی بیر احتیمالدیر.
میلاددان سونرا 6. یوزایلین اورتالاریندا قارادنیزین قوزئیی، بالکانلار و پانونیادا غالیب گوج حالینا گلن آوارلار، اسلاولاری دا حاکیمیتلری آلتینا آلمیشدیلار. اسلاولار اوزریندهکی آوار حاکیمیتی، اسلاولارین تشکیلاتلانمالاریندا اولدوغو کیمی، بالکانلاردا یئرلشدیریلمهلرینده ده بؤیوک بیر رول اوینامیشدیر.
آوارلارین همن آردیندان بو آلانا، گوجلو دؤولت قورولوشونا صاحیب اولان خزرلرین حاکیم اولدوغو گؤرولور. خزر قاغانلیغینین ان گوجلو دؤورونده، 862 ایلینده روس کنیازلیغی قورولموش و روسلار گلیشمک اوچون چوخ الوئریشلی شرطلره قوووشموشدور. خزرلرین بوراخدیقلاری ائتکیلرده بوندا اؤنملی رول اوینامیشدیر. روس کنیازلاریندان مسیحیتی قبولو ایله شؤهرت قازانان ولادیمیرین قاغان عونوانینی داشیمیش اولماسی خزر ائتکیسینین درجهسینی گؤسترمکدهدیر.
قارادنیزین قوزئیینه گلهرک دوْندان توُنایا قدر اوزانان گئنیش بوزقیرلاری باشدان باشا ایشغال ائدن پچنکلر ده روسیه تاریخی اوزرینه بؤیوک ائتکی بوراخمیشدیلار. روسلارین استپله موجادیلهلری پچنکلرله باشلامیشدیر. کنیاز ایقوْر زامانیندا کئچیریلن دوستجا ایلیشکیلر ایسه، روس عسکری تشکیلاتینا پچنکلرین ائتکیسینی ساغلامیشدیر.
کوُمانلار دؤنمینده ایسه روس یوکسک طبقهسینین کوُمان قیزلاری ایله ائولندیگی، کوُمانلاردان بیرچوخونون روس اراضیسینده قالدیغی، کوُمان بؤیوکلریندن بعضیلرنین مسیحیته گئچدیگی گؤرولمکدهدیر.
آلتین اوردو دؤنمینده روسلارین کولتور باخیمیندان گلیشدیگی؛ آنجاق روس یوردونون تام بیر سیاسی آنارشی ایچینده چالخالاندیغی گؤرولمکدهدیر. بو دؤنمده ده روسلارین یاشاییش، دوشونوش و گؤروشلرینده تورکلر ائتکیلی اولموشدور. آلتین اوردودا اولان گوجلو بیر مرکزیتچی دؤولت رژیمی ده روس کنیازلارینا اؤرنک اولموشدور.
قازان خانلیغی دؤنمینده ایسه روسلار قازانا قارشی دوشمانجا بیر سیاست ایزلهمیشدیلر. 1552 ایلینده قازانین دوشمهسی، روس-تورک ایلیشکیلری آچیسیندان بیر دؤنوم نؤقطهسی اولموشدور. بو دؤنمه قدر گؤرولن تورک حاکیمیتی، یئرینی روس حاکیمیتینه بوراخمیشدیر. بو تاریخدن سونرا روسلار طرفیندن بؤیوک بیر مسیحیلشدیرمه و آسیمیلاسیون سیاستی باشلادیلمیشدیر.
روس-تورک ایلیشکیلرینده آلینتی سؤزلر
روس قؤومونون تورک حاکیمیتی آلتیندا بیر دؤولته دؤنوشدوگو ایلک دؤورلردن اعتیباراً روس دیلینه بیر چوخ تورکجه آلینتی گئچمیشدیر. ایقور دستانی کیمی اسکی بیر منظومهده ده بو آچیخجا گؤرولمکدهدیر. بو آلینتیلار، سادهجه یئر آدلاریندا دئییل (کایالا، سوُلا، ایتیل، تموُتاراکان وس.)، حئیوان آدلاریندا (کِرِچت، قوْقوْل، بوُس بوٌری وب.)، مجوسی تانری آدلاریندا (بوْیان، وِلِس وس.)، قؤوم آدلاریندا (هونلار، خینوْولار، اوُقیرلار، اوْوارلار، اوْلبِرلر، آلپرلر وس.)، عسگری ترمینلرده (قیلیچ، کوْریچ، هوْروُقو، تِلِقا، یاپانچا وس.)، تیجارت و اکونومی ایله ایلگیلی ترمینلرده (آلتین، آربا، باریش، دِنگا، باسما، بیزمن، توْوار وس.) ده گؤرولور.
روس دیلینده کی بو آلینتی سؤزلره قارشیلیق، او دؤنمده تورک دیلینده روسجا آلینتیلارا راستلانیلماماقدادیر. 1552 تاریخیندن سونرا ایسه تورک دیلینین روسجا اوزرینده کی اوستونلوگونو ایتیردیگی، آرتیق روسجا سؤزلرین تورک دیلینه گیرمگه باشلادیغی گؤرولمکده دیر.
روس اولاراق تانینان تورک اصیللی سولالهلر
1236 ایلیندن اعتیباراً موغول آخینلاری و حاکیمیتی ندنی ایله تورک فئوداللاری و اونلارا باغلی کیشیلرین روسیهیه کؤچو باشلامیشدیر. بو کیشیلر روسیهیه گلیب اؤزلرینه یئر ایستهمیشدیلر و بئلهلیکله تورک خالقلارینین سورکلی کؤچدوکلری کندلر مئیدانا گلمیشدیر. سونراکی ایللرده تورکجه قونوشان خالقلارین روسیهیه کؤچمهسی آرتاراق دوام ائتمیشدیر.
قازان خانلیغی دؤنمینده ایسه روسیه، قازان اوچون همیشه سالدیرغان اولوب قازان تورپاقلارینا سورکلی هوجوم ائدیردی. اونون بو سیاستینه تورک فئوداللاری ده یاردیم ائتمیشدیر. بو سایهده تورپاق الده ائدهرک باشقا اوستونلوکلردن ده یارارلانمیشدیلار. یعنی روسیه، ایچ و دیش سیاستینی گئرچکلشدیریرکن تورک فئوداللارینی قوللانمیشدیر. روسیهنین مولکیتچیلری، یعنی زادگانلار چوخ زامان بونلارا دایاناراق مئیدانا گلمیشدیر .
بو کیشیلرین چوخو اؤز دیللری تورکجهنی ده یاخشی بیلدیکلری اوچون روس دیپلوماسیسینده و عسگری آراشدیرما ایشلرینده ائتکین اولاراق قوللانیلمیشدیلار. چوخو زامان بونلار آراسیندان دؤولت گؤرَولیلری ده چیخمیشدیر.
قیساجاسی؛ ایشغاللار و روس سیاسی حاکیمیتی دولاییسییلا تورکلر مقام و مناصیب قازاناراق روس دؤولتینه قاتیلمیشدیلار. روس توپلومو ایچریسینده یوکسَلیب بوگون بیلیم و کولتور دونیاسیندا تانینان تورک سویلو یوزلرجه عاییلهدن بعضیلر بونلاردیر:
توُرگنیفلر: توُرگنیفلرین آتاسی میرزا لئو توُرگنیف تعمید غُسلی تؤرنیندن سونرا ایوان آدینی آلمیشدیر. 1440لی ایللرده بؤیوک کنیاز واسیلی ایوانوویچین یانینا آلتین اوردودان گلمیش، آلتین اوردو زادگانلارینین اؤنده گلن سیمالاریندان اولموشدور.
توُرگنیف آدی، کؤکونده تورگِن لقبینی قوروماقدادیر. بو کلمه موغولجا توُرگِن سورعتلی، تلَسیک سؤزوندن گلمکدهدیر. بو سؤز، بوگونکو سیبیری تورک آغیزلاریندا عئینی آنلامدا قوللانیلماقدادیر.
توُرگِن لقبی بؤیوک احتیماللا گئچیجی آنلاما دایانیلاراق وئریلمیشدیر و بو آدی داشییانین کاراکتری -چابوق اؤفکهلنن، حیرصلی- ایله ایلگیلیدیر.
مشهور روس یازاری ایوان سرگئییئویچ توُرگنیف بو نسیلدندیر.
28 اوکتوبر 1818ده اوْرِل شهرینده دوغان ای. س. توُرگنیف، هله بیر اوشاقکن آلمانجا، اینگیلیسجه و فرانسیزجانی آنا دیلی کیمی قونوشماغا باشلامیشدیر. موسکو و پترزبورق بیلیمیوردلاریندا اوخویوب، فلسفه فاکولتهسینی یاخشی درجه ایله بیتیرمیشدیر.
داها سونرا آلمانا گئدهرک برلین بیلیمیوردونا گیرمیشدیر و اورادا 4 ایل قالمیشدیر. تاریخ، کلاسیک فیلولوژی علملرینده چالیشمیش، یونانجا و لاتینجه اؤیرنمیشدیر. یوردونا گئری دؤنهرک پترزبورق بیلیمیوردوندا پروفسورلوق سیناغینی قازانمیشدیر. 1842 ایلی اونون اوچون دؤنوم نؤقطهسی اولموشدور. ایلک جیدی چالیشمالارینی بو دؤنمده ائتمیشدیر. رئالیزم آخیمیندان ائتکیلنن توُرگنیف 1885 ایلیندن سونرا بؤیوک رومانلارینی یاییملاماغا باشلامیشدیر. 3 سپتامبر 1883ده فرانسه ده پاریس یاخینلاریندا اؤلموشدور.
اثرلری؛ بیر اوْوجونون خاطیرهلری، روُدین، زادگان یوُواسی، عرفه، آتالار و اوغوللار، توغبای، چیی تورپاق، دومان، بوزقیرلار کرالی، ایلک عشق -دیر. ان اؤنملی رومانی اولان آتالار و اوغوللاردا نسیللر آراسینداکی چاتیشمانی درینلهمهسینه و دنگهلی بیر باخیشلا سرگیلهمیشدیر. رومان بیر باخیما توُرگنیفین عوضوو اولدوغو کند منشألی زادگان آیدینلارین شهر منشألی رادیکال آیدینلارا مغلوب دوشوشونون اؤیکوسودور.
راحمانینوفلار: راحمانینوف سویآدی یئنی آدلار سیراسینا داخیلدیر و شجرهده 1741 ایلی ایله قئید ائدیلمیشدیر .
تورکجه قونوشان خالقلاردان چیخدیقلارینی، اونلارین یاخین نسیللرینده سیخ-سیخ تورک آدلی راحمانینوفلارا راستلانماسی تصدیقلهییر.
راحمانینوف سویآدینین تملینی عربجه رحمان-باغیشلاییجی کلمهسی اولوشدورماقدادیر. بو آد آللاها عایید اولان لقبلردن بیریدیر. بو سؤز عئینی زاماندا کیشی اؤزل آدی کیمی ده ایشلهنیلیر.
بؤیوک روس بستهچیسی سرگئی واسیلییئویچ راحمانینوف دا بو نسیلدندیر.
1873 ایلینده نووقوروددا دوغان س. و. راحمانینوف، موسکو کونسرواتوواریندا یئتیشمیشدیر. بیر سوره موعلّیملری؛ آرِنسکیی و تانِیئفین ائتکیسینده قالدیقدان سونرا چایکوفسکییه باغلانمیشدیر. باتی موسیقیسی و روس فولکلوروندان ایلهاملانان بستهلری ایله20. یوزایلین ان بؤیوک بستهچیلری آراسیندا یئر آلماقدادیر.
اثرلری؛ آلِکوْ، جوزاملی آتلی، "فرانچیسکا دا ریمینی" آدلی اوپرالار؛ اوچ سمفونی و سمفونیک شعیرلر، پیانو و اورکستر اوچون دؤرد کونسرت ، بیر اوچلو، ویولونسل و پیانو اوچون بیر سنات، پیانو اوچون بیرچوخ پارچا آیریجا یئتمیش دوققوز ملودیدیر.
کوْرساکوْفلار: کوْرساکوْفلار سولالهسی تملینی لتونیدن موسکویا گلن ونتسلاو ژگمونتوویچ کوْرساک آدلی شخصدن آلماقدادیر. اونون تؤرمهلری اولان کوْرساکوْفلار 7187/1676 ایلینده و باشقا تاریخلرده چئشیدلی گؤرَولرده اولموش، یاخشی خیدمتلرینه قارشیلیق اؤدوللندیریلمیشدیلر.
کوْرساکوْف سویآدینین تملینی کوْرساک بوزقیر آتی سؤزو اولوشدورماقدادیر. بو سؤز، تورک لهجهلرینین قیپچاق قوروبوندان آلینمیشدیر. مشهور روس بستهچی، نیکولای ریمسکی کوْرساکوْف بو نسیلدندیر.
سن. پترزبورقا یاخین تیخوین قصبهسینده دونیایا گلن ن. ر. کوْرساکوْف، پیانو چالماغی بورادا اؤیرنمیشدیر. 12 یاشیندا سن. پترزبورقداکی دونانما اوخولونا گیرمیشدیر.
1871ده سن. پترزبورق هونرستانیندا باشلادیغی پروفسورلوق گؤرَوینی، حیاتینین سونونا قدر دوام ائتدیرمیشدیر. 1874-1907 تاریخلری آراسیندا سن. پترزبورق، موسکو، کیئف، بروکسل و پاریسده چوخ ساییدا سمفونیک کونسرت یؤنتمیشدیر. دونانمانین براسس قروبوندا اون ایل چالیشمیش، موسیقی اوخولوندا یئدی ایل مودیرلیک، ایمپریال جاپللادا ایسه اون ایل مودیر یاردیمجیلیغی اتئمیشدیر. 1908 ایلینده لیوبنسکده یاشامینی ایتیرمیشدیر.
ان تانینمیش اثری، مینبیر گئجه ناغیللاریندان ایلهام آلمیش اولان شهرزاد اثریدیر.
قوْقوْل (قوْقِل) : چوخ سونرادان لهیستاندان کؤچهرک، 1775 ایلیندن اعتیباراً روسیه دووْریانلاری اولان کیشیلرین سولالهسیدیر. بو سویآدی، تورک-بولغارلاردا (چوواشلاردا) قوش آدینی بیلدیرن قوْقوْل ~ کوْقوْل سؤزوندن دوزلمیشدیر.
تانینمیش روس رومان و اویون یازاری نیکولای واسیلییئویچ قوْقوْل بو نسیلدندیر.
ن. و. قوْقوْل 1809 ایلینده اوکراینین سوْروْچینتسیده دونیایا گلمیشدیر. یاشامینین، دوشونجهلرینین بوتون قرارسیز و غریب یؤنلرینه قارشین، روس ادبیاتی ایچینده چوخ اؤنملی بیر یئری وار. روسیهیه اؤز اوزونو گؤسترن ایلک یازارلارداندیر. آیریجا، کیچیک اینسانی بیر ادبیات قهرمانی ائتمهسی آچیسیندان دا اؤنملیدیر. ادبیاتی آشماق سعیلری ایله یاناشی ، روح سیخینتیسی دا داها یوکسک بیر دوزئیده تولستوی و داستایئفسکی طرفیندن سوردورولموشدور.
اثرلری؛ ناغیللار، موفتتیش، پالتو، اؤلو جانلار، بوُرون، بیر دلینین خاطیره دفتری، پورتره، اسکی زامان بیگلری، تاراس بوُلبا، فایتون، قومارچیلار، دعاوا، ائولنمه، پترزبورق حکایه لری-دیر.
شاهاثری اولان اؤلو جانلاردا فئودال روسیهنین دؤولت ایدارهچیلیگیندهکی عدالتسیزلیگی گؤستریر.
کوُتوُزوفلار: بؤیوک کنیاز آلکساندر یاروْسلاووْویچ نوسکیینین یانینا پروُسلوُلاردان گلن، چوُد ساواشینین تانینمیش قهرمانی قاوریلین نوهسینین اوغلو و نوْوقوروْدلو پروشکانین نوهسی فِدوْر آلکساندروْویچ کوُتوُزداندیر. روس تاختینا چئشیدلی روتبهلرده خیدمت ائتمیشدیلر. کوُتوُزوف سویآدینین تملینی تورک-بولغار کوُتوُز ~ کوُدور چیلدیرمیش، قوُدورموش سؤزو اولوشدورماقدادیر. بوتون لهجهلرده بو سؤزون آنلامی عئینیدیر.
1812 ایلینده روسیه اوردوسونون باشکوماندانی اولاراق، روسیه-فرانسه ساواشیندا ناپلئون کوماندانلیغینداکی فرانسهلیلری گئری پوسکوردن پرنس میخائیل ایللاریوْنووْیچ کوُتوُزوف دا بو سولاله دندیر.
میخایل کوُتوُزوف، 1745 ایلینده سن. پترزبورقدا آنادان اولموشدور. هله 15 یاشیندایکن روس اوردوسونا قاتیلمیش، 1813 ایلینده اؤلومونه قدر بو اوردودا آکتیو اولاراق گؤرَو آلمیشدیر. اوردوداکی باشاریلاریندان دولایی بیلهسینه کنیاز روتبهسی وئریلمیشدیر. ایکینجی دونیا ساواشی سیراسیندا آلمان قووّهلرینه قارشی قیزیل اوردونون آپاردیغی عسکری حرکاتدا اونون آدی ایله آنیلماقدادیر.
سونوج
تورکلر و روسلار آراسیندا یوزایللر بویو سورن قونشولوق، تورکلرین روس خالقی ایله چئشیدلی ایلیشکیلر قورماسی سونوجونو وئرمیشدیر. بو ایلیشکیلر ایسه، روس دؤولتینین قورولماسیندا و شکیللنمهسینده، قیساجاسی روسیه تاریخینده تورکلرین اؤنملی رول اویناماسینی ساغلامیشدیر. قازان-روس دؤورونه، اؤزللیکله قازانین اله گئچیریلدیگی 1552 تاریخینه قدر تورک سیاسی حاکیمیتی دولاییسییلا تورک کولتورونون روس کولتورو اوزرینده داها ائتکیلی اولدوغو گؤرولمکده دیر. بو ائتکی، او دؤنمده روسجادا اولان تورکجه آلینتیلاردان دا آنلاشیلماقدادیر. آنجاق 1552 تاریخیندن اعتیباراً بو ایلیشکیلرین ترسینه دؤندوگو، آیریجا چئشیدلی اوستونلوکلردن فایدالانماق ایستهین یوزلرجه عاییلهنین ده روس دؤولتینه قاتیلدیغی گؤرولمکدهدیر. بئلهلیکله بوگون روس اولاراق تانیدیغیمیز بیلیم کولتور دونیاسیندان تانینمیش کیشیلرین ده داخیل اولدوغو یوزلرجه تورک سویلو سولاله اورتایا چیخمیشدیر.
یازان: سحر ممیش
اژه بیلیمیوردو، ادبیات فاکولتهسی، تورک دیلی و ادبیاتی بؤلومو، ایزمیر
کؤچورن: عباس ائلچین
قایناقلار
- آنا بریتانیکا گنل کولتور آنسیکلوپدیسی، ایستانبول: آنا یایینجیلیق آ.ش و انسیکلوپدیا بریتانیکا اینج. یایینلاری.
- باسکاکوو، ن. آ. (1997)، تورک کؤکنلی روس سویادلاری (چئو. سامر کاظماوغلو)، آنکارا: تورک دیل قورومو یایینلاری.
- حالیکوو، آ. ه. (1995)، روس تانینان 500 بولغار-تاتار تورک آصیللی سولاله (چئو. مصطفی اؤنئر)، ایستانبول: تورک دونیاسی آراشتیرمالاری واقفی یایینلاری.
- کاراآغاچ، گونای (2005)، دیل، تاریخ و اینسان، آنکارا: آکچاغ یایینلاری.
- کورات، آکدس نیمئت (1972)، 4-18. یوزییللاردا کارادنیز قوزئییندهکی تورک کاویملری و دولتلری، آنکارا: تورک تاریخ قورومو باسیمائوی.
- اؤنئر، مصطفی (2011)، تورکچه یازیلاری، ایستانبول: کئسیت یایینلاری.
- سلیمان، اولجاس (1992)، آزییا (چئو. ناتیق صفراوغلو)، ایستانبول: تورک دونیاسی آراشتیرمالاری واقفی.
آراشدیرمانین اورژینالینا کئچید: RUS KÜLTÜRÜNDE TÜRK İZLERİ
حئیوانلار تارلاسی - جورج اورول (رومان + فیلم)
حئیوانلار تارلاسی
یازان: جورج اورول
چئویرن: عباس ائلچین
بیرینجی بؤلوم
مانور تارلاسینین آغاسی بای جونز، گئجهلهیین تویوقلارین اینینین قاپیسینی باغلایاندا، اسریکلیکدن باجانی توتماغی اونوتدو. فنرینین ایشیغی دام دوواردا اویناقلایارکن ساللانا-ساللانا آولونون اورتاسیندان گئچهرک تارلا ائوینین قاپیسینین ائشیگینده چکمهلرینی چیخاردیب سون بارداغینی دهلیزدهکی آرپا سویو کوپوندن ووراندان سونرا بایان جونزون خورولتوسو گلن اوتاغا گئچدی.
یاتاق اوتاغینین ایشیغی سؤنونجه، تارلانین بوتون یاپیتلارینی جوشقولو بیر قیمیلداما بورودو،گون بویو «آغ قابان» اؤدولونو قازانمیش، قوجا مئیجیرین اؤتن گئجه گؤردوگو ایلگینج یوخوسوندان دانییشیلمیشدیر. قوجا مئیجر یوخوسونو باشقا حئیوانلارا آچیقلایاجاغینی سؤیلهمیشدی. حئیوانلار، بای جونزون گؤزون ایراق گؤرونجه بؤیوک آمباردا بولوشاجاقلارینی آنلاشمیشدیلار . قوجا مئیجر( او اسکیدن بری یاراشیقلی مئیجر آدیله تانینمیشدیر) چوخ سایغیدگر بیر دونقور ایدی. تارلادا، هرکیمسه، بؤیوکلو- کیچیکلی یوخولاریندان بیر هاویر ووروب اونون سؤزلرینی ائشیتمگه کؤنوللو ایدی. قوجا مئیجر، بؤیوک آمبارین دیبینده ساماندان قایریلمیش قالدیریمین اوستونده، تاواندان آسلانمیش فنرین ایشیغینین آلتیندا دایانمیشدی. اونون اونایکی یاشی وارایدی. بو یاخینلاردا آزجا کؤکلسهده، هلهده بویولهییجی اسکی گؤرکمینی ایتیرمهمیشدی. قابان دیشلرینین کسیلمهدیگینه باخمایاراق او چوخ اوسلو، سئویملی گؤرونوردو. قیسا بیر سوره ایچینده، حئیوانلار بیرهر- بیرهر یئتیشیب اؤز یئرلرینه یئرلشدیلر. اؤنجه اوچ ایت گلدی؛ بولوبئل، جئسی بیرده پینچئر. سونرا دونقوزلارچاپاراق گلیب قالدیریمین اؤنونده یئرلشدیلر. تویوقلار آچییشقانین بارماقلیقلاریندا اوتوردولار. گؤیرچینلر پیریلداشاراق چاتینین آلتینداکی تیره قوندولار. اینکلر ایله قویونلار، دونقوزلارین آرخاسیندا آغناییب گَوشهمگه باشلادیلار. ایکی آرابا آتلاری؛ کلووئر ایله باکسئر، باشقا کیچیک حئیوانلاری آیاقلاری آلتیندا آیاقلاماسینلار دئیه یاواش-یاواش آددیملایاراق اوراداکیلارا قوشولدولار.کلووئر، اورتا یاشلارینا یاخینلاشان آناج، سمیز بیر قیسراق ایدی.دؤرد دایچا دوغدوقدان سونرا آرتیق اسکی بوی بوخونونو ایتیرمیشدی. باکسئر، قوجامان بیر آیغیر ایدی. اون سگگیز قاریش بویو اولوب ایکی آتجا گوجو وارایدی. آلنینین قاشقالیغی اونا مایماقجا بیر بیچیم وئرمیشدی.گئرچکدنده چوخ اوسلو بیریسی ساییلمازدی. بونونلا بئله، او چالیشقانلیغی، دؤنمزلیگی ایله، هامینین سایغیسینی قازانمیشدی. آتلاردان سونرا، آغ اوغلاق موریئل ایله بئنجامین آدلی ائششک گلدیلر. بئنجامین تارلانین ان یاشلی حئیوانی ایدی. او، اتی آجی، دیلی آجی بیر حئیوان ایدی.چوخ چتین دانیشاردی؛ دانیشاندا ایسه کیمسه اونون نه دئدیگینی آنلامازدی.اؤرنگین،او دئیردی: « تانری میلچکلری قووماق اوچون منه قویروق وئریب آنجاق دوزو بوایدی نه قویروق اولاردی نهده میلچک». تارلاداکی حئیوانلارین آراسیندا تکجه او ایدی ایندییهدک هله گولمهمیشدی.ندنینی سوروشوندا ایسه، گولمهلی بیرشئیین اولمادیغینی سؤیلردی. آچیقجا دیله گتیرمهدیگینه باخمایاراق او باکسئره وورغون ایدی. اونلار سود گونلرینی هئپ بیرلیکده گئچیردیب باخچانین اؤتهسیندهکی کیچیک اوتلاقدا قونوشمادان یان یانا گزهرک اوتلایاردیلار.
قاری داغی- الیاس افندییئف
قاری داغی
الیاس افندییئف
شهر اوتوز دوققوز گون موحاصیرهده قالاراق، اوزاق مملکتدن قوشون چکیب گلمیش شاهلا ووروشدو. قیرخینجی گون شاهین یگیرمی یاشلی جسور اوغلو مالکتاج بئش یوز نفر سئچمه پهلوانلا حاصارین بیر طرفیندن هوجوم ائدیب شهره گیردی. اونون آردینجا بوتون قوشون یول تاپیب شهره دولدو.
یئرلی اهالینین عینادیندان و تسلیم اولماق اوچون دفعهلرله ائدیلمیش تکلیفی ردّ ائتمهلریندن غضبلنمیش شاه، وزیری تایگؤز یوسفی چاغیریب کیمسهیه آمان وئرمهمگی امر ائتدی.
تایگؤز یوسف شهرین ساغ قالمیش یئددی مین اهالیسینی اوشاقدان-بؤیویه قیلینجدان کئچیردی. ائولر داغیلدی. قان سو یئرینه آخدی.
اوچگونلوک قیرغیندان سونرا شاه شهردن چیخیب یاشیل بیر تپه اوستونده چادیرلار قوردوردو. اوچ گون، اوچ گئجه شادیانالیق ائتمگی، غالیبیت بادهلری قالدیرماغی قوشون اهلینه امر ائتدی.
قیزیل ایشلهملی، فیروزه رنگلی کوزهلر یئددیایللیک شیراز شرابلاری ایله دولدورولدو. اتی معجون اولان بئشایللیک قارا ائرککلر کسیلدی. اووچولار قاراباغ مئشهلریندن توکلری آلوو کیمی یانان قیرقوووللار گتیردیلر.
حؤکمدار یئددی قیزیل دیرکلی چادیریندا، یئددی تیرمه دؤشک اوستونده اَیلشدی. آتلاس گئییملی نیشاپور سازاندالاری گلدی. سوفرهلر دؤشندی، قیزیل قدحلر دوزولدو. ایلک بادهلر قالدیریلان زامان یئتمیش یئددی شئیپور شاهلار شاهینین غلبهسی شرفینه گورلادی.
لاکین ائله بو واخت شاهین قورخونج وزیری تایگؤز یوسف ایچری گیریب، حؤکمدارین حوضوروندا یئره قدر تعظیم ائتدی. شاه بوشالمیش قدحینی یانینداکی قارا قولا وئریب قاشلارینی چاتدی.
- هارداسان، وزیر؟! - دئدی. - یوخسا منیم غلبهمین طنطنهسی سنین اوچون معناسیزدیر؟
تایگؤز یوسف بیر داها یئره قدر تعظیم ائدیب:
- قیبلهیی-عالم، - دئدی، - من عاجیز یوسف سنین صادیق قولونام. شاهلار شاهینین حوضورونا گئجیکمگیمین سببی وار.
حؤکمدار وزیرین سسینده کی قارا خبر علامتینی دویاراق:
- نه اولوب، وزیر؟ - دئدی. - تئز سؤیله!
وزیر اوچونجو دفعه تعظیم ائدیب:
- قیبلهیی-عالم یوز ایللرله ساغ اولسون! - دئدی. - اوغلون مالکتاج خستهلنمیشدیر.
- نه دانیشیرسان، وزیر! - دئیه شاه آیاغا قالخدی.
شاهزاده مالکتاج قونشو چادیردا قیزدیرما ایچینده یاتیردی، هر طرفینده یئددی قارا قول اللری دؤشونده سوکوت ایچینده دایانیب، گؤزلرینی اونا زیللهمیشدی.
حؤکمدار وزیرین موشاییعتی ایله چادیرا داخیل اولدوقدا، قوللار یئره دؤشهنیب آلینلارینی تورپاغا قویدولار. شاه اوغلونا یاناشیب، بارماقلاریندا لعل-جواهیر سایریشان آغ الینی اونون آلنینا قویدو:
- اوغلوم، مالکتاج! - دئیه هیجانلا سسلندی.
لاکین خستهدن جاواب گلمهدی. او زامان شاه، رنگی آغارمیش حالدا اوزونو وزیره ساری چئویریب، قورخولو و تیترک سسله:
- بو ساعات هر طرفه چاپارلار گؤندریلسین، - دئدی. - قوی دونیانین بوتون بیلیجیلری بورایا توپلانسین.
شاه بوتون گونو اوغلونون باشی اوستوندن ترپنمهدی، گؤزلرینی یوممادی. هئچ نه یئمهدی.
سحری وزیر قاییدیب:
- قیبلهیی-عالم، — دئدی، — شهرده آنجاق تک-تک قوجالار، اوشاقلار قالیب، قیریلان قیریلیب، ساغ قالانلار دا گئجه ایکن مئشهلره قاچیب. چوخ آختاراندان سونرا بیر فالچی قارییا راست گلدیک.
- بس فالچی نه اولدو؟ - دئیه شاه غضبله سوروشدو.
- گلمه دی. شاهزادهنین یانینا گتیریلمهسینی ایستهدی.
- آها! - دئیه شاه کیبیرله گولومسهدی.
من اونو اوجاغا آتدیریب یاندیراردیم، قیبلهیی-عالم، آنجاق...
شاه وزیرین سؤزونو کسیب:
- تاخت-روان حاضیرلانسین، - دئیه امر ائتدی.
حؤکمدار اؤز رعیتی ایله بیرلیکده اینسان جسدلری ایله دولو خارابا کوچهلردن کئچیب، بالاجا بیر کومانین قاباغیندا دایاندی. تاخت-روانی قوللارین چیگنیندن آلیب، یئره قویدولار. شاهزادهنی احتیاطلا ایچری گتیردیلر. یاریقارانلیق ائوین ایچینده اوجابویلو بیر قاری دورموشدو. شاه داخیل اولان زامان او، یئریندن قیمیلدانمادی، تعظیم ائتمهدی، بوت هئیکل سوکونتی ایله دایانیب دوردو.
شاه کئچیب خستهنین باش طرفینده قویولموش دؤشک اوستونده اَیلشهرک:
- قاری، - دئدی، - دئییرلر سن جینلرین، اوغورسوز روحلارین دیلینی بیلیرسن. ساغالماز دردلره دوا ائدیرسن. بودور، منیم اوغلوم مالکتاج اود توتوب یانیر. مئشوم روحلار اونون هوشونو اوغورلاییب آپارمیشلار. سندن علاج ایستهییرم، قاری. اگر، اونو ساغالتسان، ائوینین دیرکلرینی قیزیلا توتدوراجاغام. اگر خیانت ائتسن، جهنم کیمی زبانه چکیب یاناجاقسان.
قاری:
- من آنایام، - دئدی و بیر قاب سو آلیب، تاخت-روانین قارشیسیندا یئره چؤکدو.
سونرا دوداغینین آلتیندا نه ایسه اوخویوب سویا اوفوردو و بیر آن کاسایا دیقت ائدهرک، آغیر و زهملی نظرلرینی قالدیریب:
- ائی شاه، — دئدی، — من بورادا مینلرله غضبلی روح گؤرورم. اونلار خبر آلیر: "شاه اؤز اوغلونو چوخمو سئویر؟"
شاه واهیمه ایله:
- نه دانیشیرسان، قاری؟ - دئدی. - او، منیم یئگانه واریثیمدیر. بؤیوک بیر مملکت گؤزونو اونا دیکمیشدیر. من یئددی ایل دوعا ائدیب، یئددی مین قوربان کسندن سونرا بؤیوک یارادان اونو منه عطا ائدیب. او بؤیودو، کیان مولکونده بیرینجی پهلوان اولدو.
فالچی تکرار سویا باخیب دئدی:
- آغساچلی بیر قاری سوروشور: " شاهزادهنین آناسی وارمی؟ "
شاه:
- وار، قاری، - دئدی، - اونون آناسی خدیجهبانو یئر اوزونده کی آروادلارین ان خوشبختیدیر. چونکی او، منه مالکتاج کیمی اوغول بخش ائتمیشدیر. تئز اول، قاری، اوغلومون دردینه علاج ائت. ایندی خدیجهبانونون یوخوسونا قارا ایلانلار گیریر.
قاری بایاقدان بری ایلک دفعه اولاراق، باشینی قالدیریب خسته شاهزادهیه باخدی و ائلهبیل کی، اوغلانین سولغون گؤزللیگی اونون گؤزلرینی قاماشدیردی. قارینین کیرپیکلری قیرپیندی، ببکلری بؤیویوب قورو بیر پاریلتی ایله یاندی.
- بوتون دردی سینهسینده دیر، - دئیه شاه، آغیر-آغیر نفس آلان اوغلونا باخدی.
قاری خستهیه یاناشدی. دامارلاری چیخمیش قورو و کوبود الینی اونون سینهسینه قویدو.
خسته گؤز قاپاقلارینی قالدیردی. خاراب جئیران گؤزلرینه بنزر بیر جوت قارا، ملول گؤز آروادا زیللندی. قارینین گونشدن و درددن یانیب قارالمیش هئیبتلی اوزو غریبه بیر نورلا ایشیقلاندی. آخی او، آنا ایدی.
سونرا قاری داغلارا گئدیب، بیر اتک چیچک گتیردی. اونلارین شیرهسینی چکیب، قاشیق-قاشیق خستهنین بوغازینا تؤکدو. گئجه-گوندوز یانیندان ترپنمهدی.
شهرده ساغ قالمیش یئرلیلری اونا لعنتلر یاغدیردیلار. گونئیلرده اوتوران قوجالار اونو گؤردوکده، گؤزلرینی ائندیریب آیاقلارینین اوجونا باخدیلار، یادائللیلرین نظریندن ایراق یئرده گؤروشن آروادلار باشلارینی بولاییب:
- ائه، باللی قاری ایمانسیز اولدو، - دئدیلر.
خلوته دوشنده اوشاقلار اونون دالینجا دوزولوب:
- آی فالچی، بس قیزیل باشماغین هانی؟ - دئیه طعنه ائتدیلر.
قاری همیئرلیلرینین بوتون بو نیفرتینی سوکوتلا قارشیلاییب، هر گون داغلارا گئدیر، قوجاق-قوجاق چیچک گتیریر، خستهنی موعالیجه ائدیردی. آخی او، آنا ایدی...
نهایت، یئددی گوندن سونرا شاهزاده گؤزلرینی آچیب یئمک ایستهدی. اون بیرینجی گون ایسه اونون تامامیله ساغالیب آیاغا قالخدیغینی قوشون اهلینه خبر وئردیلر.
شاه، فالچییا بیر کیسه قیزیل وئریب:
- قاری، - دئدی، - چیچکلرین حیکمتینی آچ منه سؤیله.
قاری باشینی بولاییب:
- او سیرّی من هئچ کسه آچا بیلمرم، حؤکمدار، - دئدی. - آنجاق اوغلونا او چیچکلردن چکیلمیش ائله درمان وئررم کی، بیر ده آزار اوزو گؤرمز.
بو سؤزلردن سونرا قاری، قیزیلگول رنگلی مایع ایله دولو بیر کاسا گتیردی. شاه کاسانی آلیب، بورنونا توتدو:
- بو، موشکدور، عنبردیر، ندیر، قاری؟ عطری اینسانی بیهوش ائدیر.
- او، دونیانین ان نادیر چیچکلریندن چکیلیب، - دئیه قاری جاواب وئردی.
حؤکمدار درمانی یاریسینا قدر اؤزو ایچیب، قالانینی دا اوغلونا وئرهرک:
- آند ایچیرم کی، من عؤمرومده بو شیرینلیکده شربت ایچمهمیشم، - دئدی.
شاهزاده قالان شیرهنی سون داملاسینا قدر ایچیب، کاسانی قارییا قایتاردیغی زامان فالچی راحات نفس آلدی.
شاه قارینین اوستونه داها بیر کیسه قیزیل توللاییب، یانیندا دایانمیش تایگؤز یوسفه موراجیعتله:
- وزیر، — دئدی، - او واخت اوغورسوز روحلار منیم شنلیگیمی پوزموشدو. ایندی دونیادا هئچ بیر دردیم یوخدور. قوشون اهلینه تاپشیر کی، اوچ گون، اوچ گئجه ائله بیر شادیانالیق ائتسینلر کی، گؤیده گون اوزو توتولسون.
- آتیلان اوخ بیر داها گئری قاییتماز، حؤکمدار، هر دقیقهنین بیر حؤکمو وار! - دئیه باللی قاری آستادان دیللندی.
- دلیمی اولموسان، آرواد؟ نه دانیشیرسان؟ - دئیه شاه غضبله یئریندن قالخدی.
و بیردن او، معدهسینده حیسّ ائتدیگی دهشتلی آغریدان سارسیلاراق، ال آتیب وزیرین چیگنیندن یاپیشدی. ائله بو آندا شاهزادهده کؤکوندن قیریلمیش سرو کیمی سیلکلهنیب، آرخاسیندا دایانمیش قارا قولون قوجاغینا آشدی.
- زهر! — حؤکمدارین سینهسیندن وحشی بیر سس قوپدو.
- بلی، زهر... - دئیه باللی قاری آرخایینلیقلا تکرار ائتدی.
شاه یئرده ایلان کیمی قیوریلان اوغلونا باخیب:
- وزیر، علاج! - دئیه قیشقیردی.
و آرتیق آیاق اوستونده دایانا بیلمهییب، دؤشگین اوزرینه ییخیلدی. سونرا باشینی قالدیریب:
- قاری، - دئدی، - هئچ اولماسا، اوغلوما بیر چاره ائله. آخی سن اونو اؤلومدن قورتارمیشدین، آخی سن دئییردین، من آنایام.
- بلی، قیبلهیی-عالم! - دئیه باللی قاری آه چکدی. - من آنایام!..
شاه ایله اوغلو دهشتلی عذابلاردان سونرا اؤلدولر...
تایگؤز یوسفین امری ایله قارینی اؤز اوتاغیندا قویوب قاپینی باغلادیلار. سونرا قوشون اهلینین هر بیری اونون کوماسی اوزرینه بیر آت تورباسی تورپاق تؤکدو. گونون آخیریندا گونشین سون ایشیغی ساوالانین زیروهسینده کی بولودلاردا سارالیب سؤنن زامان قارینین کوماسی اوستونده بؤیوک بیر تپه قالخدی. سونرا یاغان یاغیشلار اونون تورپاغینی برکیتدی. گلن باهار تپه ده ساری تیکانلی بوز قانقاللار بیتدی. تپهیه "قاری داغی" دئدیلر.
سونراکی عصرلرین کولکلری، سئللری شهرین خرابهلیکلریندن هئچ بیر اثر قویمادی. اونون یئری هر باهار قیزیل لالهلرله اؤرتولن بیر دوزنلیک اولدو. شهردن یادیگار یالنیز قاری داغی قالدی. او واختدان بری قاری داغینین آلتیندا بیر چشمه قایناییر. اوزاق منزیلدن گلیب کئچن یولچولار اونون سویوندان ایچیب، اورکلرینین یانغیسینی سؤندورورلر...
کؤچورن: عباس ائلچین
اوکراین-ین تورک اصیللی کوْبزاری
اوکراین-ین تورک اصیللی کوْبزاری
توْکماک شهریندن 1212-جی ایلده اؤلن بیر قوپوزچو اوزانین مزاری تاپیلمیشدیر. سینه داشینا سوریان الیفباسی ایله یازیلیب: "بو قبیر کوْبزار مئنگو تاشیندیر". مئنگو تاش نسطوریان تورک ایدی. نسطوریانلیق یاری مسیحی، یاری یهودی مذهبینده اولان بیر طریقتدیر.
کوْبزار قوپوزچو ار دئمکدیر. کوْبزارلار چالدیقلاری قوپوزون صدالاری آلتیندا ماهنیلار اوخویار، داستانلار دانیشاردیلار. کوْبزار و قوپوز سؤزلرینین کؤکونده تورک دیللریندهکی "قو" سؤزو دورور. تورکلرین و اوکراینلیلارین اجدادلاری گؤیلردن گلن سِحرلی سسلره قو دئییردیلر. بونا اویغون اولاراق آذربایجان تورکجهسینده "قو دئسن، قولاق توتولار" دئییمی واردیر.
محمود کاشغاری یازیر کی، اوغوزلار سازا، آباکان تاتارلاری کامانچایا بنزهین موسیقی آلتینه قوپوز دئییرلر.
سِوچِنکوْ سویآدینین کؤکونده کی "سئبچی" ده تورک سؤزودور. اوکرایندا روسلاردان قاباق یاشایان دنِپر کازاکلاری، اوُزلار، پچنکلر، بِرِندئیلر یالنیز شاعیرلره یوخ، هم ده پئیغمبرلره سئبچی دئییردیلر. چونکی اونلار تانرینین سئبینی، یعنی سؤزونو اینسانلارا چاتدیریردیلار. سئبچی عئینی زاماندا جادوگرلره، فالچیلارا دئییلیردی. تانینمیش قازاخ عالیمی چوْکان ولیخانوف یازیر کی، قازاخلار اولدوزلارا باخیب طالعدن خبر وئرن فالچیلاری سئبچی آدلاندیریردیلار.
اوکراینلیلارین اسلاویانلاشانا قدرکی آدی خاخوْل دا تورک سؤزودور. دنِپر، دنِستر کازاکلاری ساچلارینین کنارلارینی قیرخار، اورتاسینین توکونو اوزادیب ساچ کیمی هؤرردیلر. همین هؤروک آخاخوْل آدلانیردی. آذربایجان تورکجهسیندهکی ککیل سؤزو خاخوْل اتنیک آدینین آزجا دَییشیلمیش فورماسیدیر.
لقبی خاخوْل اولان تورکلرین بیر اویماغی ایسلامیتدن اول گونئی قافقازدا یورد سالمیشدی. آلبانیا ایله ایوئریا آراسیندا خاخوْل و خاتون موناستیرلارینین وارلیغی دا فیکریمیزی تصدیق ائدیر.
شِوچِنکوْنون تاراس آدی دا تورکجهدیر. تورک دیللرینین تاریخی لکسیکینده اونا تاراس، تالاس، تاراز و تیراس فورمالاریندا راست گلیریک.
گؤیتورکلرین اوْنگین آبیدهسینده بئله بیر جومله وار: " موْچژوْ دئییر کی، او، آل تاراس کاوان ائلینده دوغولموشدور". ائل طایفا ایتتیفاقیدیر. آنجاق هر طایفا ایتتیفاقینا تورک دیللرینده ائل دئییلمیردی. ائله حربی-سیاسی بیرلیکلره ائل، ائلات دئییلیردی کی، اونون اتنیک قروپلاری اوتوراق اهالیدن دئییل، کؤچری ترکمه اویماقلاردان عیبارت اولسون. اوْنگین آبیدهسینده کی یازی گؤستریر کی، آل تاراس ترکمه ایجماسی 8. عصرده کاوان ائلینین ترکیبینده اولموشدور.
8-11. عصرلرین عرب تاریخچیلری تورکلری هم ده تیراس آدلاندیریرلار. تیراس آدلی تورک طایفالاریندان بیری 9-10. عصرلرده خزر خاقانلیغینین اراضیسینده یورد سالمیشدیلار. بوندان قاباق اونلار بولقارلارین آراسیندا یاشاییردیلار. خزر خاقانی ایوْسیفین کوْردوْوا خلیفهسینین وزیری خاصدای ابن-شافروُتا مکتوبوندا تیراسلارین آدی ت-ر-س حرفلری ایله یازییا آلینمیشدیر. اونا گؤره ده بعضی متنشوناسلار اونو تاراس، بعضیلری تیراس کیمی اوخویورلار. تاراس تورکلرینین آیری-آیری قوللاری اوکرایندان علاوه قازاخیستاندا و قیرغیزیستاندا دا یاشاییردی. 4.عصرده قازاخیستاندا تاراس آدلی شهر وار ایدی.
محمود کاشغارینین دیوانیندا تاراس شهرینین آدی تاراز فورماسیندادیر. بوندان باشقا، تالاس وادیسینین آدی دا بعضی منبعلرده تاراز شکلینده یازییا آلینمیشدیر.
اوکراینداکی دنِستر چایی قازاخیستانداکی تاراس شهری سالیناندان – دؤرد عصردن چوخ قاباق تیراس آدلانیردی. هرودوت یازیر کی، کیمِرلر دؤیوشده اؤلن یولداشلارینی تیراس چایی ساحیلینده تورپاغا تاپشیریب، کیچیک آسیایا کؤچدولر.
موقدسّ کیتابین بیرینجی و بئشینجی فصلینده وئریلن معلوماتا گؤره تیراس کیمِرین اوغلو، یافثین نوهسیدیر. باشقا بیر یهود افسانهسینه گؤره، تیراس یافث و توْقارما نسلیندن اولوب، خزرلرین اجدادلاریندان بیریدیر. موْیسئیین تؤوراتیندا ایسه تیراس یافثین اوغلودور. بِسسارابییادا دنِستر چایی بویونداکی تیراسپوْل شهرینی (ایندیکی مولداوی اراضیسی) اونلار سالیبلار. تیراسپول تیراس شهرینین یونانجا آدیدیر. یونان دیلینده "پول" ، "پولیس" شهر، یاشاییش مسکنی دئمکدیر.
کیمِرلر کیچیک آسیایا کؤچندن سونرا تیراس خالقینین بیر حیصهسی آلبانیادا یورد سالدی. موسی کاقان کاتوُکلوُ یازیر کی، تیراز خالقینین پاتریارخی 488-جی ایلده کئچیریلن آلبان کیلیسا مجلیسینده ایشتیراک ائتدی و اؤز قبیلهسی آدیندان مجلیسین قرارینی ایمضالادی. متنده کی "اؤز قبیلهسی آدیندان" دئییمینه دیقْت یئتیرک. تیراس خالقینین بیر حیصهسی مسیحیت دینینی قبول ائتمیش، آلبانلارلا قایناییب-قاریشمیشدیر. تیراسلارین باشقا بیر مسیحی ایجماسی شرقی آنادولودا تیراسخان شهرینی سالمیشدیر. ائرمنیلر همین شهرین آدینی اؤز مقصدلرینه اویغون اولاراق دراسخاناکِرت یازیرلار. خان ائرمنی سؤزودورمو؟
تیراسخانلارین مسیحی قانادینین نسلینین 6.عصرده اوُوان آدلی تاریخچیسی اولموشدور. ائرمنیلر اونو ایوْواننِس دراسخاناکِرتسی آدلاندیریرلار. تیراس دا، اوُوان دا تئوْنیم منشالی تورک اتنیک آدلاریدیر.
تیراسلارین ان دؤیوشکن آلپلاری جنوبا دوغرو حرکت ائدهرک فینیقیهنی توتدولار. آرالیق دنیزینده دونانما یاراتدیلار. آنجاق ایللر کئچندن سونرا اؤزلریندن دفعهلرله چوخ اولان سامیلره مغلوب اولدولار. آرامی، ایوری سالنامهلرینده اونلار فینیقیهنین کؤله کاستاسی کیمی خاطیرلانیرلار.
آمریکا عالیمی ژن د. ماتلاک یازیر کی، اونلار کؤله اولسالار دا، آغالار کیمی یاشاییردیلار. چونکی آتدان دوشسهلر ده، قیلینجی قینا قویمامیشدیلار. اؤز سیلاحلاری ایله اؤزلریندن گوجلولرین خیدمتینده اولوب، حربی غنیمتدن پای آلیردیلار.
موقدّس کیتابدا بیلدیریلیر کی، تیراس دؤرد بؤیوک یافث خالقیندان بیریدیر. اونلار قوزئی تورپاقلاریندان کؤچوب گلهرک فینیقیهنی توتموش، تزار سوْلوْموْنون زامانیندا میلاددان اوْل 950-جی ایلده سیجیلیا، کوْرسیکا، ساردینیا آدالارینا کؤچوب گئتمیشلر.
تاراس شِوچِنکوْنون اجدادلاری قافقازدا، اؤن آسیادا، آرالیق دنیزی آدالاریندا یاد خالقلار آراسیندا اریییب ایتدیلر. اؤز تاریخی وطنلرینده دنِپر و دنِستر چایلاری آراسیندا روس ایشغالینا قدر، قیسماً ده اولسا، اؤز اتنیک کیملیکلرینی قورویوب ساخلایا بیلدیلر.
اگر تاراس شِوچنکوْنون شعیر دیلینین 60 فایزی تورک سؤزلریندن عیبارت ایدیسه، دئمهلی، اوکراینین کوْبزار تیتوللو ساز و سؤز صاحیبلری روس ایشغالینا قدر تام آسسیمیلاسیون اولونمامیشدی.
کوُموُک اصیللی عالیم مراد آدجی یازیر کی، تاراس شِوچنکوْنون دیلینین تورک دیلی، روحونون تورک روحو اولدوغونو بیلدیکلرینه گؤره اونون کیتابلارینین روسیهده چاپ اولونماسینا ایمکان وئرمیردیلر.
بیز آمئا نسیمی آدینا دیلچیلیک اینستیتوتوندا اوکراینلی کوْبزارین شعیرلرینین دیلینی تورکولوژی تدقیقاتین اوبیئکتینه چئویرمهلیییک. ادبیات اینستیتوتوندا اوبرازلارینین تورک کاراکترینی اؤیرنملیییک. تاریخ اینستیتوتوندا اوکراین–آذربایجان اتنوژنتیک باغلارینی آشکارا چیخارمالیییق. جوغرافیا اینستیتوتوندا توپونیمیک خریطهلرینی حاضیرلامالیییق. الیازمالار اینستیتوتونون خطی ایله اثرلرینین ایلکین نوسخهلرینین صورتینی الده ائتمهلیییک...
یازان: الهامی جعفرسوی
فیلولوژی اوزره علملر دوکتورو
کؤچورن: عباس ائلچین
Ukraynanın türk əsilli Kobzarı
تورکوستان شهیدی - افغانیستان تورکلرینین میلّی ایدئولوقو: آزاد بیگ کریماوغلو
تورکوستان شهیدی - افغانیستان تورکلرینین میلّی ایدئولوقو: آزاد بیگ کریماوغلو
آتا طرفدن اؤزبک تورکو، آنا طرفیندن خوقند خانلاریندان دوُدایار خانین نوهسی آزاد بیگ کریم اوغلو تاریخی-سیاسی سببلر اوزوندن پاکیستاندا آنادان اولموش، اورتا تحصیلینی اورادا باشا ووردوقدان سونرا پاکیستان لاهور بیلیمیوردونون حوقوق فاکولتهسینی بیتیریب وکیل کیمی فعالیته باشلامیشدیر. آتاسی وارث کریمی اؤزبکستاندا آنادان اولموش، موسکو طیب اینستیتوتونو بیتیردیکدن سونرا 2. دونیا ساواشی دؤورونده جبههیه گؤندریلمیش، آلمانلارا اسیر دوشموش، تورکوستان دیویزیاسی لژیونرلریندن بیری کیمی تورکوستان میلّی بیرلیک کومیتهسینین ان فعال عوضولریندن اولموشدور. آلمانین مغلوبیتیندن سونرا اوّل موتفیق قووّهلرین کوماندانلیغینا تسلیم اولان دوکتور وارث کریمی، آمریکانین اونو روسلارا تسلیم ائدهجگینی دویوب اسیرلیکدن قاچمیش، ماجرالی یولچولوقلاردان سونرا ایتالیا، میصیر و عربیستاندان کئچهرک پاکیستانا گلمیش و آزاد بیگ ده 1948-جی ایلده بورادا دونیایا گلمیشدی.
شوروینین 1979-جو ایلده افغانیستانی ایشغالی نتیجهسینده پاکیستانا سیغینان موهاجیر تورکلر آراسیندا ایدئولوژی ایش آپاران آزاد بیگ اوّل روسلارا قارشی ساواشان تاجیک اصیللی ربانییه کؤمک ائدهرک "جمعیتی-ایسلامی " آدلی تشکیلاتین قورولماسیندا فعال ایشتیراک ائدیر. لاکین ربانی آزاد بیگین تورکوستان و افغانیستان تورکلرینین گلهجگینه عایید فیکیر و فعالیتلرینی گؤروب اونو تشکیلاتدان کنارلاشدیریر. وضعیتین بئله اولدوغونو گؤرن آزاد بیگ داها اوّللر حبسخانالاردا یاتمیش افغانیستان تورکلریندن اولان مولوی طاهر مطهر و کریم محمودلا بیرگه "قوزئی افغانیستان ویلایتلری ایتّیحادی-ایسلامی " آدلی تورک پارتیاسینی یارادیرلار. آزاد بیگین نوفوذو سایهسینده قیسا زاماندا پارتیا افغانیستان تورکلری آراسیندا بؤیوک عکس-صدا یارادیر.افغانیستان تورکلرینین اؤز میلّی منلیگینین درکینده عوضسیز خیدمتلرینی گؤرن تورک دوشمنلری و حتّی پاکیستان باشدا اولماقلا میلتلرآراسی سیاسی دایرهلر بئله مرکزلری پئشاورده اولان بوتون پارتیالاری رسمی اولاراق تانیدیقلاری حالدا یالنیز آزاد بیگین رهبرلیک ائتدیگی تورک پارتیاسینی تانیمامیش، اونلاری میلتلرآراسی تشکیلاتلارین یاردیمیندان محروم ائتمیشدیلر. لاکین آزاد بیگین قوزئی افغانیستانداکی گوجو و نوفوذوندان ایستیفاده ائتمک اوچون "جمعیتی-ایسلامی" یئتکیلیلری بو پارتیانی جمعیتی-ایسلامینین بیر قولو قبول ائتمیش، یالنیز بوندان سونرا بو پارتیا آز دا اولسا بین الخالق یاردیملاردان یارارلانمیشدیر. آزاد بیگ اؤز پایینا دوشن سیلاح-سورساتی حاجی خالوالدین، معنان مهدوم و نبی جان کیمی تورک دسته کوماندیرلرینین کانالی ایله قوندوز، شیبیرقان، مئیمنه و مزاری-شریفده اولان تورک بیرلیکلرینه چاتدیرماغا مووفّق اولموشدو. بوندان تشویشه دوشن جمعیتی-ایسلامی پارتیاسینین بیر قولونا رهبرلیک ائدن ربانی بو یاردیملاری کسمیش، آزاد بیگی گؤزدن سالماق اوچون بوتون واسیطهلره ال آتمیش و بونا قیسماً ده اولسا نایل اولموشدور. وضعیتین گرگینلشدیگینی و تورک بیرلیکلرینین یاردیمدان محروم اولدوقلارینی گؤرن آزاد بیگ یاردیم و دستک آلماق مقصدی ایله تورکیه باشدا اولماقلا بیر سیرا اؤلکهلره سیاحت ائتمیش و موعین یاردیم و دستک آلدیقدان سونرا یئنیدن اؤلکهسینه قاییتمیشدیر. آزاد بیگین بو سیاحتدن اوغورلا قاییتدیغینی گؤرن و اؤز تورکلوکلرینی درک ائدن و موسکو یؤنوملو نجیبالله حؤکومتیندن ناراضی اولان بیر چوخ موجاهیدلر ده آزاد بیگه قوشولموش، آزاد بیگ اونلاری قوزئی افغانیستاندا تورک بیرلیکلرینه رهبرلیک ائدن اؤزبک اصیللی ژنرال رشید دوستومون یانینا گؤندرمیش، اونون داها دا گوجلنمهسینه نایل اولموشدور. آزاد بیگین سیاسی-ایدئولوژی فعالیتینده سوسیال بیر دایاق اولان ژنرال رشید دوستومون گوندن-گونه گوجلنمهسی نجیبالله رژیمینی و اطرافینداکی پوشتو مأمورلارینی ناراحات ائتمگه باشلامیش، اونو تورکیه و اؤزبکیستانلا علاقه یاراتماقدا و افغانیستانی پارچالاییب تورکمن، قیرغیز و اؤزبکلردن عیبارت بیر موستقیل تورک دؤولتی قورماقدا سوچلایاراق ایتّیهام ائتمیشدیلر. حالبوکی بو ایدئیا ژنرال رشید دوستومون دئییل، آزاد بیگین ایدئیاسی ایدی. چونکی دوستوم آزاد بیگ کیمی یئنی بیر تورک دؤولتی قورماق دئییل، افغانیستانین بوتونلوگونو قورویاراق قورولان و قورولاجاق حؤکومتلرده تورکلرین ده تمثیل حاقی اولماسینی طلب ائدیردی. ژنرال دوستومون بو طلبی اؤزبکیستان پرزیدنتی اسلام کریموفو دا تأمین ائتدیگیندن و کریموف اوچون تهلوکه تشکیل ائدن بؤیوک تورکوستان ایدئیاسیندان یان کئچدیگیندن کریموف دوستومون بوتون گوجونو ایتیریب افغانیستانی ترک ائدهنه قدر اونو دستکلهمهسی ده بونو تصدیق ائدیر. اصلینده نجیباللهی قورخودان آزاد بیگ سایهسینده تورکمنلرین رهبری، قوزئی افغانیستاندا بیر گونئی تورکوستان دؤولتی قورماغا چالیشان، سِلِنقا تونئلینی داغیدان عاشور پهلوانین رشید دوستوما قوشولماسی و ان باشلیجاسی آزاد بیگ طرفیندن افغانیستان تورکلری آراسیندا بیر علاقه یاراتماسی ایدی. بو علاقهنین نتیجهسی ایدی کی، ژنرال رشید دوستوم تورک موجاهید قووّهلری ایله کابیله داخیل اولموش، نجیبالله حؤکومتینی دئویرمیش، اؤزونون " جنبشی –میلّی ایسلامی " پارتیاسینی یاراتمیش، فعالیتینین زیروه سینه یوکسلمیشدی. تورکوستان بیرلیگینین یارانماسی اوچون رئال زمین یاراندیغینی گؤرن مؤوجود حؤکومت، بوتون پوشتو، تاجیک موجاهید فراکسیونلاری و بینالخالق سیاسی تشکیلاتلار رشید دوستومون یاراتدیغی "جنبشی-میلّی ایسلامی پارتیاسی "نی رسمی اولاراق تانیمادیقلاریندان اونونلا گؤروشلردن بئله ایمتیناع ائتمیشلر. وضعیتین بئله اولدوغونو گؤرن آزاد بیگ تجیلی فعالیته باشلایاراق ژنرال دوستوملا علاقه یاراتماق اوچون مزاری-شریفه گلیب سیاسی-ایدئولوژی فعالیتینی داوام ائتدیریر. قیسا بیر مودّته مزاری-شریفی ترک ائده رک پئشاوره گئتمهسیندن ایستیفاده ائدن دوشمنلری اونون مزاری-شریفه دؤنوشونو تامامیله قاپامیشدیلار. بئله بیر وضعیتده او گلهجک پلانلارینی حیاتا کئچیرمک اوچون اونو چوخ سئون، شیعه اولدوقلاری اوچون پاکیستان، تورک اولدوقلاری اوچونسه ایران طرفیندن دیشلانان هزارهلرین ایچینه گئده رک تورک بیرلیگی ایدئیاسینی یایماغا باشلاییر. آزاد بیگدن سونرا او گونه قدر افغانیستان و بؤلگه سیاستینده یوخ فرض ائدیلن هزارهلر سیاسی آرئنایا چیخمیش، تورک بیرلیگیندن قورخویا دوشن ایران تشبوثو اله آلاراق هزارهلره صاحیب چیخماغا باشلامیشدیر.
بئله بیر وضعیتده افغانیستانی کومونیست ایستیلاسیندان تمیزلهین موجاهید فراکسیونلار آراسیندا استول دعاواسی باشلامیش، افغانیستانین هر بؤلگهسی بیر کوماندیرین نظارتی آلتینا دوشموش، پایتاخت کابیل اوچ ایل ایچریسینده یئرله یئکسان ائدیلمیش، خوصوصیله پوشتولارین سیخ یاشادیغی گونئی بؤلگهلرینده تررور و آنارشی حاکیم اولموشدور. دوننین موقدس ساواشچیلاری آرتیق یولکسن قولدورلارا چئوریلمیشدی. خالق اوچ ایل عرضینده آرتیق بو دوننکی قورتاریجیلارین، بوگونکو قولدورلارین هوجوملاریندان نئجه قورتولاجاقلارینی دوشونوردولر. بئله بیر وضعیتده پاکیستان کوْنوویو دا قولدورلار طرفیندن یاغمالاندی. بونو دویان پاکیستان اصیللی سطان امیرین مدرسه طلبهلریندن یوز نفر سیلاحلاناراق اوّللر قهرمان موجاهید کیمی تانینان، ایندیسه قولدورلوقلا مشغول اولان " گوججی موجاهیدین " تشکیلاتینین اوزرینه یوروموش، هم کوْنوویو، هم ده پاکیستانلیلاری قورتارمیشدیلار. غلبهدن روحلانان مدرسه طلبهلری (افغانیستان مدرسه طلبهلرینه " طالیب " دئییلیر) گئری قاییداراق قندهاری اله کئچیردیلر. 29 اوکتوبر 1994-جو ایلده قندهاری اله کئچیرن مدرسه طلبهلری "طالبان" آدی ایله سیاسی گوندهمه داخیل اولدو. لیدری روسلارا قارشی ساواشدا بیر گؤزونو ایتیرن محمد عمر پوشتو طایفا عادت-عنعنهلرینه باغلی بیر دین خوجاسیدیر. دؤولت باشچیسی ربانی ایله حکمتیار آراسیندا گئدن ایقتیدار ساواشیندان جانا دویان خالق طالبانی دستکلهمگه مجبور اولدو. پاکیستان و سعودیه عربیستانین هر یؤنلو دستگی ایله طالبان قووّهلری بیر-بیرینین آردینجا کابیلی، هئراتی اله کچیرهرک گئنیش چاپلی بیر ائتنیک تمیزلهمه کامپانیاسینا باشلادیلار. بئله بیر وضعیتده رشید دوستوم دا باشقا موجاهیدلر کیمی افغانیستانی ترک ائتمگه مجبور اولدو. مئیداندا تک قالان آزاد بیگ یئنه ده اومیدینی ایتیرمهییب اؤز تورکوستان دعاواسینی داوام ائتدیردی. لاکین افغانیستان تورکلرینین وارلیغینی دونیا سیاسی گوندمینده تانیدان، افغانیستان تورکلرینی واحید ایدئیا اطرافیندا بیرلشدیرمگه سعی گؤسترن قوزئی افغانیستاندا بیر تورک دؤولتی یاراتماغا و ان باشلیجاسی ویتسهژنرال انور پاشانین یاریمچیق قالمیش بؤیوک تورکوستان ایدئالینی حیاتا کئچیرمگه چالیشان آزاد بیگین فعالیتیندن تشویشه دوشن، اونو جیدی بیر تهلوکه اولاراق قبول ائدن طالبان قووّهلری، روسیه، ایران، پاکیستان و اؤزبکیستان حؤکومتلری اونو محو ائتمک اوچون خوصوصی پلانلار حاضیرلامیش و سوندا ایران رژیمینین حاضیرلادیغی ترور آکتی نتیجهسینده 1997-جی ایلده یاردیمچیسی خالیدی و موحافیظهچیسی زینالدینله بیرلیکده قورشونا دوزولهرک اؤلدورولدو. حیاتینی وطن میلت یولوندا موباریزه یه حصر ائدن، واحید تورکوستان اوغروندا شهید اولان، عؤمرونون سون آنلارینا قدر افغانیستاندا تورکلوک دعاواسینا اؤندرلیک ائدن آزاد بیگ افغانیستان تورکلرینین قلبینده ابدی یاشایاجاقدیر.
آزاد بیگین بوتون اومیدی افغانیستان تورک گنجلیگی ایدی. آزاد بیگین اکدیگی توخوملار بو گون قول-قاناد آچماقدادیر. آرتیق افغانیستان تورک گنجلیگی آنلاییر کی، اونون وطنی بوگونکو افغانیستان، پاکیستان و هیندیستاندا ایسلام دینینین یاییلماسیندا خوصوصی امگی اولان سولطان محمود غزنوی، "بیر دونیایا بیر دؤولت کیفایتدیر. بو دونیا ایکی دؤولته دار گلیر. بو دونیانین ایداره ائدهجک دؤولت ده منیم (امیر تئیمورون) دؤولتیم اولاجاق! " -دئین بؤیوک جاهانگیر امیر تئیمور، ایسلام دینینین هیندیستان یاریمآداسینا قدر یاییلماسیندا بؤیوک امگی اولان، تورکلوگه یئنی بیر صحیفه آچان، بو گون بئله مدنی دونیانی اؤزونه حئیران قویان تاج-ماحالی تیکدیرن جهانشاه، مزاری ایندی ده افغانیستانین پایتاختی کابیلده زیارتگاه اولان بابور، هئرات شهرینی پایتاخت سئچهرک بو شهری تورک تاریخینده ساییلی مدنیت مرکزلریندن بیری ائدن سولطان حسین بایقارا کیمی بابالاریمیزدان بیزلره قالان بیر میراثدیر. بو میراثا صاحیب چیخماقسا افغانیستان تورک گنجلیگینین گؤرَویدیر. بو مقصدله افغانیستان تورک گنجلیگی 12 فوریه 2000-جی ایلده "افغانیستان گنجلر بیرلیگی" آدلی سیاسی تشکیلات یاراتمیشلار.
افغانیستان تورک گنجلیگینه بو حاقلی دعاوالاریندا باشاریلار دیلهییر، گونئی تورکوستانین موستقیللیگی اوغروندا شهید اولان آزاد بیگ و اونون یاخین سیلاحداشلاری اولان آشور پهلوانا، خالدییه، زینالدینه و آدلارینی بیلمهدیگیمیز بوتون موجاهیدلره اولو تانریدان رحمتلر، دیله ییریک.
روحلاری شاد اولسون!
یازان: آیدین مدداوغلو قاسیملی
فیلولوژی اوزره فلسفه دوکتورو ، دوچنت
کؤچورن:عباس ائلچین
آذربایجانین ایلک قادین قزئتی : ایشیق
آذربایجانین ایلک قادین قزئتی : ایشیق
اون دوققوزنجو عصرین سونو - ییرمینجی عصرین اوّللرینده بیر چوخ اؤلکهلرده اولدوغو کیمی، آذربایجاندا دا قادینلارین ایستیثمار و ظولمدن قورتولماسی، معاریفلنمه سی، مولکی و سیاسی، ائلجهده ایقتیصادی، سوسیال و مدنی حوقوقلارینین الده ائدیلمهسی اوغروندا موباریزه باشلامیشدی.
20. یوزایللیگین اوّللرینده قادین مؤوضوسو آرتیق آذربایجاندا ضیالیلار طرفیندن گئنیش موذاکیره اولونان ان آکتوال مسلهلردن بیرینه چئوریلمیشدی. بئله کی، آذربایجان قادینینین ساوادسیزلیغی، همچنین ایجتیماعی و سیاسی حیاتدان تجرید اولونماسی تکجه قادینلارین دئییل، بوتون خالقین حیاتیندا بیر چوخ پروبلملره یول آچمیش و یئنی نسلین مورفّه گلهجگینی تهلوکه آلتینا قویموشدو.
آذربایجان ضیالیلاری آزاد، تامحوقوقلو و ساوادلی قادین اولمادان موترقّی جمعیت یاراتماغین، عومومیتله، خالقین پروبلملرینین حلّینین مومکون اولمادیغینی آنلاییر و دینی تعصوبکشلرین هوجوملاریندان چکینمهدن جمعیتین دیقّتینی قادین پروبلملرینه یؤنلتمگه چالیشیر، قیزلارین چوخ ائرکن یاشدا زورلا ائولندیریلمهسینی، قادینلارین حوقوقی و ایجتیماعی وضعیتینین چوخ آشاغی اولدوغونو تنقید آتشینه توتور و ان اساسی، قادینلار اوچون تحصیل اوجاقلارینین یارادیلماسی و اینکیشاف ائتدیریلمهسینین واجیبلیگینی وورغولاییردیلار. ضیالیلار، معاریفچی و خئیریهچیلر چوخ یاخشی آنلاییردیلار کی، قادین ایستر عاییلهده، ایسترسه ده جمعیتده اؤزونو ایفاده ائتمک اوچون موطلق تحصیل آلمالی، ایقتیصادی جهتدن تأمین اولونمالیدیر.
بو فیکیرلرین گئنیش ایجتیماعیته چاتدیریلماسیندا، قادین حوقوقلاری اوغروندا، ساوادسیزلیقلا و ایجتیماعی حیاتدان تجرید اولونما ایله موباریزهده، شوبههسیز، ان بؤیوک رولو آذربایجانین دؤوری مطبوعاتی اویناییردی. آذربایجان میلّی مطبوعاتیندا بو مسله ایلک اؤنجه 1903-جو ایلده گؤرکملی معاریفچی، پوبلیسیست، عالیم محمد آغا شاهتاختیلی طرفیندن "شرقی-روس" قزئتینده قالدیریلیر، داها سونرا "حیات" ، "ایرشاد" ، "یئنی ایرشاد" ، "ترقّی" کیمی قزئتلرده ده قادین ساوادسیزلیغی حاقیندا مقالهلر درج اولونور، پروبلمین حلی یوللاری آراشدیریلیردی. "ملا نصرالدین" درگیسی ایسه قادین آزادلیغی مسلهلرینده چوخ جسارتله دینی تعصوبکشلره قارشی چیخیر، چادرانین گؤتورولمهسی و قادینلارین کیشیلرله تام برابرلیگی اوغروندا موباریزه آپاریر، بو آغریلی مؤوضودا ساتیریک یازیلار و کاریکاتورلار نشر ائدیردی.
1905-1907-جی ایللر اینقیلابی قادین پروبلملرینین حلّینه چاغیریشلاری داها دا آکتواللاشدیردی. آذربایجان مطبوعاتی قادینلارا کیشیلرله برابر شکیلده مولکی و سیاسی حوقوقلار وئریلمهسینه چاغیریر، همچنین قادینلارین آزادلیغی و تحصیلینین اهمیتینین قورآنی-کریمده ده خوصوصیله وورغولاندیغینا دیقت چکهرک، دین خادیملری و تعصوبکش روحانیلری ده اؤز طرفلرینه چکمگه چالیشیردیلار.
آذربایجان مطبوعاتیندا قادین مسلهسینده ان علامتدار حادیثه دؤورونون ضیالی خانیملارینی اؤز اطرافیندا بیرلشدیرن "ایشیق" آدلی قادین قزئتینین نشری اولدو.
ایلک سایی 22 ژانویه 1911-جی ایلده چیخان "ایشیق" قزئتینین ناشیری پوبلیسیست و حوقوقشوناس مصطفیبیگ علیبیگوف، رداکتورو ایسه مصطفی بیگین حیات یولداشی، زاقافقازیا اوْلگینسکی مامالیق و گینهکولوژی اینستیتوتونون مأذونو خدیجه خانیم علیبیگووا ایدی. "ایشیق" قزئتینین نشری آذربایجان مطبوعاتینین قادین آزادلیغی اوغروندا آپاردیغی موباریزهنین تاثیرسیز اؤتوشمهدیگینی، قادین آزادلیغی طرفدارلارینین و قادینلارین اؤزلرینین آرتیق جیدی بیر ایجتیماعی گوجه چئوریلدیگینی گؤستردی.
قزئتین اوز قابیغیندا اوشاغین الیندن توتاراق گونشین دوغماسینا ایشاره ائدن چادرالی بیر قادین تصویر ائدیلمیشدی. بونونلا قزئت ناشیری اینسانلارین خوشبخت گلهجگی اوچون علم و تحصیلین واجیبلیگینه ایشاره ائدیردی. قزئتده دؤوری نشرلرین گلهجک نسیللر اوچون آکتواللیغی خوصوصیله قئید ائدیلیردی. بئله کی، "ژنرال حاجی زینالعابدین تاغییئف حضرتلرینین نیطقی. نوروز بایرامی موناسیبتیله" آدلی مقالهده مشهور خئیریهچی حاجی زینالعابدین تاغییئوین بو سؤزلری خوصوصیله وورغولانیردی: "اؤولادلاریم! گؤرویورسونوزمو کی، بنیم ساغ الیم دینی-ایسلامین روکنو و مداری-ایفتیخاری اولان قورآنی-عظیمالشأنین اوستوندهدیر و سول الیمده توتدوغوم ایسه قزئتهدیر. اؤولادلاریم! بنیم سیزه آخیرینجی نصیحتیم بودور کی، بو قورآنی همیشه ساغ و قزئتهیی ایسه سول الینیزده توتوب، میلّته صیدق و صداقت ایله خیدمت ائدسینیز!"
"ایشیق" قزئتینه آذربایجانین موختلیف گوشهلریندن مکتوبلار، مقالهلر، شعیرلر گؤندریلیردی. بو یازیلاردا اساساً تحصیل پروبلملری ایشیقلاندیریلیردی. چایقیراقلی نابات خانیم "باجیلاریما بیر نئچه سؤز" آدلی مکتوبوندا یازیردی: "… بیر ناماز سورهسی بیلمک ایله تربیهلی اولوب، آنالیق مرتبهسینه چاتا بیلمریز. اؤیله قادینلار بیلیرم کی، هئچ ناماز سورهسی ده بیلمهییرلر، معلوم کی، ناماز دا قیلمییورلار، مگر بونلارین حیاتی حیاتمی؟ خئیر، اونلارین حیاتی مئشهلرده کی ، اینسانلاردان قاچان حئیوانلارین یاشاماغینا بنزر، مگر بونا حیات دئنیلیرمی؟ بیز هر بیر طرفدن مظلومهلر، دیلسیز-آغیزسیز حئیوانلارا بنزهییب، ایستیبداد آلتیندا عؤمروموزو سورویوروز!.. بیز قادینلارا مکتب لازیم، علم و معریفت لازیم!.."
هر مقالهسینده جمعیته، میلّته، دؤولته خئییرلی، حقیقی بیر وطنداش یئتیشدیرمک اوچون قادینین تحصیللی اولماسینین واجیبلیگینی وورغولایان خدیجه علیبیگووا آذربایجان خالقینین باشینا گلن بلالارین بؤیوک قیسمینین سببینی محض آنالارین ساوادسیزلیغیندا گؤروردو: "طایفهیی-اوناثا علم و تربییه اینسانا سو ایله هاوا کیبی لازیمدیر، والله ایسلام بالالارینین محو و نابود اولماغینا هئچ شکّیمیز اولماسین… سیبیریا صحرالاری و حبسخانالار کونجلری بیزیم قارداشلاریمیز ایله دولوب… آتالارینی، قارداشلارینی، آنالارینی و بیری-بیرینی اؤلدورنلر کیمدیر؟ بیزیم قارداشلاریمیز. مسجیدلریمیزده اؤکور-اؤکور آغلاییب و اورادان چیخان کیمی گئدیب گوناهی-کبیر ائدن کیمدیر؟ بیزیم قارداشلاریمیز... عولوم و صنایعده هامیدان دالا قالان کیمدیر؟ بیزیم قارداشلاریمیز. اؤز آنا دیلینی دوز و سرراست دانیشا بیلمهین کیمدیر؟ بیزیم قارداشلاریمیز... آروادلاریمیز… تحصیلی-علم و کامالات ائتمگینجه، اؤولادلاریمیزا قایدا ایله تربیه وئریب، ضلالتدن، قارانلیقدان، فقیرلیکدن، حبسخانالاردان و غئیری میلّتلرین تؤهمت و سرزنیشلریندن قورتاریب، ایشیغا چیخاردا بیلمهیهجهییز".
خدیجه خانیم اؤز مقالهلرینده موسلمان قادینینین آزادلیق و تحصیلله باغلی حوقوقلارینی مودافیعه ائتمکله یاناشی، قادینلارین عاییله ده ایکینجی درجهلی رولونا دا ایشاره ائدیردی: "عاییلهنین صاحیبی کیشیدیر. عاییلهنین خئییر و شری، ناموسو کیشییه عاییددیر. قادین داخیلی-بئیتین زینتی و ایداره مأمورودور. کیشی ایله برابر و تای اولاماز. یعنی ائوده کیشییه لاییق اولان حؤکمرانلیق ائیلهیه بیلمز". مسلهیه بو جور یاناشما قادینلارین تام سربستلیگی، چادرانین گؤتورولمهسی، قادینلارا هر ساحهده کیشیلرله برابر حوقوق وئریلمهسی طلبینده اولان دیگر ضیالیلارین، معاریفپرورلرین و ان اساسی، ملانصرالدینچیلرین سرت قیناغینا سبب اولوردو.
هم "ملا نصرالدین " درگیسینده، هم ده "ایشیق" قزئتینده بیر-بیرینه قارشی چوخ سرت یازیلار نشر اولونوردو. ملانصرالدینچیلر "ایشیق" قزئتینین ناشیری و رداکتورونو ایکی اوزلولوکده گوناهلاندیریر، خدیجه علیبیگووانین اؤز مقالهلرینده شریعته عمل ائتمهنین واجیبلیگینی هر دفعه قئید ائتمهسینه، قادینلارین حیجابلی گزمهسینه اولان موثبت فیکرینه قارشی چوخ سرت اعتیراض ائدیردیلر.
درگینین 1911-جی ایله عایید 7-جی ساییندا م.ع. صابر "دؤرد دیللی قیرمانج" آدلی شعیرینده خدیجه خانیمین سؤزو ایله عملینین اویغونسوزلوغونا ایشاره ائدیر:
"ایشیق" قزئتی مودیرهسی خدیجه خانیم جنابلاری دئییر کی:
" موسلیمه اؤورتلری مستوره اولماق ایستریز"،
ایشته سؤز، ایشته عمل (؟)، ایشته مووافیق بیر مرام.
باشقا بیر مقالهده ایسه "ویزویزا" تخلوصلو مؤلیف "ایشیق"ین، عومومیتله، بوتون فعالیتینی شوبهه آلتینا قویوردو: " آللاه شاهیددیر کی، "ایشیق" باجاردیغی یئره کیمی چالیشیر. اگر آروادلارین آزادلیغی یولوندا چالیشماغی لازیم بیلمیرسه، او دا اونون اؤز ایشیدیر".
دیگر بیر مقاله ده ج.محمدقولوزاده کینایه ایله یازیردی: "دوغرودور، باکیدا چیخان "ایشیق" قزئتی موسلمان قارداشلاریمیزی ایشیقلاندیریر، آما بونو گرک بیله سن کی، چوخ برک ایشیق دا بیر شئی دئییل، آدامین گؤزونو قاماشدیریر".
"ایشیق" قزئتینین رداکتورو ایسه، اؤز نؤوبه سینده، ملانصرالدینچیلری "بیتربیه و بیویجدان" آدلاندیریردی: "جناب موللا، بؤیله موسلمانین قورآنی-مجیدینین حؤکمونون و میلّی ایشلرینین ضیدینه قاریشیب ال آتماغی نه سیزه و نه سیزین کیبی بیتربیه و بیویجدان لارا هئچ مصلحت گؤرمهییریک… دوغرودور، ساققالین آغاریبدیرسا دا، لاکین فؤحشدن، بؤهتاندان باشقا، قزئته چیخاردان گوندن ایمدییه کیمی بیر مسلک تاپماییب، آنجاق عولمانین و شریعتین ضیدینه گئدیب، اؤورتلری کوچهلرده، تییاترولاردا گزدیرمکلری مظلوم میلته وعظ بویورموسونوز و بونون ثمرهسی ایسه مئیداندادیر. لعنت، مین دفعه لعنت!...".
"ملا نصرالدین" درگیسینین 18-جی ساییندا درج ائدیلن بیر کاریکاتوردا خدیجه خانیم عکس اولونور کی، اوروپاسایاغی گئییمده، باشیندا بؤیوک شلیاپا، الینی چادرالی قادینلارا ساری اوزادیب دئییر: " باخ، موسلمان خانیملاری بئله عیصمتلی و ناموسلو اولمالیدیر". ملانصرالدینچیلر همین کاریکاتور ایله "ایشیق" قزئتینین رداکتورونون اؤزونون ضیالی و موعاصیر اولماسینا و موسلمان باجیلارینی معاریف و آزادلیق یولونا چیخارماق اوغروندا موباریزهیه باشلاماسینا رغماً، ایندی گئری آددیم آتماسینا ایشاره ائدیردیلر.
خدیجه خانیمین جاوابی اؤزونو گؤزلتمیر: "هرگاه سیز بؤیله لیباسلارین و شلیاپالارین طرفداری ایسنیزسه، بویورونوز کندینیزده اولان بیتربیه و بیعلم آنا و باجینیزی، قوهوم و اقربانیزی گؤتورون تیفلیسه، اورادا اونلارا شلیاپا گئییندیریب تییاترولارا آپارینیز، سونرا سیزین طرفدارینیز موسلمانلارا تکلیف ائدینیز. جناب! ایسلام اؤولادینا، خواه اوناث، خواه ذوکور، لازیمدیر تربیه، آنا دیلی، شریعتی، وظایفی-بئیتیهنی اؤیرهنیب بیلمک. موسلمان خانیملاری اوچون شلیاپا مسلهسی هله یوز ایل بوندان سونراکی مسلهدیر…".
"ایشیق" قزئتینین ناشیر و رداکتورو دیگر معاریفپرورلردن فرقلی اولاراق، اهالینین اکثریتینی تشکیل ائدن دینی تعصوبکشلرین غضبی و نیفرتینه سبب اولمادان قزئتین نشرینه داوام ائتمک اوچون دین خادیملرینین ده فیکیرلرینی نظره آلماغا سعی گؤستریردیلر. اونلار دین خادیملرینی قیجیقلاندیرماماغا چالیشیر، بیر چوخ مقالهلرده شریعت مسلهلرینه گئنیش یئر وئره رک، کیشینین قادیندان اوستونلوگونه ایشاره ائدیر و بونونلا دا دین خادیملرینین دستگینه نایل اولماغا جهد گؤستریردیلر و موعیّن معنادا بونا نایل ده اولا بیلیردیلر.
بئله شخصلردن بیری، مشهور دین خادیمی آخوند موللا روحالله محمدزاده قزئتین رداکتورونا مکتوب عونوانلایاراق، بو خئییر ایشی دستکلهدیگینی دیله گتیریردی: "بونلاری غفلت و اطالت دؤشگیندن قالخیزماق و سامعهیی-عیبرتلرینی آچماق اوچون نیسوانا مخصوص قرائتخانا کیمی خوداپسندانه عمللره ده تشبوث ائتمهلیییز... موخدّراتی-ایسلامدان خدیجه خانیمین سعیی ایله باشلامیش بو نیتی-اینسانپسندانه ایسلام قادینلارینین تحسینینی قازانیب، اؤز ممنونیتلرینی ایظهار ایله ریضایتلرینی قزئتهلر سوتونوندا درج ائدهجکلرینه شوبهه یوخ. بیز ده مُشارالیهانین بو یولدا عظیم بیر غئیرت و فداکارلیق گؤسترمگینه راضیلیق وئریب، ان صمیمُالقلب تبریک و ایظهاری-تشکّور ائدیریز".
بئله لیکله، آذربایجاندا ایلک قادین قزئتی هر طرفدن – هم لیبرال اولدوغو اوچون موترقّی ضیالیلاردان، هم ده قادینلارین حوقوقلارینی طلب ائتمک جسارتینه گؤره دین خادیملری و رادیکال دیندارلاردان گلن هوجوم لارا تاب گتیرملی اولوردو.
بیرینجیلر اؤز دوشونجهلرینی و تنقیدلرینی مقاله و یا شعیرلرده تقدیم ائدیردیلرسه، ایکینجیلر داها قورخولو ایدی و علیبیگوفلار و قزئت مؤلیفلرینین حیاتی اوچون بؤیوک تهلوکه یارانیردی.
"قزئتهمیز نشره باشلایاندا بیز اکثر عولمامیز اولان روحانی آتالاریمیزا مجّاناً قزئته گؤندریب و مکتوباً اونلاردان میلّتین ایندیکی حالینا دایر آتالیق وظیفهسینین اداسینی اوموردوق. لاکین روحانی آتالاریمیزین بیر نئچهسی بیحیس بیر هئیکل کیبی لازیمهیی-خیدمتده اولمادیغیندان معاده، ضیایی-علمه سدّ اولان بیر ظولماتی-جهل داغی کیبی اعتیراض ائدیب، قزئتهمیزی ده گئری قایتاردیلار.
بونلاردان بیریسی ده باکیدا مسجیدین مینبریندن جماعته: "جماعت، هر کیم "ایشیق" قزئتهسینی اوخویارسا، کافیردیر" جوملهلرینی بویوردوقدان علاوه ، "هر کیمین ائوینده "ایشیق" قزئتهسی اولار ایسه، او ائو مورداردیر" سؤزلرینی ده تکرار بویورموش ایمیش"، - دئیه خدیجه خانیم علیبیگووا قزئتین عونوانینا دئییلن سؤزلردن، تعصوبکشلرین نیفرتیندن درین ناراحاتلیغینی دیله گتیریردی.
دیندارلار طرفیندن اولونان هوجوملار نتیجهسیز اؤتوشمهدی و "ایشیق" قزئتی مادّی چتینلیکلر یاشاماغا باشلادی. بئله کی، روحانیلردن و دینی تعصوبکشلردن احتیاطلاناراق، مؤلیفلر قزئته مکتوب، مقاله و شعیر گؤندرمگی، اوخوجولار ایسه آبونه اولونماغی دایاندیریردیلار.
موعلیمه آسیا آخوندزاده "تأسوفلر اولسون" آدلی مقالهسینده بو وضعیته اؤز اعتیراضینی بئله بیلدیریردی: "اؤز عالمینیزی فنا بیر حالا سالیب، یاخود قارارتماغی ویجدانینیز نئجه قبول ائدیر؟ و بو "ایشیق" قزئتهسی بیر پارچا سادهجه آغ کاغیذدان عیبارتدیر. بو قزئتهنی "ایشیق" ائدن سیزین تزه اولان گؤزل فیکیرلرینیز، ضیالی قلملرینیز اولمایاجاقدیرمی؟... وطنه خیدمت بئلهمی اولار؟ باغبانی کؤچموش، باغچاسی ویران اولوب گوللری سولموش بولبوللر کیبی هایانا قاچیب داغیلمیشسینیز؟.. آنادان اولدوغو حالدا قالیب، مین ذیلّت ایله عؤمور ائدیب، کیشیلر نظرینده فقیر گؤرونوب، جفاکش اولان باجیلارینیزین یولوندا نه چوخ زحمتلر چکدینیز؟ نه تئز اوساندینیز؟ نییه لال اولدونوز؟.. آنالیق، خانیملیق وظیفهلرینی بئله قارانلیق بوجاقلاردا، بؤیله قارا بئیینلر ایله می ایفا ائدهجکسینیز؟ اینسانلیق حوقوقونو بو حال ایله می قازاناجاقسینیز؟ وطنه ناموسلو، غئیرتلی اؤولادلار، میلّته تزه و دوغرو فیکیرلی، صادیق اعضالار بئله می یئتیشدیریلهجکدیر؟"
ماتریال و آبونهچی آزلیغی "ایشیق" قزئتینین یئگانه پروبلمی دئییلدی. 1912-جی ایلین ژانویه آییندا "ایشیق" قزئتینی رادیکال دیندارلاردان قورویان آخوند موللا روحالله محمدزادهنین ناماز قیلارکن فاجیعهوی شکیلده قتله یئتیریلمهسیله قزئت اؤز هامیسینی ده ایتیریر و بو حادیثهدن اوچ آی سونرا اؤز نشرینی دایاندیرماغا مجبور اولور. بئلهلیکله، آذربایجان قادینینین ایلک مطبوع اورقانی اولان "ایشیق" قزئتی 21 آوریل 1912-جی ایلده سون نؤمرهسی ایله مطبوعات عالمینه الویداع دئییر.
ییرمینجی عصرین اوّللرینده آذربایجان قادینینین موباریزه تاریخینده اؤنملی یئر توتان بو قزئتین تام متنی سیاسی سندلر آرخیوی طرفیندن 2020-جی ایلده " علم و تحصیل" نشریاتیندا نفیس ترتیباتدا چاپ اولونموشدور.
اومید ائدیریک کی، بو نشر 20. عصرین اوّللری مطبوعاتی، آذربایجان قادینینین موباریزه تاریخی، معاریفچی قادینلاریمیزین علمی، بدیعی و پوبلیسیستیک یارادیجیلیغی ایله ماراقلانانلار اوچون فایدالی بیر قایناق رولونو اوینایاجاقدیر.
یازان: ائلمیرا علیاکبر اووا
آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ایشلر ایدارهسینین سیاسی سندلر آرشیوینین دیرکتورو
کؤچورن: عباس ائلچین
تانینمیش ائرمنیلر اؤز میلّتی، دیلی و مدنیتی حاقیندا نه دئییرلر
تانینمیش ائرمنیلر اؤز میلّتی، دیلی و مدنیتی حاقیندا نه دئییرلر
ائرمنی خیصلتی حاقیندا دونیانین بیر چوخ عالیم، فیلوسوف و یازیچیلاری طرفیندن فیکیرلر بیلدیریلیب. آمّا بو میلّتین تاریخی، ماهیتی، مدنیتی حاقیندا اصل حقیقتی هامیدان دقیق، اینجهلیکلرینه قدر آچان اؤز تانینمیشلاری اولوب. همین فیکیرلردن بعضیلرینی تقدیم ائدیریک.
- یقیشه چارنتس (شاعیر): "بیزده ریاکارلیق هله آنا بطنینده اولارکن یارانیر " .
- هوهانس تومانیان (یازیچی): "حقیقی قورتولوش داخیلدن باشلانمالیدیر، بیز ائرمنیلر ایسه داخیلن خستهییک".
- قئورق آسلان (تاریخچی): " ائرمنیلر هارادا چؤرک بولدورسا، اورانی اؤزلرینه وطن حساب ائدیرلر".
- کروب پاتکانوف (تاریخچی): "ائرمنیلر بشر تاریخینده هئچ زامان هر هانسی بیر رول اویناماییبلار " .
- مانوک آقابگیان (دیلچی، ادبیاتشوناس): " ائرمنی خالقی نین کؤکلری هارادادیر، بورا نئجه، نه واخت، هارادان و هانسی یوللارلا گلیب، بیزده بو باره ده دقیق و آیدین معلومات یوخدور".
- خاچاطور آبوویان (یازیچی): "لعنته گلمیش تورک دیلی سانکی تانرینین خئییر-دوعاسینی آلیب... بوتون بایراملاردا و توی مراسیملرینده بیز ائرمنیلر تورکجه اوخویوروق. دیلیمیزین ان آزی 50 فایزی تورک سؤزلریندن عیبارتدیر. آذربایجان سؤزلری دیلیمیزه او قدر داخیل اولوب کی، بیزده ماهنیلار، شعیرلر، آتالار سؤزلری تورک و آذربایجانجا سسلهنیر".
- لوون دابگیان (تاریخچی): " ائرمنیلر اؤز میلّی وارلیغی ایله باغلی بیرباشا تورکلره بورجلودورلار. اگر بیز بیزانسلیلار و یا دیگر اوروپالیلارین آراسیندا یاشاسایدیق، ائرمنی آدی آنجاق تاریخ کیتابلاریندا قالاردی".
- قازاروس آغایان (شاعیر، یازیچی): " بیزیم آشیقلارین شعیرله سؤیلنن داستانلاری یوخدور، بو داستانلارین هامیسی آذربایجانجادیر. آذربایجان بایاتیلاریندان ایستیفاده ائتمگیمیزین سببی بودور کی، بو دیلده ایستهدیگین قدر ایکیمعنالی و چوخمعنالی سؤزلر وار. ائرمنی خالقی و آشیقلاری تورکجه دانیشماقدا هئچ بیر چتینلیک چکمیرلر – بو دیل ائرمنیلر اوچون دوغمادیر. اونا گؤره ده بیز تورکجه اوخویوروق".
- چوروق قوستانیان (ادبیاتشوناس): " بیزیم آشیقلارین ائرمنی دیلینده شعیری، داستانی یوخدور، هامیسی صیرف تورک دیلیندهدیر".
- آوِت ترتریان (موسیقیشوناس): "ائرمنیلر اونسیتده و دانیشیق دیلینده همیشه آذربایجان آتالار سؤزلری و مثللرینه موراجیعت ائدیبلر".
- ادوین آروستامیان (دیلچی): "آذربایجان آتالار سؤزلری و ضرب-مثللرینین چوخو ائرمنیلر طرفیندن ائرمنی دیلینه ترجومه اولونمادان ایستیفاده اولونور. چونکی آذربایجان سؤزلرینین درین فلسفی ماهیتی ترجومهیه گلمیر".
- جانِت نعلبندیان (ادبیاتشوناس): "همیشه تمیز ائرمنی سؤزو ائشیتمک ایستهمیشم، آمّا تأسوف کی، بو گونه قدر ائشیده بیلمهمیشم".
- پرچ پروشیان (فولکلورشوناس): " ائرمنی کیشیلر تورک بایاتیلارینی دینلهییب تورکجه آغلاییرلار، قادینلار ایسه اؤز اینیلتیلری ایله اونلاری موشاییعت ائدیرلر".
- آراکل باباخانیان (دیلچی): "ائرمنی آشیقلاری حیاتی ترنّوم ائدرکن آذربایجان دیلینه اوستونلوک وئریرلر. چونکی آذربایجان دیلی ائرمنی دیلیندن داها زنگیندیر".
- ققام تاروئردییان (فولکلورشوناس): " ائرمنی آشیقلاریندان توپلادیغیم شعیرلرین موعین حیصهسی صیرف آذربایجان دیلیندهدیر " .
- نیکوقایوز تیقرانوف (موسیقیشوناس): " آلکساندر سپندیاروفون نوت کیتابچاسیندا چوخلو سایدا دئییملر، موغاملار وار: " ماهور " ، " راست " ، " چاهارگاه " ، " شوشتر " ، " کورد شاهناز " ... آ.سپندیاروف بو منبعلرین اکثریتیندن اؤز اثرلرینده ده ایستیفاده ائدیب. ائرمنیلرین قولاقلاری تار و کامانچا سسی ایله دولوب".
- آرام خاچاطوریان (بستهکار): " من آذربایجان آشیغییام!"
قایناق:
"گلدیم، گؤردوم،...منیمسهدیم " (آذربایجان مدنی عنعنهلری نین منیمسهنیلمهسی
ائرمنی عنعنهسی حاقیندا) – [کیتابی یوکلهPDF ]
کؤچورن: عباس ائلچین
نظرات ارامنه ی مشهور در باره ی ملت، زبان و فرهنگ خودشان
شمارِ زیادی از دانشمندان، فیلسوفان و نویسندگان نقطه نظرات خود را در خصوص خصائل اخلاقی ارامنه بیان نموده اند. ولی دقیق ترین نقطه نظرات را در خصوص تاریخ، ماهیت، و فرهنگ ارامنه متفکرین ارمنی به تفصیل بیان کرده اند. شمه ای از این نقطه نظرات را به عنوان نمونه ذکر می کنیم:
- یغیشه چارِنز (شاعر): « در میان ملت ما نطفهی ریاکاری در همان بطن مادر بسته میشود.»
- اوانس طومانیان (نویسنده): «رهایی واقعی باید از درون سرچشمه بگیرد، ما ارامنه از درون بیماریم.»
- گئورگ آصلان (مورخ): «هر جا که نان فراوان است، ارامنه آنجا را وطن خود می پندارند.»
- کروب پاتکانوف (مورخ): «ارامنه هیچ گاه در طول تاریخ بشر قادر به ایفای هیچ نقشی نشده اند.»
- مانوک آبگیان (زبان شناس، ادیب): «این که ریشهی ارامنه در کجا است و چگونه، کی، از کجا و از چه راهی به اینجا آمده اند برای خود ما هم معلوم نیست و هیچ اطلاعات دقیقی در این باره وجود ندارد.»
- خاچاطور آبوویان (نویسنده): «این زبان ترکی لعنتی گویی دعای خیر خداوند را پشت سر خود دارد ... ما ارامنه در تمامی اعیاد و مراسم خودمان هم به زبان ترکی سرود میخوانیم. دست کم 50 درصد از کلمات زبان ما ترکی است. زبان ترکی و آذربایجانی آن چنان به زبان ما نفوذ پیدا کرده است که ترانهها، اشعار، ضرب المثلها در زبان ما به این زبان بیان می شود.»
- لوان دابگیان (مورخ): «ارامنه هستی خود را مستقیماً مدیون ترکها هستند. اگر ما در بیزانس و یا اروپا زندگی کرده بودیم حالا از ارامنه هیچ چیزی جز یک نام در تاریخ باقی نمانده بود.»
- گازاروس آقایان (شاعر، نویسنده): «در زبان شعری عاشیقهای ما داستان وجود ندارد، تمامی داستانها به زبان آذربایجانی است. علت این که ما از بایاتیهای آذربایجانی استفاده میکنیم این است که این زبان بسیار گسترده و دارای کلماتی با معانی چندگانه است. عاشیقهای ارمنی در سخن گفتن به زبان آذربایجانی هیچ مشکلی احساس نمی کنند – این زبان برای ارامنه زبان بیگانه نیست، خودی است. به همین خاطر ما به زبان ترکی میخوانیم.»
- چوروگ گوستانیان (ادیب): «عاشیقهای ما شعر و داستان به زبان خودمان ندارند، همهی آنها صرفاً به زبان ترکی است.»
- آوت ترتریان (موسیقیدان): «ارامنه در زبان گفت و گو و برای برقراری ارتباط همیشه از ضرب المثلهای آذربایجانی استفاده می کنند.»
- ادوین آروستامیان (زبان شناس): «بسیاری از ضرب المثلها و سخنان بزرگان آذربایجانی بدون آن که به زبان ارمنی ترجمه شوند به همان زبان اصلی استفاده می شوند. علت امر این است که زبان آذربایجانی از فلسفهای عمیق بهره میبرد و ضرب المثلهای آن قابل ترجمه شدن نیست.»
- جانت نعلبندیان (ادیب): «آرزوی همیشگیام این بوده که سخن ارمنی بدون کلمات بیگانه بشنوم ولی تا به امروز به این آرزوی خود نائل نگردیده ام.»
- پرچ پروشیان (فولکلور شناس): «مردان ارمنی بایاتیهای ترک را شنیده و به زبان ترکی گریه میکنند زنانشان هم با نالههای خود آنها را همراهی میکنند.»
- آراکل باباخانیان (زبان شناس): «عاشیقهای ارمنی زمانی که میخواهند زندگی را ترنم کنند از زبان آذربایجانی استفاده میکنند. زیرا زبان آذربایجانی بسیار غنیتر از زبان ارمنی است.»
- گِگام تاروردیان (فولکلورشناس): «بخشی از اشعاری که از عاشیقهای ارمنی گردآوری کردهام صرفاً به زبان آذربایجانی است.»
- نیکوگایوز تیگرانوف (موسیقیدان): «در کتاب نوت موسیقی الکساندر اسفندیاراف تعداد زیادی تصانیف و موسیقی مقامی هست: «ماهور»، «راست»، «چهارگاه»، «شوشتر»، «کرد شهناز»، .... ا. اسفندیاراف این منابع را در بسیاری از آثار خود نیز استفاده کرده است. گوش ارامنه از آوای تار و کمانچه پر شده است.»
- آرام خاچاطوریان (آهنگساز): «من عاشق آذربایجانم!»
منبع: http://anl.az/el/Kitab/2016/Azf-290799.pdf
میلّی ایستیقلالیمیزین آلوولو شاعیری:خلیل رضا اولوتورک
میلّی ایستیقلالیمیزین آلوولو شاعیری:خلیل رضا اولوتورک
بوتون زامانلاردا سؤزون قودرتی، حؤکمو بؤیوک اولوب. مقامیندا سسلهنیشی ایله کؤنوللر نورا بویانیب، عالم گولشنه دؤنوب، آیدین، ایشیقلی صاباحلارا دوغرو یول باشلاییب...
هر شئیدن اوجا، دَیرلی اولان، دوشونجهیه حاکیم کسیلن سؤز گؤی قورشاغینین رنگلری کیمی چوخچالارلیدیر. صنعتکارلار یاراتدیقلاری اثرلرینده کیملرینسه معنوی دونیاسینی، طالعیینی، اوبرازینی سؤزون رنگلریله ائله تصویره آلیر کی، اونلاری سئومهمک، یاخینا آلماماق مومکونسوزدور. البتّه کی، تصویر و بنزتمهلرین دویغوساللیقلا ایفادهسینده سؤزون یئری علیحدهدیر.
اوندا دا اولا سؤز حقیقی معنادا صولحو، امین-آمانلیغی، خالقین آزادلیق آرزولارینی، ایستیقلالینی، میلّی منافعیینی و معنوی دَیرلرینی ایفاده ائتمیش اولسون. فیطری ایستعدادین، داغ شلالهسی تکی جوشقون بیر احتیراسلا آخان یارادیجیلیق عشقینین وطنپرورلیک، یوردسئورلیک سئوگیسیله دوپدولو اولان صنعت صاحیبلرینین آمالی بئله بیر عولوی حیسّلرله سوسلننده خالق معنوی اوجالیغین، راحاتلیغین، غلبه باهار طراوتی گتیرن گولزارلیغین ایچینده اولار. بوتون بونلاری بؤیوک صنعتکارلیقلا، بدیعی تفکّورون ایشیغیندا اوبرازلی شکیلده، هم ده خالقین میلّی غورورونو، موستقیللیک دویغولارینی اوجادان-اوجا سؤزون قودرتیله ایفاده ائده بیلمک مهارتی ده هر کسه نصیب اولمور.
بو فیکیرلرین ایشیغی دوشونجهمی 100 ایلدن ده بیر قدر اوزاقلارا چکیب آپاریر. هانسی کی، ح.ب.زردابی، م.ف.آخوندوفدان باشلامیش، خالقی غفلتدن اویاتماق، ساوادسیزلیغا، مدنی گئریلیگه قارشی موباریزهنین، معنوی دَیرلرین، وطنپرورلیک دویغولارینین فورمالاشماسی و ایجتیماعی شوعورا تاثیری یولوندا موباریزهنی گئنیشلندیرمک بیر آمال اولاراق مونوّر اینسانلارین قلبینی چولغامیش، عومده وظیفهسی اولموشدور. میلّی موجادیلهنی یایماقدان اؤترو 19. عصرین سونلاری و20. عصرین اوّللرینین میلّی اویانیش دؤورونده م.شاهتاختلی، ج.محمدقولوزاده، ع.ف.نعمانزاده، ع.حسینزاده، او.حاجیبیگوف و دیگر معاریفپرور ضیالیلار دوغما آنا دیلیمیزده یاراتدیقلاری مطبوعاتدا اؤز فیکیرلرینی بیر توخوم کیمی سپمگی واجیب ساندیلار. و بئلهلیکله، بؤیوک بیر معاریفچی نسیل – موللانصرالدینچیلر، فویوضاتچیلار میلّی دیرچلیش ایشیغیندا اؤز فیکیر و آماللارینی بیر وطنداش غئیرتیله یایماغا باشلادیلار. بو یولدا تعقیبلر، سوء-قصدلرله اوزلشسهلر ده، میلّی مفکورهنی خالقا آشیلاماقدان چکینمهدیلر. و زامانی اوچون نه قدر چتین ده اولسا بونلارا موعین معنادا نایل اولا بیلدیلر. بونون آردینجا خالقی آزادلیغا، موستقیللیگه آپاران یوللاردا موجادیله ائدن وطنپرور ضیالیلار، ایجتیماعی-سیاسی خادیملر بؤیوک فداکارلیق و عزمکارلیقلا شرقده ایلک موسلمان دؤولتینی، پارلمانینی، آزاد و موستقیل آذربایجان دموکراتیک جومهوریتینی قوردولار (1918-1920). جمعی 23 آی یاشایان و بولشویکلرین غصبکارلیغی ایله دئوریلهرک، عؤمرو یاریدا بیتن جومهوریتین قوروجولاری، غئیرتلی وطن اوغوللاری آز بیر واختدا قارشییا قویدوقلاری بؤیوک وظیفهلری موستقیللیک عشقینین گوجو، قودرتیله حیاتا کئچیرمگه نایل اولدولار. بو گون هر بیریمیز دؤولتچیلیک تاریخیمیزین بیر شرفلی صحیفهسی اولان آذربایجان خالق جومهوریتی قوروجولارینین بؤیوک فداکارلیغی ایله غورور دویوروق.
بو یئرده اؤتن عصرین آخیرلاری میلّی اویانیش دؤورونون تاریخیلیک و موعاصیرلیک باخیمیندان عنعنهوی و یئنی معنا کسب ائدن موستقیللیگین برپاسی و خالقین آزادلیغی اوغروندا موباریزهلرده تهدیدلره محل قویمادان میلّی موجادیلهنین اؤنونده گئدن آیدینلاریمیزی، وطن عاشیقلرینی گؤز اؤنوندن کئچیریرم. و بو میلّی-معنوی دویغولاری یاشادیغیمیز ایندیکی آنلاردا، 70 ایلدن سونرا اونون برپاسی یولوندا آپاریلان موباریزهده م.ا.رسولزادهنین و سیلاحداشلارینین آذربایجانچیلیق مفکورهسیندن قور آلان، موستقیللیک آمالینی روحوندا، وارلیغیندا بیر مشعل کیمی داشییان میلّی ایستیقلال شاعیری خلیل رضا اولوتورکو خاطیرلاییرام. خالقی شوروی ایمپریاسینین جایناغیندان قورتارماغا، اؤز طالعیینی اؤزو حلّ ائتمگه سسلهین، وطنپرورلیک عشقی، ادبی-بدیعی یارادیجیلیغی، پوئتیک اینجیلری ایله یادداشیمیزا نور چیلهین آزادلیق عاشیقی هر زامان غورور دویدوغوموز ادبی شخصیتدیر. او، بوتون یارادیجیلیغی بویو، علیالخصوص دا اؤتن عصرین 80-جی ایللریندن باشلامیش میلّی موجادیلهده اؤزونون عقیدهسی، ایدئولوژی موباریزهسی، سؤزونون قودرتیله هر بیر آذربایجانلینین حافیظهسینده آذربایجان خالق جومهوریتی قوروجولارینین واریثی کیمی یاشاییر. خلیل رضا اولوتورکون یارادیجیلیغی باشدان-باشا خالقین آزادلیغی، وطنپرورلیک دویغولاری، موستقیللیک آرزولاری، ایستیقلالی ایله سوسلنمیش، میلّی-بشری آماللار ایله ایفاده اولونموشدور.
خلیل رضا اولوتورکون یارادیجیلیغینی مؤوضوسونا گؤره 3 مرحلهیه بؤلمک اولار:
1. شوروی دؤورو.
2. میلّی-آزادلیق حرکاتینین مئیدان دؤورو.
3. موستقیللیک دؤورو.
خلیل رضانی میلّی موجادیلهیه آپاران آزادلیق آرزولاری یارادیجیلیغینین ایلک دؤورلریندن، بیرینجی مرحلهسینده پؤهره توتموش، گؤیرمیش، قلبینی، روحونو سارمیشدی. آذربایجانچیلیق مفکورهسینه، خالقینا بوتون قلبی، ایجتیماعی شوعورو ایله باغلی اولان شاعیرین باغریندان قوپان میصراعلاری بیر جنگاورین آزادلیغا سسلهین مارشینا بنزهییردی. او، قلبی وطن و خالق اوچون چاغلایان بیر وطنداش کیمی، هله گنجلیگیندن اؤلکهسینی آزاد، موستقیل گؤرمک ایستهییردی. واختیله خالق جومهوریتینین یوکسلتدیگی بایراغین ائندیریلمهسی ایله هئچ وجهله باریشمیر، اونون یئنیدن یوکسلهرک باشیمیزین اوستونده دالغالانماسینی گؤرمک آرزوسو ایله یاشاییر، سسینین-سؤزونون گوجو، قودرتیله موباریزه آپاریردی. شاعیر بیلیردی کی، بو موباریزهنین تملینده اونون میلّی وارلیغینین، کیملیگینین، ایفادهسی اولان آنا دیلینین قورونماسی، یاشادیلماسی قایغیلاری دایانیر. 1962-جی ایلده یازدیغی "آنا دیلی" شعیرینده واختیله دیلیمیزین باشینا اویون آچانلارا، اونو اؤلدورمگه، محو ائتمگه جهد ائدنلره قارشی عوصیان ائدیر، اؤز ایچیمیزده ده دیلیمیزین قدرینی بیلمهینلره، اونو قورومایانلارا قارشی سانکی قلمیندان میصراع-میصراع اود ساچیردی:
کیم قورویا بیلمهییرسه
اؤز یوردونو، یوواسینی،
اودماسین یورد هاواسینی.
کیم قورومور اؤز دیلینی،
ایتسین منیم گؤزلریمدن ایلیم-ایلیم،
او ساحیلی بو ساحیله بیرلشدیرن
پولاد کؤرپوم، قیلینجیمدیر،
گونشیمدیر منیم دیلیم!
شاعیر بیلیردی کی، وطن غصب ائدیلنده اونو آزاد ائتمک مومکوندو، لاکین دیل غصب اولوناندا بو، میلتین، خالقین محویدیر. بو، خلیل رضانی همیشه دوشوندورور، ناراحات ائدیردی. دیلدن باشلامیش، وطنی بوتؤو، آزاد گؤرمک، مدنیتیمیزین، ادبیاتیمیزین مینایللره سؤیکنن تاریخینین یاشادیلماسی اوغروندا میلّی موجادیلهیه قوشولماق اونون حیات آمالی اولموش، بو یولدا بیر آن دا اولسا، سؤز-قلم موباریزهسیندن چکینمهمیشدیر. ائله بونا گؤره ده شاعیر روس ایمپریاسینین آغیر رژیمینده قلب چیرپینتیلاری، هیجانلار ایچینده یاشامیش، تعقیب اولونموش، بعضاً تکلنمیش، حیاتین آغیر سیناقلاری قارشیسیندا اولموشدور. لاکین بونلار اونو قورخوتمامیش، عقیدهسیندن دؤنمهمیش، آزادلیقسئور روحو اونو دایم موباریزه مئیدانیندا بیر جنگاور کیمی دؤیوشلره سسلهمیشدیر. شوروی دؤورونده یازدیغی شعیرلری بیرباشا، هم ده متنآلتی ایفادهلرله اینتیشار ائدیردی. یوزایللر بویونجا خالقین آزاد، موستقیل یاشاماق ایستگینین تشنهسی اولان آیدینلارین آرزولاری قرینه لرین آشیریملاریندان کئچهرک وطن سئودالی مجنون شاعیرین میصراعلاریندا یئنیدن بوی گؤستریردی. آرتیق سکسنینجی ایللر میلّی اویانیشین ایجتیماعی شوعورلاری سیلکلهدیگی بیر واختدا خ.رضا اؤز حاقینی مودافیعه ائتمک، آزادلیق آرزولارینی گئرچکلشدیرمکدن اؤترو خالقی موباریزهیه سسلهییر، اودلو-آلوولو شعیرلری، چیخیشلاری ایله بو حرکاتین اؤنونده گئدیردی. او، اوزونو بوتون آذربایجانا توتوب وار سسی ایله هایقیریردی:
سورونموسن ایکی عصیر،
اؤولادلارین اسیر-یئسیر،
نه غم، آدین چکیلنده
یاد هله ده زاغ-زاغ اسیر.
... سن جان دئدین، چور دئدیلر،
حاقینی باسیب یئدیلر.
پاک، موقدّس تورپاغینی
پارچالاییب چئینهدیلر.
او قوردلارا سن وئرمه جان،
قالخ آیاغا، آذربایجان!
... دمیر-بتون قاپیلاری
تای-تای آچان، شؤعله ساچان
یئر تیترهدن، گؤی گورلادان،
اولدوزلاری اؤپوب-قوجان،
نه یارالی، نه یاریمجان،
بیزه نفس، بشره جان -
قالخ آیاغا، آذربایجان!
میلّی-آزادلیق حرکاتینین مئیدان دؤورو یارادیجیلیغینین یئنی بیر مضمون، میلّی-بشری ایدئیا-ماهیت کسب ائتمهسیله بؤیوک تاثیر گوجونه مالیک ایدی. خ.رضانین شعیرلری دوشمنه اود پوسکورور، میلتی اؤز آزادلیغی اوغروندا موباریزهیه سسلهییردی. اونون سؤز موباریزهسی بیر اوردونون گوجوندن ده قودرتلی ایدی. هر بیر آذربایجان وطنداشی آزادلیق مئیدانیندان باشلامیش، بوتون ییغینجاقلاردا، دسته حالیندا ائولرده بئله، اونون شعیرلرینین تاثیری ایله جوشور، خالقین آزادلیق آرزولارینین گئرچکلشمهسی یولوندا بیرلشیردی.
دؤیوشوم قبره تک داوام ائدهجک
سئویندیرمک اوچون یوردو، بشری.
دمیری دوغرایان پولاد قایچی تک
منیم هر آددیمیم شری کسهجک.
- دئین شاعیر بوتؤو عقیدهسی، بدیعی سؤزونون گوجو ایله موباریزه آپاریردی. بو ایدئیا و مضموندا اولان بیر چوخ اثرلری اونون سکسنینجی ایللرین سونلاریندان باشلامیش، موستقیللیک اوغروندا آپاردیغی موباریزهنین عکس-صداسی ایدی. بو دؤور یارادیجیلیغی شاعیرین هم ده مداحلیغی، روشوتخورلوغو، وظیفهپرستلیگی ایفشا ائتمهسیله کاراکتریکدیر. روس اوردوسونون، قیرمیزی غصبکارلارین اؤلکهمیزده تؤرتدیگی قیرغینلار، 1990-جی ایل فاجیعهسی شاعیرین حیاتینی فیرتینایا دؤندرمیشدی. بو موباریزهده او، بوتون ساغلاملیغینی ایتیرسهده، سون گوجونهدک میلّی ایستیقلال اوغروندا ساواشین اؤنونده گئتمیش، خالقین ایجتیماعی شوعورونون فورمالاشماسینا، آزادلیق موباریزهسینین اورکلرده سونسوز بیر محبتله چاغلاماسینا بؤیوک تاثیر گؤسترمیشدیر. آزادلیق جارچیسی اولاراق باش مئیداندا، گنجلر آراسیندا ائتدیگی آلوولو چیخیشلاری، اود ساچان شعیرلری و موستقیللیگیمیزین ایلکین دؤورونده یازدیغی اثرلری، بوتونلوکده بدیعی یارادیجیلیغی، پوبلیسیستیک فعالیتیله خالقین موباریزه یولوندا مایاک ایدی. قودرتلی، جوشقون چایا بنزر سسی ایله خالقین روحونو آلوولاندیریردی:
بیز تورکوستان ائللریییک،
غئیرت، قودرت سئللریییک.
داشناکلاری قووان بیزیک،
دار گؤزلری اووان بیزیک.
یئتر مئیدان سولادیلار،
یوردوموزو تالادیلار.
باکیمیزی عزیزلهیک.
عقربلردن تمیزلهیک!
شؤعله وئرسین بو لعل، مرجان
ائرمنیسیز آذربایجان!
و او زامان شاعیرین سسینه مینلرله، میلیونلارلا وطن سئودالیسی سس وئردی. بو دؤورده موباریز چیخیشلارینا، مئیدانی آزادلیق روحو ایله دالغالاندیردیغینا گؤره لفرتووا زیندانینا آتیلسا دا، سندلی-ثوبوتلو گوندهلیک یازیلارینی ایشیق اوزونه چیخاردی، میلتین ایستیقلالینا یئتدی. بو، هر اینقیلابچی شاعیره قیسمت اولمور. صد حئیف کی، ایستیقلالیت اوغروندا قیلینجدان کسرلی میصراعلاری ایله دؤیوشوب، موباریزه آپارمیش آزادلیق عاشیقی ایستیقلال شاعیری اولماسینی رسماً تصدیقلهین ایستیقلال اوردِنی ایله تلطیف اولونماسینی گؤره بیلمهدی. آما نه غم، شاعیر اؤزونون و سؤزونون ابدی اولاجاغینا بوتون وارلیغی، شوعورو ایله اینانیردی. بو وطنه، خالقینا، مینبیر برکتلی تورپاغینا باغلیلیقدان قایناقلانیردی. ائله بونا گؤره ده دئییردی کی:
اودور، یانیر دان یئری...
آددیملا گونشله تن.
تورپاقدان باشلانمیر، یوخ،
کیشی قانینداکی غئیرت سئلیندن،
سندن باشلانیر وطن.
مندن باشلانیر وطن!
بو گون شاعیرین ساغلیغیندا و اؤزوندن سونرا نشر اولونموش چوخسایلی کیتابلارینا نظر یئتیریب، هر بیری ایله آیریجا تانیش اولاندا بو وطن اوغلونون، ایستیقلال شاعیرینین ایچیندن بیر وولکان کیمی پوسکورن اثرلرینین قودرتینه حئیرت ائتمهیه بیلمیرسن. 1957-جی ایلده نشر اولونموش "باهار گلیر" ایلک شعیرلر کیتابیندان باشلامیش، "سئون گؤزلر" ، "محبت داستانی" ، "هارا گئدیر بو دونیا" ، "داشدان چیخان بولاق" ، "مندن باشلانیر وطن" ، "داوام ائدیر 37" ، "من شرقم" ، "تورکون داستانی" ، "من اونسوز دا ابدییم" ... اوست-اوسته 100-ه یاخین توپلودا هانسی ایدئیالاری، حیکمتلری احاطه ائدن مؤوضولار ایفاده اولونماییب! طبیعته، اونون یاراتدیغی گؤزللیکلره حئیرانلیق، میلّی ثروتیمیز اولان دیلیمیزه، مدنیتیمیزه، عادت-عنعنهلریمیزه، ان باشلیجاسی، وطنه، اینسانا محبت، خالقین آزادلیق، موستقیللیک آرزولارینین گئرچک ایفادهسی اولان موباریزهلر تاریخی، خوش گونلریمیزین وصفی اثرلرینین آنا موتیوینی تشکیل ائدیب. بوتون بونلارلا یاناشی، اَیریلری، وطنی ساتانلاری، قورخاقلاری، منصبپرستلری و بو قبیلدن بوتون ناقیضلیکلری قیلینجدان ایتی سؤزونون قودرتی ایله کسیب-دوغراییب.
خلیل رضانین یارادیجیلیق دیاپوزونو او قدر گئنیشدیر کی، ایندیکی مقامدا اونلاری بیر آرایا گتیرمک، عومومیلشمیش فورمادا بئله، هر بیریندن بحث ائتمک اولدوقجا چتیندیر. بو اثرلر یارادیجیلیغین بوتون مرحلهلرینین مؤوضوسونا، ایجتیماعی-سیاسی توتومونا، وطنداشلیق مؤوقعیینه، بدیعی-پوئتیک ثیقلتینه، عوموماً بیر سیرا پرینسیپلرینه گؤره هله نئچه-نئچه تدقیقات اثرلرینین پرِدمِتی اولاجاقدیر. بو یارادیجیلیغین احاطه ائتدیگی نؤوعلرینه گلینجه، قئید ائتمهلیییک کی، شاعیرین ایستعدادی اونا ادبی فعالیتین بیر چوخ ساحهلرینده قلم ایشلتمگه ایمکان وئرمیشدیر. بونلارین سیراسیندا بدیعی اثرلری، ترجومه کیتابلاری، علمی اثرلری، مونوقرافیالاری، علمی-تاریخی گوندهلیکلری، بونلارین دا اوزرینه اؤلوموندن سونرا وفالی عؤمور-گون یولداشی فرنگیز خانیم اولوتورکون نشر ائتدیردیگی 63 آددا کیتابینی، چاپ اولونموش و اولونمامیش گوندهلیکلرینی ده علاوه ائتسک، بو یارادیجیلیق یولونون نه قدر زنگین، چوخ نؤوعلو و چوخژانرلی اولدوغوندان حئیرتلنمهیه بیلمریک. خلیل رضا یارادیجیلیغینین ان ثباتلی تدقیقاتچیلاریندان اولان، بیر چوخ کیتابلارینین رداکتورو، اؤن سؤزون مؤلیفی، فیلولوژی علملری دوکتورو، پروفسور علیزاده عسگرلی شاعیرین 80-جی ایللر یارادیجیلیغیندان بحث ائدهرک یازیر: " 198-جی ایللرین شعیرلری معنوی دَیرلری، هومانیست کئیفیتلری ایله سئچیلیب. صنعتکارین هومانیزمی موعاصیر شراییطده آزاد، موستقیل و دموکراتیک کئیفیتلر قازانیب، معنوی-تاریخی، قان-ایدراک یادداشی ایفاده ائدیب.
خلیل رضا روحون ابدیتینی، حیاتینی قبول ائتمکله اصلینده، میلّی شخصیتلرین یاشاریلیغینی، دئمهلی، میلّی عنعنهنی تصدیق ائدیر، اونلاری خالقین یاشاتماسینی آرزولاییر.
خلیل رضانین یارادیجیلیغیندا اؤتری بیر هوس، عادی اووقاتلا یازدیغی بیر میصرایا، سطره بئله راست گلمک مومکون دئییل. او، هر آچیلان صاباحلارین بیر-بیریندن فرقلنمهین عادی حیات طرزینده طبیعت حادیثهلریندن، بیر ظریف چیچگیندن، سیسقا اوتوندان، خیرداجا داشیندان و البته کی، اوستوندن اونایللیکلر اؤتسه ده، ایلک گنجلیک ایللریندن بوتون وارلیغینی سارمیش سئوگیسیندن، دویغولاریندان دا دؤیوشکن روحلو بیر شاعیر اولاراق سؤز آچیر. بعضاً لیریک "من" اؤزونون ده دوننیندن بو گونونه یئتدیگی موباریز حیاتینا کناردان باخاراق حئیرتینی گیزلهده بیلمیر. یعنی موباریزهلر ایچره کئچن عؤمرونده صاف، عولوی حیسّلرین بیر قانادی اولان سئوگیدن (البتهکی، بو سئوگی ایلک اولاراق وطندن، آنا تورپاقدان باشلاییر!) ده قاینار طبعلی، گورسسلی بیر عاشیق تکی دانیشیر. و فیکرین ایفاده طرزی ده اونو تلقین ائدیر کی، حیاتدا هئچ بیر ایستگه، آرزویا اورگینده ایشیق، آرزو و بو آرزویا عاشیق تک باغلی اولمادان یئتمک اولماز. سئوگی، صاف نیت بوتون موشکوللرین آچاری، کئچیلمز سدلرین جسارتله، مردلیکله قطع اولونموش آشیریملی یوللاریدیر. موباریزه یه گئدن یولدا، یئتیشیب فورمالاشماسیندا صاف عشقینین، اینجه دویغولارین اونا قول-قاناد، یئنی گوج، جوشقون بیر احتیراسلا یاشاماق، موباریزه آپارماق عزمی آشیلادیغینی "یالنیز سنین عشقینله" شعیرینده خلیل رضا گؤرون نئجه بیر ظریفلیکله ایفاده ائتمیشدیر:
... من دمیر قایالارین آلتیندا
بیر بولاقدیم.
نه جور قیردیم قایانی،
سوروش بس نه جور آخدیم؟
من ظریف بیر زوغ ایدیم، اوسته بئش،
اون تومورجوق.
نه جور بارلی باغ اولدو، او اینجه زوغ، او جوجوق؟
من دونن بیر گؤی بوداق، بو گون باشی قارلی داغ...
نه جور قالخیب اوجالدیم؟
سنین عشقینله آنجاق!
سنین عشقینله آنجاق!
خلیل رضا آز یاشادی، لاکین آزادلیق عاشیقی اولاراق قلبینده عومانلارا سیغمایان وطن و خالق سئوگیسی ایله دوپدولو بیر عؤمور یاشادی. 1994-جو ایلین 22 ژوئنیندن سونرا اؤزو دئدیگی کیمی، ابدی عؤمرو باشلادی. میلتینی، وطنینی سئون بیر اینسان کیمی حیاتدا ان شیرین نعمت اونون اوچون آزادلیق ایدی. اؤزو ده بوتؤو و ابدی اولان بیر آزادلیق!
آزادلیغی ایستهمیرم ذره-ذره،
قرام-قرام!
قولومداکی زنجیرلری قیرام گرک،
قیرام، قیرام!
آزادلیغی ایستهمیرم بیر حب کیمی،
درمان کیمی
ایستهییرم
سما کیمی،
گونش کیمی،
جاهان کیمی!
چکیل، چکیل، ائی غصبکار،
من بو عصرین گور سسییم!
گرک دئییل سیسقا بولاق،
من عومانلار تشنهسییم!!!
- دئین شاعیرین آزادلیق هارایی کیمی سسلنن میصراعلاری مینلرله، میلیونلارلا اینسانلارین قلبینی اهتیزازا گتیردی. اونون میلّی آزادلیق ایدئیالارینی ترنّوم ائدن یوزلرله اثرلری ادبیات تاریخیمیزین بیر شانلی صحیفهسیدیر. خلیل رضا حقیقی معنادا میلّی ایستیقلال شاعیری کیمی خالقین ادبی یادداشینین گونشیدیر.
یازان: شفق ناصر
فیلولوژی اوزره فلسفه دوکتورو
کؤچورن: عباس ائلچین