ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتیآذربایجان تورک فلسفهسیندن یارپاقلار: میرزه علی معجز شبستری
آذربایجان تورک فلسفهسیندن یارپاقلار: میرزه علی معجز شبستری
آذربایجانین شبستر شهرینده دونیایا گلیب، 16 ایل تورکیهده-ایستانبولدا یاشامیش میرزه معجز شبستری (1873-1934) گنج یاشلاریندان دونیوی و دینی علملرله یاخیندان تانیش اولموشدور. تخمیناً 1904-1905-جی ایللرده ایستانبولدان گونئی آذربایجانا-شبستره دؤنن معجز وطنینده کی جهالته، نادانلیغا، میلّی روحسوزلوغا دؤزمهیهرک، بو دؤوردن اعتیباراً یالانچی روحانیلره، ظولمکار مأمورلارا و عیرقچی آریانچیلارا قارشی موباریزه آپارمیش، اؤز تعبیرینجه دئسک، آنا دیلینده میلّی معاریفچی روحلو " نؤوحه خوانلیغ "-ا باشلامیشدیر. او،1933-جو ایلده شبستردن شاهرود شهرینه سورگون ائدیلمیش و بیر ایل سونرا دا بورادا وفات ائتمیشدیر.
شبستری میلّی-معاریفچی روحلو "نؤوحه خوانلیغ"-یندا تورکلوگون و آذربایجانچیلیغین شووینیست ایرانچیلار طرفیندن آشاغیلانماسینا اعتیراض ائدهرک یالنیز مودافیعه اولونماقلا کیفایتلنمهییب، عئینی زاماندا آذربایجان تورکلرینین میلّی حاقلارینین برپاسینی کسکین بیر دیلله قاجارلار و پهلویلر حاکیمیتلریندن طلب ائتمیشدیر. شوبههسیز، اونون قاجارلارلا پهلویلردن طلبلری آراسیندا خئیلی درجه فرق وار. چونکی اونلاردان بیری، یعنی قاجارلار تورکلوگونو اونوتدوروب فارسلاشماغا اوز قویدوغو حالدا، پهلویلر تورکلرین بوتون وارلیغینی اینکار ائدهرک اونون آسیمیلهسینه جان آتان آشیری عیرقچی بیر رژیم ایدی.
او، هر شئیدن اول آنلاییردی کی، قاجارلار دؤولتینی تورک سولالهسی ایداره ائتسه ده، فاکتیکی اولاراق بورادا داها چوخ ازیلنلر و جهالتین قوربانی اولانلار دا تورکلردیر. اوستهلیک، قاجارلار دؤولتینین باشیندا دایانانلارین چوخو تورکلوگو گئریلیک، وحشیلیک کیمی باشا دوشوب، تورک دیلینده دانیشماغی بئله، اؤزلرینه عیب حساب ائدیرلر. او، یازیردی:
دونن شعر ایله بیر نامه آپاردیم شاهی-ایرانه،
دئدی: " تورکی نمیدانم، مرا تو بچّه پنداری؟ "
اؤزو تورک اوغلو تورک، آما دئییر تورکی جهالتدیر،
خودایا، موضمحیل قیل تختیدن بو آلی-قاجاری!
اومیدین کسمه معجز، یاز آنان تعلیم ائدن دیلده
گزر بیر ارمغان تک دفترین، بیل چین و تاتاری!
بو جور میلّی معاریفچی روحلو شعیرلری ایله معجز قاجارلارین باشیندا دورانلارا سرت بیر فورمادا تورکلوکلرینی خاطیرلادیر، اونلاری غفلت یوخوسوندان اویاداراق تورکلوگه-تورک کیملیگینه، تورک دیلینه، تورک مدنیتینه آرخا چئویرمکدنسه، اونا دایاق اولماغا، اؤلکهنی، او جوملهدن هر واخت تورکلوگون معبدگاهی اولموش آذربایجانی برباد حالدان آباد حالا گتیرمگه چاغیریردی. او، یازیردی:
او زامان خالق شادیمان اولاجاق
کی، وطن مادری-زبان اولاجاق.
اوندا تهرانلی نگران اولاجاق
اهلی-آذربایجانه، اینشاللاه!
او، شعیرلرینده داها چوخ محمدعلی شاه قاجارلا احمد شاه قاجاری تنقید ائتمیشدیر. مثلا، شبسترینین محمدعلی شاها اولان نیفرتی مشروطیتی لغو ائدیب مجلیسی-میلّینی توپا توتدورماسی ایدی:
باغلادی مجلیسی-شورانی توپا محمدعلی،
دوشدو اؤز جانینا آخیر شرری، من نئیلهییم!
محمدعلی شاهین یئرینه تاختا اوتوردولان احمد شاه قاجاری ایسه او، سریشتهسیزلیکده، معناسیز و دوشونجهسیز حیات سورمکده، وطن و میلّت قایغیسیندان اوزاق اولماقدا ایتّیهام ائتمیشدیر. شبستره گؤره، میلّت قان آغلارکن سولطانین آنجاق یئمکلردن، موسیقیدن ذؤوق آلماسی و اوروپا مهمانخانالاریندا کئف-داماقلا یاشاماسی قبولائدیلمز بیر حالدیر:
اهلی-خیبره قویدولار قانتاره، شاهی چکدیلر،
اللی باتمان استخوانی گلدی، یوز باتمان اتی...
میلّت آغلارکن، او سازو-سوز ایله مشغول ایدی،
قارنی شیشمزدی او قدری گر اولایدی غئیرتی.
قویدو شاپقا باشینا، ائتدی فیرنگیستانه عزم،
صحنی-مهمانخانه ده توغیانه گلدی شهوتی.
بلکه ده، شبستری بیر حقیقتی اونودوردو کی، دوغرودان دا احمد شاه اؤزو سیاستده باجاریقسیز، سریشتهسیز اولسا دا، آنجاق قاجارلار دؤولتینده حاکیمیت بؤیوک اؤلچوده فاکتیکی اولاراق اینگیلیسلرین و اونون ماشاسی اولان ایرانچیلارین الینده ایدی. بو آنلامدا شبسترینین بؤیوک سئوینجله قارشیلادیغی خیابانی حرکاتی دا قاجارلار دؤولتیندن چوخ اینگیلیس آغالیغینا و ایرانچی قیلیقلی فارس شووینیزمینه اعتیراض ایدی. باشقا سؤزله، دموکراتیک حرکاتین باشلیجا مقصدی قاجارلاری دئویرمکدن چوخ، اونو فورمال حالا گتیره رک اؤلکهده آغالیق ائدن ایرانچیلارا و اونون هاوادارلاری اینگیلیسلره اؤز یئرینی گؤسترمک اولموشدور. بیزجه، بیر چوخ موتفکّیرلریمیز کیمی شبستری بو مقاما چوخ دا دیقت یئتیرمهمیش، اؤلکهنین آجیناجاقلی بیر دورومدا اولماسینا گؤره اساساً قاجارلاری و اونون حؤکمدارلارینی گؤرموشدور. او، یازیردی:
او تاج و تخته اولدو نامیزد آلی-قجر آخیر،
یوز ایل قان آغلادی میلّت، ولی، آهسته-آهسته،
توکندی قلب ائوینده صبر، اوجالدی نالهلر آخیر.
وطنده قالمادی بیر یئر کی، ویران ائتمهسین قاجار،
فرار ائتدی وطندن میلّتی-خونین جیگر آخیر.
مین اوچ یوز قیرخ ایکی ایل کئچدی چون تاریخی-هیجرتدن،
قضا سسلندی: ظالیم، دور گؤرک، بسدیر یئتر آخیر!...
خیلاص اولدو وطن، اهلی-وطن، معجز، به حمدالله،
او تاختی باده وئردی پادیشاهی-بیهونر آخیر!
حتّی، بو جور یانلیش دوشونجهنین تاثیری آلتیندا دا شبستری بؤیوک بریتانیانین بیرباشا دستگی ایله 1925-جی ایلده احمد شاهین فورمال حاکیمیتینه ده سون وئریلهرک اونون یئرینه گتیریلن رضا میرپنجه، اونون " جومحوریت " قورولوشو ودینه بؤیوک اومیدلر بسلهمیشدیر. او، " جومحوریته " شعیرینده یازیردی:
ساقیا! بیر باده وئر ابنایی-جومحوریته،
تشنهدیر اهلی-وطن صهبایی-جومحوریته،
ساکیت اول، آهسته گل، توند اسمه، ائی بادی-صبا،
قورخورام توز اَیلشه سیمایی-جومحوریته!
بیر پارا نادان کیشی " باشسیز بدن اولماز " دئیر،
بس، دئمک واقیف دئییل معنایی-جومحوریته.
قوردا وئردی گلّهنی چون کلّهسیز چوبانیمیز،
اول جهتدن دوشموشوک سؤودایی-جومحوریته.
یاخود دا او، یازیردی:
سنه قوربان اولوم، ائی دفتری-جومحوریت،
بو گؤزل توخوم بیزیم یئرده چوجوقلار، یا یوخ؟
آلی-قاجار فلک سالسا آیاقدان، جانا،
گؤرهسن میلّتی-ایران گئنه یوخلار، یا یوخ؟
او، حساب ائتسه ده کی، " ظولمکار " قاجارلارین آغالیغینا سون وئریلیب اونون یئرینه " موترقّی " ، " جومحوریتچی " رضا میرپنجین گلمهسی ایله اؤلکهده قایدا-قانون، عدالت برقرار اولاجاق، آنجاق چوخ کئچمهدن هر شئی اؤز چیلپاقلیغی ایله اورتایا چیخدی. بئله کی، " موترقّی " رضا میرپنج قاجارلارین سون دؤورونده کی حاقسیزلیغا، عدالتسیزلیگه آریانچی عیرقچیلیگی ده علاوه ائتمکله داها بؤیوک فلاکتلرین اساسینی قویموشدور. بئله کی، اؤلکه ده " تک ایران میلّتی " یاراتماق ایستهین رضا میرپنجین اؤزونو فارس- " پهلوی " آدلاندیراراق تورکلره قارشی آپاردیغی عیرقچیلیک سیاستی احمد شاهین دؤورونده کی حاقسیزلیغی، اؤزباشینالیغی بئله کؤلگهده قویموشدور. شوبههسیز، بونون داها آغریلی اولدوغونو دریندن آنلایان شبستری اوچون بونو، دیله گتیرمهمک مومکون دئییلدی:
پهلویزاده چیخیب تاختا دئییرلر، دئیهسن
او قویوب باشینا تاجی-قجری، من نئیلهییم؟!...
گؤزو، قاشی، بدنی، هر بیر یئری بنزر شاهه،
آز ایمیش مدرکی ، یوخموش هونری، من نئیلهییم؟!
باشقا بیر شعیرینده ایسه شبستری یازیردی کی، دوننه قدر جومحوریتدن دانیشان رضا دا شاهلیق هوسینه دوشهرک تاختا اوتورماقلا احمد شاهدان دا بتر شکیلده زوراکیلیق اوصوللارینا ال آتماقدادیر. احمد شاهین " قالین قافالیغی " اوزوندن قاجارلارین حاکیمیتینه سون قویولدوغونا، اونون یئرینه کئچن پهلویلرین ده اینگیلیس لرین آریانچیلیق ایدئولوژیسی ایله بیر طرفدن دین-ایماندان اوزاقلاشیب، او بیری طرفدن ده تورکلره دیوان توتماسینی شبستری هضم ائده بیلمیردی:
بس کی، قالیندی قافاسی، شیکمی میثلی کؤتوک،
ائیلهمز هرگیز اونا غوصه اثر، محمدعلی.
اینقراض عالمینه قویدو قدم آلی-قجر،
یئرینه کئچدی اونون پهلویلر، محمدعلی.
دین و ایمان گئدر الدن، اولوسان اهلی-سقر،
دئدیم آخیر سنه من ائتمه سفر، محمدعلی.
بؤرکو آللاه یارادیب، شاپقانی شئیطانی-رجیم،
باشووا قویما اونو، ائیله حذر، محمدعلی.
اؤزون اوخشاتما فیرنگه، اوروسا، گل وطنه،
دویهنی باس باشینا میثلی-دوسر، محمدعلی.
اینگیلیس طرفیندن پهلویلرین غئیری-قانونی شکیلده حاکیمیته گتیریلهرک تورکلره قارشی باشلانان آسسیمیله سیاستینی آرتیق دریندن آنلایان شبستری اوچون، اساس واجیب اولان بو مسلهنین اصیل ماهیتینی خالقا چاتدیرماق ایدی. بو آنلامدا او، بیر طرفدن " موترقّی " ، " دموکرات " رضا پهلوینین اوزونده کی ماسکاسینی چیخارماق ایدی ایسه، دیگر طرفدن ده اونون آرخاسیندا دایانیب آریانچیلیغی تشویق ائدن اینگیلیسی ایفشا ائتمک ایدی. او، یازیردی:
آمان، اینگیلیسین الیندن، آمان!
یئریدیر سو آلتیندان هر گون سامان،
اونون عؤهدهسیندن گلممز جاهان،
خودا، اینگیلیسی اؤزون وور یئره!
دئمهلی، شبستری قاجارلارلا موقاییسهده عیرقچی پهلویلرین اینگیلیسه آرخالاناراق آپاردیغی سیاستی داها قورخونج حساب ائتمیشدیر. اونون فیکرینجه، پهلویلرین حاکیمیته گلمهسیله خوصوصیله ده تورکلر، او جوملهدن آذربایجان تورکلری اوچون بلا بیر ایدیسه، آرتیق ایکیقات اولموشدور. بئلهکی، اینگیلیسپرست وثوقالدوله و قوامالسلطنه ایله بیر یئرده رضا میرپنج تورکلره دیوان توتور، اونلاری زورلا آسسیمیله ائدهرک فارسلاشدیرماغا چالیشیردیلار. او، یازیردی:
گهی بیحیا قصدی-ایران ائدیر،
ییغیر داری-شورانی ویران ائدیر،
وثوقی، قوامی یئنه خان ائدیر،
اولور دوشمنی-جان مالیکلره.
شبستری آرتیق شوبهه ائتمیردی کی، واختیله عربلری وهابیلیک آدی آلتیندا عوثمانلییا قارشی قالدیران اینگیلیسلر ایندی پهلویلرین آرخاسیندا دایاناراق فارسلار ایستیثنا اولماقلا "ایران" خالقلارینا، خوصوصیله ده آذربایجان تورکلرینه دیوان توتماقدادیر.
شبستری حساب ائدیردی کی، بو کیمی بلالاردان قورتولماغین تک یولو آذربایجان تورکلرینین یئنیدن اویانیشی و اؤز خطینی موعینلشدیرمهسی ایله باغلیدیر. اونا گؤره ده م.ع.صابر کیمی، میلّتین اویانماسی و ترقّی ائتمهسی مسلهسینه داها چوخ دیقّت یئتیریب، " من خالقیمی صابر کیمی اویاداجاغام " دئین معجز، غرب میلّتلرینین اویاندیغی بیر زاماندا موسلمان خالقلارینین هله ده، خوابی-غفلتدن اویانماماسینی، اوستهلیک چوخدان اویانمیش میلّتلری موستملکهسی حالینا دوشمهسینی، یا دا اونلارین اویونجاغینا چئوریلمهسینی قبول ائده بیلمیردی:
قورولدو تازه عالم، آچ گؤزون، ائیله نظر، میلّت!
او هانسی علمدیر – علمی کی، ایجاد ائتدی تلفونی،
سوروش هر یئردن ایسترسن، سنه وئرسین خبر، میلّت،
او علمین قووّهسیله خلق اولوندو چاپ ماشینی،
باسار ساعتده اؤوراق اوستونه مین جور اثر، میلّت.
میرزه علی معجز شبستری اومید ائدیردی کی، زامان گلهجک غرب میلّتلری کیمی موسلمان خالقلاری دا اویانیب اؤز ایستیقباللارینی الده ائدهجکلر. چونکی اوّلکی دؤورلردن فرقلی اولاراق آرتیق موسلمان خالقلاریندا دا میلّی اویانیش و ترقّی دویولماقدادیر. بونون اوچون وطنینی، میلّتینی و دینینی سئون موسلمانلار علم اؤیرنمهلی و جهالته سون قویمالی، غفلت یوخوسوندان اویانمالیدیر:
نییه، یا رب، بئله خوار اولدو عزیزانی-وطن؟
دوشمن علمیله بیزی ائیلهدی حمّال اؤزونه،
کیم ذلیل ائتدی بیزی؟ – جهل! آ موسلمانی-وطن!
وطنسیز جیسمیدی، سیز ده وطنه جان کیمیسیز،
راضی اولمون قالا جانسیز وطن، ائی جانی-وطن!
معجز حساب ائدیردی کی، غرب میلّتلرینین اویانماسی و ترقّی ائتمهسینین اساسیندا اونلارین دین ایله دؤولتی، دینی علملرله دونیوی علملری بیر-بیریندن آییرماسی، خوصوصیله دونیوی علملرین اؤیرهنیلمهسینه موهوم یئر وئرمهسی حلائدیجی رول اوینامیشدیر. بئلهکی، دونیوی علملری اؤیرنمکله غرب میلّتلری بیر چوخ ساحهلرده کشفلر و ایختیراعلار ائتمیش، بونونلا دا جهالت و نادانلیقدان بیردفعهلیک قورتولموشلار. آنجاق بوتون بونلارا باخمایاراق، شرق میلّتلری، خوصوصیله ایسلام شرقی اؤلکهلری بوندان نینکی نتیجه چیخارمیش، اوستهلیک علمی کشفلری و ایختیراعلاری شئیطان عملی آدلاندیراراق، جهالت و نادانلیغی، دینی خورافات و دینی مؤوهوماتی بیر آز دا آرتیرمیشلار:
حرام ائتدی سیزه تحصیلی-علمی عالیمی-جاهیل،
بنایی-علمی ییخدی، ائیلهدی زیرو زبر، میلّت.
جهالت ائیلهدی ایرانی ویران، میلّتی فهله،
نچون مظلومدور، یارب، بیزیم بو دربدر میلّت!
اونون فیکرینجه، بیر میلّت او واخت ترقّی ائدر کی، مدنیتینی، اعتیقادینی، عادت-عنعنهلرینی دوزگون قاوراسین. آنجاق موسلمان خالقلار بوتون بونلاری درک ائتمکله کیفایتلنمهملی، عئینی زاماندا زامانین طلبلری ایله آیاقلاشمالی، یعنی اویانمالی و جهالته بیردفعهلیک سون قویمالیدیر:
نه یاتیبسان، آییل، ائی میلّتی-بیچاره آییل!
خوابی-غفلتده باسار، قورخورام عودوان سنی!
صرب آییلدی یوخودان، سن هله خورنا چکیسن،
نه عجب حالا قویوب نشئهیی-قلیان سنی!
شبسترییه گؤره، اگر موسلمان خالقلاری واختیندا آییلماسا اینکیشاف ائتمیش "لامذهبلر"– غرب میلّتلری اوندان گئریده قالان میلّتلری، او جوملهدن موسلمان خالقلارینی اؤز موستملکهلرینه چئویرهجکدیر. بو باخیمدان معجزون " ائی موسلمانلار! " شعیری ده چوخ عیبرتآمیزدیر:
بو لامذهبلر، ائی قارداش، گولوستان ائتدی دونیانی،
کفنپوشانی-قبریستانه – زیندان، ائی موسلمانلار!
نه مئییتتدن حیا ائیلر، نه سئییددن، نه موللادن،
نییه قورخمور خودادن اهلی-ایران، ائی موسلمانلار؟!
دئییرلر ال باسیب بونلار – اوزو قیرخیق موسلمانلار،
تجددودخواه اولان خانلار به قورآن، ائی موسلمانلار!
او، " اوستاد " شعرینده ده گؤستریردی کی، " لامذهب " غربلیلر، او جوملهدن اینگیلیسلر موعلیملرینه، اوستادلارا قولاق آساراق، اونلاردان اؤیرنهرک جهالتین داشینی بیردفعهلیک آتدیلار. اوستهلیک، اونلار موعلیملر سایهسینده ترقّی ائدهرک نینکی اوروپادا، عئینی زاماندا موسلمان اؤلکهلرینده ده آغالیق ائتمگه باشلادیلار. او، یازیردی:
کیمین الینده دیر ایندی مدینه و مکّه،
او پاک یئرلریمیز: کربلا، نجف، باغداد؟
سسین چیخارتما، آماندیر کی، باشیم اوسته دوروب
الینده تیغی-دوسر اینگیلیسی-بدبونیاد...
گلین گئدک، اوخویاق، بیز ده اهلی-غرب کیمی
کی، بلکه ال چکه بیزدن او بیآمان جللاد.
او، دوغرو یازیردی کی، باشقا میلّتلر واریثلرینه علم میراث قویدوقلاری حالدا، هلهده موسلمان خالقلارینین میراثی کفن و جنّتدیر. او، بیر شعیرینده بونو بئله موقاییسه ائدیردی:
چیراقی-برقیله دونیانی رؤوشن ائیلهدی کافر،
موسلمان، سن نه ائتدین ایختیراع، وئردین خبر خلقه؟
آمریکا عالیمی خلق ائتدی بیر دسگاه آهندن (رادیو)،
گهی دف چالدی آهن، گاهی نئی شام و سحر خلقه.
شبستری اونو دا دوغرو یازیردی کی، اؤز میلّی دَیرلریندن و میلّی سیسیتمیندن اوزاق دوشن خالقلار، باشقالارین تاثیری آلتیندا آنجاق تقلیدچیلیکله مشغول دور. او، یازیردی:
خوروز کیمی نییه میلّت قاناد چالیب باننیر؟
اولایدی کاش بونون بیر عاغیللی فلسفهسی.
معجز یارادیجیلیغیندا ایسلامین بعضی دینی آیین و مراسیملرینه ده توخونموش، بو مسله ده نؤقصانلاری گؤسترمگه چالیشمیشدی. مثلا، او حساب ائدیردی کی، موسلمانلارین اوروجلوق بایرامی هئچ ده ایسلامین روحونا، قایدا-قانونلارینا اویغون حیاتا کئچیریلمیر. اونون فیکرینجه، بونا سببلردن بیری اوروجلوغون اصل ماهیتی و معناسی باره ده اکثر موسلمانلارین خبرسیزلیگی، دیگر ایسه یالانچی روحانیلرین و موللالارین بو مراسیمدن سوء-ایستیفاده ائتمهسیدیر. محض بونون نتیجهسیدیر کی، اوروجولوق موسلمانلارین خئییر و برکتینه، روحی و مادّی جهتدن ساغلاملاشماغینا خیدمت ائتمهلی اولدوغو حالدا، یالانچی روحانیلرین و اکثر موسلمانلارین جاهیللیگی سببیندن باشقا معنالارا یوزولور. معجز " موبارک آی " شعیرینده بو موناسیبتله یازیردی:
موللا بیر آیدیر دئییر مسلهیی-حئیضیدن،
قان تؤکولور مسجیده لتهیی-خونریزیدن،
حئیف کی، آجلیق بو گون قویدو منی فیضیدن
لال اولاسان، ائی کیشی، سالدین آیاقدان منی.
معجز حساب ائدیردی کی، موسلمانلار محرملیک مراسیمینده ایمام حسینی لاییقینجه یاد ائتمیرلر. بئله کی، ایمام حسین کربلادا دوشمنله مردانه جنگ ائتدیگی، لیاقتله شهداته قوووشدوغو حالدا، اؤزونو اونون داوامچیلاری حساب ائدنلرین اکثر قیسمی اؤز باشینی یاریب، بدنینه زنجیر وورماغی قهرمانلیق حساب ائدیرلر. حالبوکی اونلار ایمامی دئییل، اؤز پریشان وضعیتلرینی دوشونوب آغلامالیدیرلار. معجز یازیردی:
گه یاریرسیز باشوزی، گه چرتیرسوز،
بو ندی، قارداش، دوشونون بیر اؤزوز،
ایندی کی، واردیر سیزین آغلار گؤزوز،
آغلایین اؤز حالی-پریشانوزا!
معجز حساب ائدیردی کی، موسلمانلارین عاوام و جاهیللیکدن، علمسیزلیک و بیلیکسیزلیکدن قورتارماق، دسپوتیک حؤکمدارلار و ایکیاوزلو دین خادیملرینه قارشی موباریزه آپارماق عوضینه، باشینی یارماقلا و یاخود بدنینه زنجیر وورماقلا جنّته گئدهجگینه اومید ائتمهسی نادانلیقدیر. چونکی ایمام یولوندا باشینی یاریب جانینی اونا قوربان وئرمگه حاضیر اولدوقلارینی دئینلرین اکثریتی حرملهنی، یا دا شیمری گؤرسهلر فیکیرلریندن دؤنهجکلر. معجز یازیردی:
ایندی بو کی، گؤیده اوچار باشیاران،
باشینی شست ایله آچار باشیاران،
حرملهنی گؤرسه قاچار باشیاران،
آند اولا او کلّهیی-نادانوزا!
معجزون فیکرینجه ایسلاما، او جومله دن ایمام حسینین شهادتینه ضید اولان فیکیرلری موسلمانلارین شوعورونا یئریدن و اونلاری بو جور عمللره، یعنی باش یارماغا، زنجیر وورماغا سؤوق ائدنلر ایسه آخوندلار، واعیظلر، شئیخلر و موللالاردیر. بئله کی، ریاکار روحانیلر موسلمانلارا پئیغمبرین، اونون اؤولادلارینین دوغرو یولونو گؤسترمک عوضینه، اونلاری اسارته، جهالته و خورافاتا سوروکلهییرلر. موتفکّیر یاخشی آنلاییردی کی، محرملیگی بو جور ایسلاما و ایمامین شهادتینه اویغون اولمایان شکیلده قئید ائدنلرین بوندا شخصی ماراقلاری اولموشدور. بئله کی، ریاکار روحانیلر محرملیکده موختلیف دینی اویونلار تشکیل ائتمکله هم اؤز جیبلرینی دولدورور، هم ده نوفوذلارینی آرتیرلار. بونو نظره آلاراق معجز یازیردی کی، آرتیق یالانچی روحانیلرین محرملیکده جیبلرینی دولدورماق مقصدلرینی موسلمانلار آنلامالیدیرلار:
بیر طرفده مرثیه خوان ایستیری حق البُکا،
آغلادیب چونکی محرمده منی صوبح و مسأ،
هر گون اون بئش دفعه شاگیردی دایانیر قاپییا،
سسلیری: آی کربالایی، بئش مین آلتون وئر گؤراخ!
میرزه علی ریاکار روحانیلرین ایسلاما و ایمامین شهادتینه اویغون اولمایان عمللرینه قارشی چیخاراق دئییردی کی، 20-جی عصرده اؤز-اؤزونون باشینی یارماق، بدنینه خسارت یئتیرمک، اوستهلیک ریاکار روحانیلرین جیبلرینی پول ایله دولدورماق جاهیللیک و نادانلیقدیر. اونون فیکرینجه، اگر باش یارماق، زنجیر وورماق خئییرلی ایش اولسایدی ایلک نؤوبهده، بونا موسلمانلارا تحریک ائدن ریاکار دین خادیملری اؤزلری عمل ائدردیلر. بو باخیمدان محرملیکدن ان چوخ فایدالانانلار باشلارینی یاریب قانینی تؤکنلر دئییل، محض ریاکار روحانیلردیر. او روحانیلر کی، موسلمانلارا محرملیکده ایمامین تعزیهسینی ساخلاماغی واجیب حساب ائتدیکلری حالدا، اؤزلری بونا قطعیاً عمل ائتمیرلر.
اونا گؤره ده موسلمانلار کربلادا باش وئرنلردن دوغرو نتیجه چیخاریب ایمام حسین کیمی عقیده یولوندا شهید اولماغین معناسینی درک ائتمهلیدیرلر. موسلمانلار آنلامالیدیرلار کی، اینسان نه اؤز ساغلاملیغینا، نه ده باشقا بیر موسلمان قارداشینین صحتینه ضرر یئتیرمکله ایمامین یولوندا اولا بیلمز. خوصوصیله، ایسلاما ضید عمللری تؤردهرک جنّته گئتمگی دوشونمک، معجزون ده تعبیرینجه دئسک، نادانلیق و جاهیللیکدیر. اونا گؤره، موسلمانین اساس عملی هئچ ده باشینی یاریب قانینی تؤکمک دئییل، کؤمگه احتیاجی اولان دین قارداشلارینا، باجیلارینا یاردیم ائتمکدیر. بئله کی، ایمام یولوندا باشینی یارانلارین، آغی دئینلرین، یاخود دا موقدس یئرلره (حج و ب.) زیارته گئدنلرین یانی باشینداکی چارهسیز موسلمان قارداشلارینا یاردیم ائتمهمهلری قبول ائدیلمزدیر. او، یازیردی:
ائی اومّتی-محمده رحم ائتمهین کیشی،
نار اهلیسن، گوونمه نمازو طهارته!
دین قارداشین عیالی محللنده آج یاتیر،
وِرز و وبالی بوینوما، گئتمه زیارته.
شبسترینین شعیرلریندن حیس اولونور کی، اونون دینه موناسیبتی آنجاق ایسلاما اولونموش علاوهلری، او جوملهدن دینی خورافات و مؤوهوماتی تنقیدله کیفایتلنمهمیش، او بعضی حاللاردا عومومیلیکده شریعتین حؤکملری ایله راضیلاشمادیغینی ایفاده ائتمیشدیر. مثلا، او، یازیردی:
ساقیا! دور گتیر بیر نازنین جانان منه،
جنّتی وئردیم سنه، لازیم دئییل غیلمان منه.
اؤلدو آدم غوصهسیندن، دوشمنی ساغدیر هله،
قورخورام بوغدا یئدیرده حیلهگر شئیطان منه.
من بیر عالم ایستهرم، " یوخ! " لفظی اوردا اولماسین،
روضهیی-ریضواندا، یارب، کیم وئرر قلیان منه؟
باشقا بیر شعیرینده ایسه مِیین دینه ضرر وئرمهدیگینی یازان شبسترییه گؤره، دینی روایتلری بیر کنارا قویوب رئاللیقلاری گؤروب و اوندان نتیجه چیخارماق لازیمدیر:
بو گون میلّت نه یه مؤحتاجدیر، اوندان بیان ائیله،
گؤی علمین بیلمک ایران اهلینه نفت و شکر وئرمز!
او گؤی کی، گؤرمهییب عؤمرونده بیر یول بینوا واعیظ،
بیزه بحث ائیلر اوندان، گؤردوگو یئردن خبر وئرمز!
بوراخ هاروتی-ماروتی، گتیر مئیدانه باروتی،
سپاهی- دوشمنه قارداش، آیةالکرسی خطر وئرمز!
او باشقا بیر شعیرینده ایسه یازیردی کی، دینی- ایمانی قورآنی ختم ائیلهمک، دینی روایتلره اینانماق دئییل، یئنی نؤوع سیلاحلارا صاحیب اولماق، یا دا دونیوی علملره یییهلنمک ساخلایار. او، یازیردی:
دین و ایمانی نه ساخلار؟ تیرو شمشیرو توفنگ.
ختمی-قورآن ائیلهمکله قالسا، قورآن یاخشیدیر.
صربلر دونیانی ایشغال ائیلهدی، بیز یاتمیشیق،
بنگ و تیریاک اولماسا دینی-موسلمان یاخشیدیر.
جان سیخار علمی-ریاضی، جبرو حکمت، هندسه،
علم تسخیراجنه، درسی-بُطلان یاخشیدیر...
نفعی یوخدور بیزلره علمی-معادن اؤیرنک،
بیزده تازه لامپالاردان کؤهنه شعمدان یاخشیدیر.
شبستری باشقا بیر شعیرینده ده صابرسایاغی یازیردی کی، موسلمانا دونیوی علملری، او جوملهدن هندسه، فیزیک، ریاضیات، جوغرافیا اؤیرنمک لازیم دئییل، بوندانسا تسبئحینی چئویرملی، نامازینی قیلمالی، اوروجونو توتمالی، جنّتده کی حوریلری آرزولامالیدیر. او، یازیردی:
دئییرم: مسجیده گئت، ائیله نظر شئیخه طرف،
علمی-اشیانی بوراخ، باخما تواریخه طرف،
هیئت آخیر چکهجک اوغلووو میرریخه طرف،
ایشدی، قاییتسا ایشین ناله و افغان اولاجاق!
عوضی - سورهیی- " یاسین " – او بیزیم خانه خراب
جومعه آخشامی اوخور جبر وشیمی و حساب.
نه قدر مدرسه ده وار او " فیزیک " آدلی کیتاب،
بو ویلایتده نه قاری و نه قورآن اولاجاق!
او، جنّت مسلهسینه ده حساس یاناشیر، اورادا ایکی مین حورییه بیر کیشینین دوشمهسینی صابرسایاغی تنقید ائدیردی. او، یازیردی:
جنّتده، دئیرلر، حوری، کوثر واردیر،
امّا ایکی مین دیلبره بیر ار واردیر،
او حوریلره گرک کیم اولسون طالیب،
او شخص کی، اوندا زوری-اژدر واردیر.
دئمهلی، گاه آچیق فورمادا، گاه دا کنایه ایله شبستری احکامچی-لوکالچی دینی تفکّورو تنقید ائدیر، اونون یئنیلشمگه قارشی اولماسینی پیسلهییردی.
میرزه علی معجز شبسترییه گؤره، بوغدا یئدیگی اوچون هر دایم آللاه طرفیندن آدی قورآندا حاللاندیریلان آدمین بو روسوایچیلیقدان قورتولماسی مومکون اولمادیغی حالدا، سیرادان بیر موسلمانین یاراداندان هر هانسی ایستکلرده بولونماسی معناسیزدیر. بورادان بئله بیر نتیجه چیخارماق اولار کی، شبستری آللاهین هر شئیه قادیر اولماسینا شوبهه ایله یاناشمیشدیر. اونون فیکرینجه، اینسانلارین آللاهدان بیر شئیلر گؤزلهیهرک یاشاماسی گئرچکلیگه اویغون دئییلدیر. اگر اینسان هر بیر ایشینی اؤزو گؤرمک عوضینه آللاهین ایرادهسینه باغلاییرسا، او زامان گرکدیر کی، جان و مال تهلوکهسیزلیگینین ده قایغیسینا قالماسین. حالبوکی موللالار بئله، آللاهین هر شئیه قادیر اولدوغونو دیله گتیرسهلر ده، جان و مال تهلوکهسیزلیکلری نین قایغیسینا قالماغی دا اونوتمورلاردی. او، یازیردی:
دئدی: ریساله اوخورسان؟ دئدیم: حساب اوخورام!
دئدی: حساب دئییل، شخصه دین لازیمدیر!
دئدیم کی: دینی نه ساخلار؟ دئدی: موسلمانلیق!
دئدیم: خئیر، ایکی یوز مین سپاهی-موْبین لازیمدیر!
دئدی: جفنگ دانیشما، خودادی حافیظی-دین،
بیزه نه توپچو، نه سربازو ذرهبین لازیمدیر.
دئدیم: نئچون قاپووی باغلیسان یاتان واختی؟
دئمک سنه کره و انگبین لازیمدیر.
قاپووی قویسان آچیق، دُزد اولار ائوه داخیل،
آپارسا مالی، سحر شور و شین لازیمدیر.
او، " اولموشام " شعیرینده ایسه آچیق شکیلده یازیردی کی، بو جور موسلمانلیقدان نیفرت ائدهرک اینسانلیق آنلاییشینی قبول ائدیر. چونکی او، موسلمانلیغی داها چوخ ظاهیری آنلامدا قبول ائتمیشدیر. او، یازیردی:
نه قیزیلباشم، نه فرراشم، نه حاکیم، ساقیا،
بیر سوروش مندن: نچون بس من موسلمان اولموشام؟
بوغدایا ساری دئدیم، قیرا قارا دئدیم، شیره سیفید،
او جهتدن من بئله بیدین وایمان اولموشام.
بیموروّت گؤرموشم بس کی، موسلمان فیرقهسین،
ائتمیشم نیفرت موسلمانلیقدان، اینسان اولموشام.
شبستری باشقا بیر شعیرینده ایسه آچیق شکیلده یالنیز موسلمانلیق دئییل، بوتون دینلردن نیفرت ائتدیگینی اورتایا قویور، اوستهلیک همین دینلرین یارادیجینین اؤزونو، یعنی یارادانی بئله تنقید ائدیر. آللاهین اؤزو طرفیندن یارادیلمیش اینسانلارین نییه بو قدر ظولم چکمهسینه حاق قازاندیرا بیلمهین شبستری حساب ائدیردی کی، اگر آللاه هر شئیه قادیردیرسه و هر بیر شئی اونون ایرادهسی آلتیندادیرسا، او زامان یارادان نییه یاراتدیقلارینین قایغیسینا قالماق عوضینه، اونلاری ظولمه دوچار ائتمیشدیر. حالبوکی آللاه اؤزو بو قدر خیانتلره معروض قالسایدی، بونا دؤزمز، بیر تدبیر گؤرردی. او، یازیردی:
فراقی من یاراتسئیدیم، منی داشلاردی اؤورتلر،
سنه چاتمیر گوجو خلقین، توکندی صبرو طاقتلر!
هورر، ناراحت ائیلر، گاه دیشلَر، اینجیدر خلقی؛
دئماخ اولمور کی: ائی عادیل، نهیه لازیمدی بو ایتلر؟
تؤکردین بیرهنین قانین، کسردین کحلهنین نسلین،
اگر بیر یول سنی بدخواب ائدَیدی او خیانتلر!
موتفکّیر شاعیرمیز حساب ائدیردی کی، آللاه بیر طرفدن یاراتدیغی اینسانین قایغیسینا قالماییب اونون ظولملرینه گؤز یومدوغو حالدا، دیگر طرفدن اینسانلار اوچون گؤندردیگی پئیغمبرلرده ضیدیتلی فیکیرلردن چیخیش ائتمیشلر. بئله کی، آللاه بیر پئیغمبره وئردیگی بیر وعدی، باشقا پئیغمبره فرقلی شکیلده یئنه ده تکرار ائتمیشدیر. او، یازیردی:
دئییر موسییه بیر سؤز، سؤیلهییر عیسییه برعکسین،
اونا دانا دئییم، یا سرسری، ائی بیفراستلر؟
پس ائتدی میری-درباری روانه کوهی-حرّایه،
عرب مبعوثینه روحالأمین وئردی بشارتلر.
گئنه ایمضاوی اینکار ائیلهدین اؤز یازدیغین پوزدون،
یئتیردی احمده بیسیم و تلفونیله آیتلر.
گئنه قانلار تؤکولدو، بئیرقی-عوصیان قووزاندی،
برائت سورهسینده اولدو چون موردار میلّتلر.
دئییر تووراتیده: جنّت سیزیندیر، ائی یهودیلر،
یارانمیش محض سیزدن اؤترو اول عالی عمارتلر!
دئییر اینجیلده یوخ یوخ، یهودی پوخ یئییر چوخ، چوخ
منیم بندهم فقط سیزسیز، سیزین مالیزدی جنّتلر!
دئییر قورآندا بیپروا: جهنّم اهلیدیر ترسا،
موسلماندیر منیم دوستوم، اونوندور ناز و-نعمتلر!
بئله لیکله، شبستری یالنیز دینلره موناسیبتده کسکین مؤوقع توتمور، بونونلا دا بوتون دینی، صینفی، عیرقی آیری-سئچکیلیگی بیر کنارا قویاراق " اینسانلیق " وورغوسونو اورتایا قویماغا چالیشیردی. او، یازیردی:
بیز اینسانیق اگر، اولماز بو جور اینسانی درّنده،
نه اینسان؟ بلکه بیزدن یاخشیدیر، گوْرگانی درّنده،
اگر حؤکماً " بیز اینسانیق " دئیر عیانی درّنده،
گرک اونلار دا حؤکماً ال چکه ایذادن، ائی ساقی!
اولا بیلسین کی، اونون دینی، صینفی، عیرقی آیری-سئچکیلیگی قبول ائتمهیهرک " اینسانلیق " فلسفهسی اوزرینده دایانماسیندا دا دؤورونون بین المیللچی سوسیال-دموکرات ایدئیاسینین موعین تاثیری اولموشدور. هر حالدا دونیانین سعادت گولشنینین سولماسینی اینسانلار، جمعیتلر آراسینداکی ضیدیتلرده، موحاریبهلرده گؤرن شبستری بو عداوته سون قویوب آداملاری بیر-بیرلرینی سئومگه چاغریردی:
سعادت اؤلمز هرگیز همزبان اولسا محبتله،
سعادت ایستهسن – همنؤوعووی سئو پاک نیتله...
اونون فیکرینجه، سعادت پاک اولوب اوندان قاچان اینسان گوناهکاردیر. اگر اینسانلار اؤزونو دوغرو آپاریب اوغرولوقدان، حاقسیزلیقدان یان قاچسالار، ان اساسی " سعادت " کلمهسینی ناداندان دئییل، مودریکدن، خوصوصیله ده عیسی پئیغمبردن اؤیرنسهلر، او زامان دونیانین دوزهنی ده دَییشر. او، یازیردی:
سعادت پاکدیر، اوندان قاچان اینسان موقصیردیر،
آپارسا دُزد خلقین کیسهسین، آژان موقصیردیر،
سعادت کلمهسین تفسیر ائدن نادان موقصیردیر،
اونون تفسیرین اؤیرنسین گرک عیسیدن ائی ساقی!
دئمهلی، اینسانلیق فلسفهسینین منیمسنیلمهسی نامینه شبستری یالنیز ایسلام دینیندن، اونون پئیغمبریندن دئییل، عئینی زاماندا مسیحیت و اونون پئیغمبری عیسیدان دا اؤیرنمهلی چوخ شئیین اولدوغونو اعتیراف ائدیردی.
عئینی زاماندا او، اینسانلیق فلسفهسینین یالنیز دینلر اساسیندا ایضاحینین دا علئیهینهدیر. اونون فیکرینجه، بوتون حاللاردا بو دونیادا مووقّتی یاشایان اینسان اوچون واحید دینه اینام مومکون اولمادیغی قدر، واحید اخلاقدان، واحید ایدئیادان، واحید اومیددن دا صؤحبت گئده بیلمز:
هر ایشده بیر اومید ایله اینسان یاشار، گئدر،
نیک و بده باخیلماسا، هر ایش آشار، گئدر.
وار ایختیلاف طبعیده، اخلاق بیر دئییل،
هر کس بیر اؤزگه ایش دالینجا قوشار، گئدر...
دونیا سئیرگاهدیر، هر کس گلر، گزر،
بیر نیک-نام قالسا قالار، سیم و زر گئدر.
دئمهلی، اینسانین وارلیغی و یوخلوغو مسلهسینده "دونیا"نین دا کیفایت قدر یئری و رولو واردیر. اینسان دونیادا یاشاییر و اؤلور کی، اؤلندن سونرا بدنی ده دونیادا قالیر، تورپاغا قاریشیر. باشقا سؤزله، اینسان بو دونیادا نه قدر بونؤورهسینی مؤحکم ائتمگه چالیشسا دا، آخیردا دونیا یئنه ده اونو ییخیر و اؤزونه چکیر:
کئچر، گئدر سنواتی شوهوری دونیانین،
میثال ابری لیال سوحوری دونیانین.
بو گون کی، چیخدی باشا، بیر گون عؤموردن گئتدی،
همیشهلیک دئییل عیش و سوروری دونیانین.
سوروش، دئسین سنه بیر-بیر کئچنلرین حالین،
سرای- گورده بهرام گوری دونیانین.
داغیتدی کلّهیی کاووسی قبرده حشرات،
قاریشدی تورپاغا کیبرو غوروری دونیانین.
ائدر سوموکلریوی سورمه آلیات جاهان،
تناوول ائیلر اتین مار و-موری دونیانین.
بونؤورهنی نه قدر مؤحکم ائیلیسن، ائیله،
تکان وئرنده ییخار، چوخدو زوری دونیانین!
شبستری نین دونیاگؤروشونده قادین آزادلیغی دا موهوم یئر توتموشدور. معجز چادرانین علئیهینه چیخاراق قادینلارا جمعیت داخیلینده کؤله کیمی باخیلماسینی اصلا قبول ائتمیردی.
معجزون فیکری بودور – ییرتین او گئن تومانلاری،
هاردا گؤرسز دوریهلی، باشین ازین توخماق ایله!
معجزه گؤره، بیر گون قادینلار دا، ائله کیشیلرین اؤزو ده مدنیت صوبحی ایله اویانیب ترقی ائدهجکلر کی، او زامان نه کیشیلرین ساققالینی قیرخماسینا، نه ده قادینلارین چادراسیز گزمهسینه پیس باخمایاجاقلار:
من ساققالی، سن زولفو حنا ایله بویارسان،
وئرروخ او زامان ال-اله، بولواری دولاننوخ.
معجز اوتانیر، قیریخمیر ساققالی دئییرلر،
یوخ!.. بیزده حیا اولسا، جهالتدن اوتاننوخ!
واعیظلرین قادین لارین " یوسف سورهسینی " اوخومامالاری تؤوصیهسینی گولونج بیر شئی آدلاندیران معجزه گؤره، اگر قورآنی آللاه عربلره نازیل ائلهییبسه، او زامان عرب قادینلاری دا بو سورهنی تلاوت ائدنده اونون ماهیتیندن خبردار اولمالیدیرلار. عکس تقدیرده بئله آنلاشیلار کی، آللاهین کلامی قادینلاری ضلالته سالماق اوچون گؤندریلیب. او، یازیردی:
بو سورهنی تلاوت ائدنده عرب قیزی،
بیلمز مگر نه یاپدی زولئیخایی-مهلیقا؟
سالماز خودا کلامی أناثی ضلالته،
تهذیب خُلق اوچوندو او تاریخی-انبیا!
عشقین سونو، بیلر کی، ندامتدیر، ایفتیضاح،
واستغفری لذنبک-نی اؤورت آنلاسا.
او، " قیزلار " آدلی شعیرینده ده گؤسترمگه چالیشیردی کی، قیزلارین علم و تحصیل آلماسی، هئچ ده اوغلانلاردان آز اهمیتلی دئییلدیر. او، یازیردی:
جمالین هر زامان آیینه ده تزیین ائدر اؤورت،
نئچین اخلاقینی ائتمز موزیّن علم ایله قیزلار؟
جهالت بحری-بیپایاندی غرق ائیلر سیزی آخیر،
او دریادن گرک علم ایله چیخسین ساحیله قیزلار!
اوخویوب یازمایان اینسان اولار نامحرمه مؤحتاج،
گئدیب اَیلشمز اغیار ایله، گر یازماق بیله قیزلار.
ساوادیز اولسا، اولماز هیچ کس اسراریزه واقیف،
ساوادیز اولماسا، سیرریز دوشر دیلدن-دیله، قیزلار.
پئیغمبر امر ائدیب تحصیل ائتمک کولّی-زیعقله،
گرک اهلی-ساواد اولسون تماماً عاقیله قیزلار!
شبستری گؤسترمگه چالیشیردی کی، ایسلام دینینده قیزلارین تحصیل آلماسینی قاداغان ائدن بیر سوره، آیه، یا دا حدیث یوخدور. اوسته لیک، پئیغمبر اؤزو ده امر ائدیب کی، کیشی و قادین اولماسیندان آسیلی اولمایاراق بوتون موسلمانلار تحصیل آلمالیدیرلار. آنجاق واعیظلرین، روحانیلرین تبلیغاتی نتیجهسینده خالق الینه چوبوق آلان قیزلاری دئییل، الینه قلم آلانلارا طعنه ائدیرلر:
چوبوق آلسا اله قیزلار مذمت ائیلهمزلر هئچ،
وورارلار طعنه یوز یئردن قلم آلسا اله قیزلار.
گئجه-گوندوز ایشی غئیبت او جاهیل قیزلارین، معجز!
اگر واعیظ قویا، مشغول اولارلار علم ایله قیزلار.
او، باشقا بیر شعیرینده ایسه کینایه ایله یازیردی کی، قیزین مکتبی " مطبخ " ، اوستاسی دا " قازانچا " دیر. باشقا سؤزله، قیزا مکتب " یاراشماز " دئین موتفکّیر، اصلینده قادینلارین تحصیل آلماسی نین قاتی طرفدارلاریندان بیری ایدی. او، " باجیلار " شعیرینده دئییردی کی، قادین بیر سؤزونو باشقا دیاردا اولان ارینه چاتدیرماق اوچون هانسیسا میرزهیه مؤحتاج اولوردو. چوخ واخت دا، قادین ایستهدیگی بیر سؤزونو میرزهنین یازدیغی مکتوب واسیطهسیله ارینه چاتدیرماقدان اوتانمیش، چکینمیشدیر. او، یازیردی:
زی-بس کی، تنگه دوشر قلب، راضییام، بونا کی،
گئدیم جهنّمه، امّا کاغیذ یازیم، باجیلار!
اوخور، یازیر هامی میلّت خانیملاری، لاکین،
الیف گؤرنده دیرک ظن ائدیر بیزیم باجیلار!
او، " بزک " شعیرینده ایسه یازیردی کی، قادینلار قیر-قیزیللاری، لعل-جواهیراتی ایله دئییل، ساوادلیلیغی، علملیلیگی ایله فخر ائتمهلیدیر. شبستری آنجاق یوخوسوندا گؤرور کی واعیظ دئییر کی، " ایران " قیزلاری جاماللارینی آچسین، اؤلکه ایشیقلانسین. آنجاق او، یوخودان اویانیب واعیظه دئینده کی، اوغلانلار کیمی قیزلار دا یازی یازماغی اؤیرنمهلیدیرلر، شئیخ اونون سؤزونو یاریمچیق کسهرک بونون مومکون اولمادیغینی دئییر. بو مقامدا نادیر شاهین مئیداندا اولماسینی آرزولایان شبستری یازیردی:
سنی وئررم قسم بنتی- رسولاللهه، ائی واعیظ،
بساطی-جهلی ییخ، قوی عالمی-نیسوان ایشیقلانسین!...
جسارتله قدم قوی عرصهیی-مئیدانه، ائی نادیر،
قیلینجین ائیله عوریان، عرصهیی-مئیدان ایشیقلانسین.
دوشوب زیندانی-جهله یوسفی-گومگشته مودتدیر،
زولئیخا، آچ جمالین، گوشهیی-زیندان ایشیقلانسین!
شبستری یازیردی کی، پئیغمبر اؤزو بئله علم-تحصیل آلماغی قادینلارا فرض بویوردوغو حالدا، موللالارین اونون بونونلا باغلی حدیثینی نظره آلمامالاری دوغرو دئییلدیر. او، یازیردی:
طلبی-علم ائدیب فرض پئیغمبر دیشییه،
لاکین آخوندلار آتیبدیر بو حدیثی ائشیگه،
نامهسی گلسه اریندن، اوخودا یاد کیشییه،
وئره نامحرمه ایله باش-باشا خلوتده گرک.
اونا گؤره، بیر عاییلهده قیز اوشاغینین دونیایا گلمهسینی قاشقاباقلا قارشیلاماق نادانلیق، عاواملیقدیر. چونکی اینسان نسلینین آرتیمینین بیرینجی سببکاری قادینلاردیر. او، یازیردی:
قیز دوغسا خانیم، قاشقاباغین سالالسا خان،
عاقیل دئییل، دیوانهدیر، احمق، نادان!
قیزدیر سبب بقای-نسلی-اینسان،
ائی خان، سنی قیز دوغوب، نینکی اوغلان.
بئله لیکله، میرزه علی معجزون یارادیجیلیغیندا دا، موسلمانلارین عاوام و جاهیللیکدن، علمسیزلیک و بیلیکسیزلیکدن قورتولماسی، دسپوتیک حؤکمدارلار و ایکیاوزلو دین خادیملرینه قارشی موباریزهسی و میلّی بیرلیک، میلّی اویانیش فلسفهسی اساس یئر توتموشدور. معجز موسلمانلارین، سویداشلارینین گئریلیگینه اساس گوناهکار کیمی یالانچی روحانیلری و میلتپرستلری گؤروردو. اونون فیکرینجه، نه واختا قدر کی، ایسلامین آدیندان چیخیش ائدن روحانیلر، حاجیلار و موللالار وار، ایسلام اؤلکهلری نین ترقّی ائتمهسی مومکون اولمایاجاقدیر. اونا گؤره ده ایلک نؤوبهده، اونلارین ایچ اوزونون آچیلماسینی و ایفشا ائدیلمهسینی اساس مسلهلردن بیری حساب ائتمیشدیر. آنجاق بوتون بونلارلا یاناشی، او، حاقلی اولاراق یازیردی کی، موسلمانلارین روحانیلر و موللالار طرفیندن آلدادیلماسینین اساس سببکارلاریندان بیری ده اؤزلری، یعنی اکثر موسلمانلارین جاهیل و نادان اولمالاریدیر. اگر موسلمانلار ایسلامین اصل ماهیتیندن خبر توتسالار، عئینی زاماندا دونیوی علملری اؤیرنسهلر بو زامان غرب میلتلری کیمی، ترقّی ائدر و دونیادا اؤزلرینه لاییق یئری توتارلار.
دوکتور فایق علیاکبرلی
کؤچورن: عباس ائلچین
میلی بیرلیک کیتابی
میلی بیرلیک کیتابی
" میلّی بیرلیک" — محمد امین رسولزادهنین آذربایجان ایستیقلالچیلیغی فیکرینی آشیلایان، میلّی دؤولتین برپاسی اوغروندا یازیلان مقالهلر توپلوسو.
یارادیلماسی
م.ا.رسولزاده بولشویزم دؤورونده آذربایجاندا یئریدیلن ایدئیالارین تورک میلّتینین، آذربایجانلیلارین حیاتینا، میلّی روحونا یاد اولدوغونو گؤسترمک اوچون «میلّی تسانود» آدلی ایدئولوژی یاراتمیشدیر. او عرب سؤزو «تَسَانُد»و اوروپا دئییمینجه «سولیداریزم» کیمی وئرمیشدیر. «میلّی تسانود» ایدئولوژیسینین اساسلاری بولشویکلرین آذربایجاندا قیرغینلار، سورگونلر، رِپرسیالارکی «کومونیزم» قوردوقلاری ایللرده یارادیلمیشدیر. میلّی ایدئولوق کیمی بورجونو بیلن محمدامین بیگ اوروپادا یاییلان لیبرالیزم، کومونیزم و باشقا نظریهلری آراشدیراراق، آذربایجاندا یاغیلارین یئریتدیگی، میلّی روحا یاد ایدئیالارین یوخ، آنجاق «میلّی تسانود» ایدئولوژیسینین یاییلماسینی دوزگون سایمیشدیر:[۱]
" «مادام کی، میلّیتچیییک، دئییریک؛ مادام کی، میلّی دؤولت ایستیقلالینی مودافیعه ائدیریک، او حالدا بیزیم اوچون نه کوسموپولیت لیبرالیزمه و نه ده کومونیزمه تحمّول (یؤنلمه) جایز (دوزگون، اویغون) اولا بیلمز. بیزجه، مودافیعه ائدیلهجک یگانه سوسیال سیستم میلّی تسانود سیستمیدیر». «نه فردی حورّیّتله شخصی مولکیّتین موطلقیتیندن دوغان کاپیتالیست آنارشیسی ایله سرمایه ایستیبدادی، نه ده اینسانلاری منلیگیندن چیخاراراق بیر کؤله و ماشین حالینا گتیرن کومونیزم اسارتی! نه موطلق لیبرالیزم، نه ده موطلق کوللکتیویزم! او حالدا: ایکیسینی تألیف (اوزلاشدیران) ائدن سولیداریزم — تسانود. م.ا.رسولزاده"
میلّی بیرلیگین ایدئولوژیسی
م.ا. رسولزادهنین اساسلارینی یاراتدیغی «میلّی تسانود» ایدئولوژیسینده اِتاتیزم(دؤولتچیلیک) پرینسیپی گوجلودور. او دؤنمده شرقده اتاتیزمه دایانان ایدئولوژی و ایداره ائتمه دوزگون بیر سیاست ایدی. مصطفی کمال آتاتورک ده تورکیه جومهوریتینده اتاتیزمی اوغورلا تطبیق ائتمیشدیر. بو پرینسیپلر چاغداش آذربایجان جومهوریتی اوچون ده اؤنملیدیر. آذربایجانی روس-ائرمنی-ماسون بولشویکلرینین الیندن قورتارماغا، قوروماغا چالیشان، آمّا الی قلمدن، یوکسک ایدئولوژی دوشونجهدن، سیاسی کونفرانسلار کئچیرمکدن باشقا بیر شئیه یئتمهین محمد امین بیگ دئییردی: دیلی، مدنیتی، دینی، اخلاقی، روحی-معنوی عالمی - میلّتی بیر اولان آذربایجاندا کومونیزم ایدئولوژیسینه یئر اولا بیلمز! بورادا آنجاق میلّی بیرلیک، میلّی همرأیلیک ایدئولوژیسی کئچرلی، باشاریلی اولا بیلر! میلّی بیرلیک دوشونجهسی چاغداش آذربایجان جومهوریتینده ده آذربایجانچیلیق ایدئولوژیسینین تورکچولوک، ایسلامچیلیق، چاغداشلیق ایدئیالارینی کؤکلشدیرن باغدیر. محمد امین رسولزاده آذربایجاندا کومونیزم یایان یاغیلارا دئییردی: «حؤکومت دئمک، لنینین تعبیرینجه، حدّی ذاتیندا (اؤزلوگونده) بیر صینفین دیگر صینیفلری ازمک و اؤزونه تابع ائتمک اوچون قورموش اولدوغو جبر ماشینیندان باشقا بیر شئی دئییلدیر. بونون اوچون ده مارکسا گؤره، فهلهنین نه وطنی وار، نه ده میلّتی. وطن و میلّت حیسسیندن محروم اولان بو یئنی اینسانلار زومرهسی - پرولتاریات - «بورژوا دیکتاتورلوقلارینی» دئویرهرک، اؤز حاکیمیتینی قوراجاق و تدریجله بوتون صینیفلری اورتادان قالدیراراق صینیفسیز و تضادسیز بیر جمعیت یاراداجاق»سا، بو، اینسانلیغین فاجیعهسی اولاجاقدیر! [۲]
مقاله و آراشدیرمالار
«میلّی بیرلیک» کیتابینداکی آذربایجان باغی ایله باغلانمیش آشاغیداکیلار کیمی مقاله و آراشدیرمالاری یئر آلمیشدی:
- میلّت اولماق عزمی؛
- میلّتچیلیک پاتریوتیزم؛
- میلّی بیرلیک؛
- میلّی اخلاق؛
- اسکی و یئنی نسیل؛
- یانلیش ترمین قوللانمایاق؛
- قیسیلمایان بیر سس؛
- دموکراسی و سووئتلر؛
- اورتاقلی بیر گون؛
- قورخودان " ایصلاحات " ؛
- روسیه کؤلهلیگینده؛
- آذربایجاندا روس موستملکهچیلیک سیاستی
میلّت اولماق عزمی
میلّت آنلامینی ایفاده اوچون دیلیمیزده ایکی سؤز واردیر: میلّیت و میلّت. بونلاردان بیرینجیسی لیسانی (دیلی)، دینی، عیرقی، قؤومی، تاریخی، جوغرافی، ایقتیصادی و سیاسی عامیللرین تاثیری ایله مئیدانا گلن اِتنیک بیر توپلولوغو ایفاده ائدر. ایکینجیسی ایسه بو توپلولوقدا دوغان عومومی بیر ایرادهنی آنلادیر. جوزپه ماتزینینین معروف تعریفینه گؤره، میلّت: «تورپاغین، منشأیین، اخلاق ایله عادتلرین و لیسانین بیرلیگیندن دولایی، حیاتیندا و ایجتیماعی ویجدانیندا آنلاشما و اورتاقلیق یاراتمیش بیر اینسان توپلولوغونا» دئییلیر. امیل دورکیمین نظرینده ایسه: «اِتنیک عامیللر و یاخود سادهجه تاریخی سببلرله عئینی قانونلار آلتیندا یاشاماق و تک بیر دؤولت قورماق ایستهین اینسان توپلولوغونا میلّت دئییلیر». دموکراتیک آذربایجان توپلولوغوندا بو میلّت اولماق ایرادهسی، سؤزون عصریمیزدهکی مدنی معناسی ایله 28 مئی ایستیقلال حادیثهسی و بیاننامه سیله تأسیس (یاراندی) ائتدی. 32 ایلدن بری دونیا تاریخینین ان قورخونج بیر ایستیلاسی آلتیندا بولونماسینا، ان آمانسیز توتالیتار بیر رژیمین محکومو اولماسینا رغماً، آذربایجان توپلولوغو بو ایرادهیه صادیق قالدیغینی هر فورصتده ایظهار ائتمکده، میلّیت دؤوروندن چیخاراق میلّت اولدوغونو، 28 مئی فیکرینه باغلیلیغینی هر واسیطه ایله ایثبات ائتمکده دیر.[۳]
میلّتچیلیک - پاتریوتیزم
آذربایجانین ایجتیماعی-سیاسی فیکرینده میلّتچیلیک و میلّیتچیلیک آنلاملارینین فرقی چوخلارینا تام آیدین دئییلدیر. محمد امین رسولزاده بولشویکلرین یوردوموزون ان دَیرلی اینسانلارینی «میلّتچی» دامغاسی ایله اؤلدوردوگو ایللرده تورک دیلینده کی میلّتچی آنلامینین اوروپاداکی پاتریوتیزم ترمینینین قارشیلیغی اولوب، پاتریوتیزمین تاریخ بویو، ائلهجه ده 20. یوزایللیکده ده بوتون دونیادا ان شرفلی بیر ایجتیماعی-سیاسی پروسه اولدوغونو دئیهرک، دونیا ایجتیماعی فیکرینی بو مسلهیه یؤنلتمگه چالیشیردی. محمد امین بیگ یازیردی: «بیر میلّتچی، هر شئیدن اول ایستیقلال دعاواسیندا اولان بیر وطنچی - بیر پاتریوتدور» و «اوروپالیلارین پاتریوت ترمینیله ایفاده ائتدیکلری آنلام، بیزیم میلّتچی سؤزو ایله آنلاتماق ایستهدیگیمیز آنلامین عئینیدیر. بو، اوروپالیلارین ناسیونالیزم سؤزو ایله دئدیکلری میلّیتچیلیکدن تامامیله باشقا بیر شئیدیر». محمد امین رسولزاده «میلّتچیلیک - پاتریوتیزم» مقالهسینده بو مسلهنی داها گئنیش آچیقلامیشدیر: «میلّتین، دؤولت اولماق عزمینده ایصرار ائدن بیر میلّیت اولدوغو بیلگین سوسیولوقلار طرفیندن کشف و تعریف ائدیلمیشدیر. بونو بیز، کئچن ساییمیزدا قئید ائتدیک. بیر میلّتچینین وطن آنلاییشی، جوغرافی معناداکی وطنی موستقیل بیر دؤولت حالینا گتیرمک ایستمهسیدیر. بیر میلّتچی، هر شئیدن اوّل ایستیقلال دعاواسیندا اولان بیر وطنچی - بیر پاتریوتدور... ناسیونالیزم غربی اوروپا دموکراسی آنلاییشینجا، تجاووزچو و عومومی ترقّی یولونا گیرمک ایستهمهین، دونیانین سئیریندن (گئدیشیندن) آیریلمیش بیر گئریلیک حرکتیدیر. حالبوکی پاتریوتیزم بیر میلّتین اؤز موقدّراتینا شخصاً اؤزونون حاکیم اولماسی و اؤزونهمخصوص میلّی بیر دؤولت قورماسی حرکاتیدیر، بو ایسه بوتون دونیانی بوروین ترقّی حرکاتینین بیر پارچاسی، دموکراتیک بیر حرکاتدیر. تاریخی موعین شرطلرین تاثیریله میلّیت حالیندان میلّت حالینا گلن توپلولوقلارین موستقیل بیر دؤولت قورماق و یا ایستیلایا اوغرایان وطنلرینین ایستیقلالینی گئری آلماق اوغروندا موجادیله ائدنلره موطلق اوروپا تِرمینلریله بیر آد لازیمسا، بونلارا میلّیتچی ناسیونالیست دئییل، میلّتچی پاتریوت، حرکاتلارینا دا میلّیتچیلیک ناسیونالیزم دئییل، میلّتچیلیک پاتریوتیزم دئمک لازیمدیر!».[۴]
میلّی بیرلیک
م.ا.رسولزاده 1952-جی ایلین اوکتوبروندا آنکارادا یاییملادیغی «آذربایجان» درگیسینده کی «میلّی بیرلیک» مقالهسینده یازیردی: «میلّتچیلیک فیکرینه اینانانلارین ایلک وظیفهسی «میلّی بیرلیک»ی موحافیظه ائتمکدیر. بو، میلّتچیلیک فیکرینین اساسی و تملیدیر. اینترناسیونالیست و کوسموپولیت نظریهلرله اورتایا آتیلان مارکسیزم، کومونیزم و آنارشیزم کیمی دوکترینلرین اصیل غایهسی میلّی بیرلیک و بوتونلوگو سارسماق، پارچالاماق و پوزماقدیر». نه یازیق کی، بو موشترک تورک کولتورو تاریخین مرحمتسیز سئیری (گئدیشی) نتیجهسینده بیر-بیریندن اوزاق، موختلیف ساحهلره داغیلمیشدیر. موشترک دوشمن ده، بو آیری-آیری تورک کولتور پارچالارینی بیر-بیریندن اوزاقلاشدیرماق و بیر-بیرینه یابانچی قیلماق اوچون الیندن گلن هر شئیی ائتمیش و هله ده دورمادان ائتمکدهدیر. ایندی، بو دوروم قارشیسیندا تورک گنجلیگینه دوشن اصیل وظیفه ، بو اوجسوز-بوجاقسیز تورک کولتورونه بوتون اؤزللیکلریله تانیماق، اؤیرنمک، سئومک، منیمسمهلی و تانیتماقدیر.[۵]
میلّی اخلاق
بشر توپلولوغوندا فردلر اوچون اولدوغو کیمی، میلّتلر اوچون ده موعیّن و ثابیت بیر تاقیم اخلاق قایدالاری واردیر. فردلردن اینسان توپلولوغو دوروست اولمالارینی، دوغرو سؤیلمهلرینی، حیله و تزویره (یالانا) باش وورمامالارینی، ایچلریله دیشلارینین بیر اولماسینی، باشقالارینین حاق و حورّیّتلرینه تجاووز ائتمهمهلرینی، دوست و موخالیفلرینین فیکیرلرینه سایغی گؤسترمهلرینی، غیبت و ایفتیرادان ساقینمالارینی، حیرص (سونسوز آرزو)، کین و خودبینلیک کیمی کؤتو حیسلره اسیر اولمامالارینی، تربیه و نزاکتدن آیریلمامالارینی، وطن و میلّتلرینه باغلی قالمالارینی، یوردداشلارینا اعظمی (بؤیوک) یاردیمدا بولونمالارینی، مملکت قانون و نیظاملارینا سون درجه رعایتکار اولمالارینی، یوردون ریفاه و سعادتینه دورمادان چالیشمالارینی، عاییله و اقرابالیق باغلارینی قوتسال سایمالارینی، اؤولادلارینی وطنه خئییرلی اولاجاق شکیلده یئتیشدیرمهلرینی، یورد و میلّتله ایلگیلی ایشلرده بؤیوک فداکارلیق گؤسترمهلرینی طلب ائتمکدهدیر.
بونلاری عئینیله ائدنلره جمعیت اخلاق و سجیه صاحیبی بیر اینسان، وطنپرور، موکمّل بیر وطنداش، موشفیق بیر آتا و میلّی قهرمان کیمی ایضافه ائدر. عکسینی ایشلهینلره میلّی توپلولوغون ائنینده-سونوندا نه کیمی دامغالار ووراجاغی دا معلومدور! بوتون بو عومدهلره رعایت ائدن میلّتلره اینسانلیق جامعهسی ایرهلی، کولتورلو، سجیهلی، زینده (ساغلام) و ایستیقبالی گلهجگی پارلاق میلّتلر دئیه قیمت وئریر. عکس یولو توتانلارا بشر توپلولوغو دا، تاریخ ده چؤکموش، چوروموش و اؤلومه محکوم میلّتلر دامغاسینی وورورلار. تاریخ بویونجا میلّی دؤولت قورماغا و یاشاتماغا مووفّق اولموش و اون سالمیش میلّتلر، هم اخلاق و سجیهلری اعتیباری ایله ساغلام اولان و ساغلام قالمیش میلّتلردیر. اخلاق و فضیلت فردلری یوکسلتدیگی کیمی، اونو داشییان میلّته قارشی دونیا ایجتیماعی فیکرینین بسلهیهجگی اعتیبار و اعتیمادی دا گئت-گئده یوکسلده و آرتیرا بیلیر و بئلهجه میلّی دعاوانین تحقّوقونو (گئرچکلشمهسینی) بیر خئیلی قولایلاشدیریر. سجیهسی دوزگون و ساغلام بیر میلّت گلهجگیندن امین اولا بیلیر. چونکی میلّی ساحهدهکی هر مووفّقیتین باشی و اساس شرطی میلّی فضیلتدیر.[۶]
اسکی و یئنی نسیل
اینسان اؤولادی یاورو اولاراق دونیایا دوغولار، آتا و آناسینین حیمایهسی آلتیندا بؤیویوب یئتیشهرک گنجلیک، اولغونلوق، یاشلیلیق و ایختیارلیق مرحلهلرینی آشدیقدان سونرا یئرینی و ائدیندیگی تجروبهلری یئنی نسله بوراخاراق داری بقایا (سونسوزلوغا) اینتیقال ائدر. بیر میلّتین یئنی نسلی اسکیسینه نظرن داها آز کولتورلو و داها آز تجروبهلی اولورسا، او میلّتین وارلیغی و گلهجگی تهلوکهیه معروض قالا بیلیر. البته، یئنی نسیل اسکیلرین کؤتو احتیراصلارینی هئچ بیر صورتله تواروث ائتمهملی و بونلاری حقیر (دَیرسیز) گؤرمه فضیلتینی اؤز روحوندا دایم قووّتلندیرملیدیر. گنجلیگین تک شوعاری میلّته فراغاتلا و تمیز بیر قلبله خیدمت اولمالیدیر. بئله بیر گنجلیگی اولان میلّت، حالیندان و ایستیقبالیندان (گلهجگیندن) تامامیله امین اولا بیلیر.[۷]
یانلیش تِرمین قوللانمایاق
چاغداش مدنیته آیاق اویدورماغا معطوف (یؤنلمیش) ایصلاحات حرکتینه بیزده غربلیلشمک و اوروپالیلاشماق آدی وئریلمکدهدیر. گئری قالمیش شرق مملکتلرینی «غرب مدنیتین» اولاشدیرماق یولوندا رادیکال اوصوللارا باش ووران میلّی تورک اینقیلابینین ایدئولوژیسینی ایشلهینلر شرق مدنیتی و غرب مدنیتی دئیه ایکییه آیریلان مدنیت آنلاملارینی قارشیلاشدیرارکن اساسلی بیر خطایا دوشور، یانلیش تِرمین قوللانیرلار. میلّی تورک دئوریمی شرقی آتیر، غربی توتورموش، شرق مدنیت دَییشدیریرمیش، غرب مدنیتینی آلماق تاریخی ضرورتمیش و سایره...
حالبوکی سوی تفسیرلره محل وئرمهدن بیر بوتون اولاراق اله آلینان دونیا مدنیتینی شرقه و غربه آییرمادان اوفوقی دئییل شاقولی آیریلیقلاریندان بحث ائتمک داها دوغرو و داها معقولدور (عاغلاباتاندیر). میلّتچی تورکیه بوگونکو گنج شرقلیلره اؤرنک اولاراق ائتدیگی دئوریم حملهسیله شرقدن سییریلیب غربه قاتیلمیر، گئری اورتاچاغ سویهدن چیخاراق ایرهلی چاغداش سویهیه یوکسَلیر.[۸]
قیسیلمایان بیر سس
م.ا.رسولزاده بو مقالهسینی تورکیه جومهوریت حؤکومتینین قراری ایله ایستانبولدا نشر ائدیلن «اودلو یورد»، «آذری-تورک»، «یئنی تورکوستان» مجموعهلریله «بیلدیریش» قزئتینین باغلانماسیندان تأسوف حیسّی کئچیرهرک یازمیشدیر: " میلّی آذربایجان ایستیقلال دعاواسینین سسی! - بودور بیزه هیجان وئرن بیر نیدا!... بو گون برلیندن ائشیتدیگینیز بو سس، اون ایله یاخین بیر مودّتدن بری ایستامبولدان گلیردی و نه قدر طبیعی ایدی. گنج بیر تورک وطنینین، ایستیلایا اوغرامیش بیر تورک میلّتینین غصب ائدیلمیش حاقینی و حاق ائتمیش (قازاندیغی) ایستیقلالینی مودافیعه ائتمک اوزره، تورکجه اولاراق اینتیشار ائدن بیر نشره، ایلتیجا (سیغینماق) اوچون قارداش تورکیهدن ده موناسیب بیر یئر تصوّور اولونا بیلیرمیدی؟!... یابانچی روس ایستیلاسینین قیزیل تررورو آلتیندا بوغوجو بیر تأسوفله اوخوناجاق بو مقالهنین آذربایجانلی موجاهیدلرده دوغوراجاغی تأثیر، بو سطیرلری یازارکن بیزی چوخ دوشوندورور. حئیرت دولو گؤزلری گؤروروک سوروشور: مگرسنه اولموش؟!... تورکیه جومهوریت حؤکومتینین قراری ایله ایستانبولدا نشر ائدیلن «اودلو یورد»، «آذری-تورک»، «یئنی تورکوستان» مجموعهلریله «بیلدیریش» قزئتی قاپانمیشدیر... - خئییر، اولا بیلمز! مومکون دئییل. پسیکولوژی، منطیقی بیر اینکار! - فقط، یازیق. واقعه مئیداندا. حقیقت بوتون چیلپاقلیغی ایله مؤوجود...آجی مؤوجودیت!... بیزی حئیرتلر ایچریسینده بوراخان بو حقیقته ایندی دوشمن سئوینیر. " [۹]
دموکراسی و سووئتلر
روسیه ایمپریالیزمینین هر هانکی رنگده اولورسا اولسون بولوندوغو جبهه هئچ بیر زامان روسیه اسارتینده کی میلّتلرین اولدوغو بیرلشمیش بیر جبهه اولا بیلمز! جهانین خطرلی و اندیشهلی گونلر ایچریسینده اولدوغونو بیز ده تقدیر ائدیریک. دونیانین چیخاجاق یئنی حرب تهلوکهسی قارشیسیندا دویدوغو ایضطیرابی، شوبههسیز، بیز ده دویوروق؛ فقط، روس ایستیلاسی ایله کومونیزم دیکتاتورلوغونون نه اولدوغونو شخصاً اوزهریمیزده ائدیلن قانلی و وحشتلی تجروبهلر نتیجهسینده چوخ بؤیوک آجیلارلا دویدوغوموزدان، نه صولحون، نه ده حورّیّتین روسیه قووّتی و کومونیزمله ائتلاف (اوزلاشما) صورتیله مودافیعه ائدیلمهیهجگینی دخی ایکی دفعه ایکی دؤرد ائدر کیمی، موحقق (قطعی) بیلیریک.[۱۰]اونونون اوچوندور کی، یولوموز آیدین و تاکتیکیمیز آشکاردیر. دموکراسی - ایدئولوژیمیز، سووئتلرسه - دوشمنیمیزدیر.
اورتاقلی بیر گون
«آذربایجان ایستیقلالچیلیغینین کؤکو آذربایجان تورکونون روس تزاریزمینه قارشی داوام ائتدیردیگی میلّی کولتور اوغرونداکی موجادیلهدیر». بو موجادیلهنی او، یالنیز باشینا دئییل، اونونلا عئینی بلایا موبتلا اولان دیگر تورک ائللریله برابر اولاراق داوام ائتدیریردی. 1905-جی ایلده نیجنیده اینتیقال (کئچیریلن) ائدن «موسلمان ایتیفاقی» کونقرسینده آذربایجان تمثیلچیلری فعال صورتده ایشتیراک ائلهمیش؛ 1917-جی ایلده موسکو کونقرسینده دخی آذربایجانلیلارین چوخ موهوم روللاری اولموشدو. تزاریزمه قارشی موجادیلهلرینده آذربایجان تورکلری قیریم، قازان و تورکوستان تورکلریله اورتاق چالیشمیشلار. میلّی مدنیت خوصوصیاتینین روس تجاووزوندن موحافیظهسینه یؤنلمیش موجادیلهده روسیه موسلمانلاری بیرلیکده حرکت ائلهمیش، کار و زیانا دایما شریک اولموشلار». «28 مئی 1918-جی ایلده اعلان اولونان آذربایجان ایستیقلالی، 1917-جی ایلین مئیینده موسکودا مونأکید «عومومروسیه موسلمانلاری قورولتایی»ندا اعلان اولونان میلّی-محلّی موختاریت پرینسیپینین تکامولوندن باشقا بیر شئی دئییلدی». «آذربایجان ایستیقلالچیلیغی روسیه اسارتینده کی تورک ائللری ایستیقلالچیلیغینین پیشداری (اؤنجولو) ایدی. بو اعتیبارلا 28 مئی یالنیز آذربایجان ایستیقلالچیلاری نظرینده دئییل، روسیه اسارتینه قارشی قیام ائدن بوتون تورک ائللری نظرینده ده مؤحترم بیر جیدال (دعاوا) گونودور».[۱۱]
قورخودان " ایصلاحات "
موسکودان «ایصلاحات» خبری گلدی. سووئتلر ایتیفاقی کونقرسینده موهوم بیر قرار آلینمیشدیر: بوندان سونرا سووئت سئچکیلری موساوی، دوغرو و گیزلی اولاراق کئچیریلهجکمیش. دئمک کی، ایندیلیک نظری اولاراق [چونکی یئنی سئچکیلر بیر نئچه ایل سونرا کئچیریلهجک] بیر طرفدن کؤیلو ایله شهر فهلهسی آراسینداکی سیاسی موساواتسیزلیق قالخاجاق، دیگر طرفدن ده هر کؤیلو ایله فهله بئش-آلتی واسیطهیه احتیاج قالمادان دؤولتین ان بؤیوک کونقرسینه اؤز دِلِگهلرینی دوغرودان-دوغرویا گؤندرهجکدیر و عئینی زاماندا رأیینی هر کسدن ساخلی و گیزلی اولاراق وئره بیلهجکدیر.
قیزیل اوردونون شؤهرت حیرصی (سونسوز آرزو) داشییان کوماندانلاریندان بیر قیسمینی حرکته گتیرهجک سووئت "وطنچیلیگی"نین قیزیل ایستیبداد آلتیندا ازیلن میلّتلرده ده نیفرت، اعتیمادسیزلیق عئینی حیسّی اویاراجاغینا کیم اینانیر؟!...
اون یئددی ایلدن بری تطبیق ائتدیگی ظولم و سویغونچولوق سیستمیله سووئت حؤکومتی، کؤیلو کوتلهسی اوزرینده و میلّی اؤلکهلرده او قدر درین بیر نیفرت، اعتیمادسیزلیق و اؤزونه قارشی اؤلچوسوز بیر کین حیسّی اویاتمیشدیر کی، بو کیمی حیلهلرله اونلاری آلداداراق، اؤز ایستیبدادی اوغروندا شوعورلو اولاراق قوربان حالینا گتیرمک ایمکانینا اینانماق اوچون، سووئتلر حسابینا چوخ نیکبین اولماق لازیم؟!...[۱۲]
روسیه کؤلهلیگینده
قافقازلی موحریرلردن بیری روس ایمپریالیزمینی ترویج (دستکلهین) ائدن ائرمنی سیاسیلرینه چوخ یئرینده بیر ایسیم وئرمیشدیر - روس ایمپریالیزمینین کؤنوللولری! بئلهلرینه بیزجه، عئینی حاق و عئینی مووفّقیتله «روسیهنین کؤلهلری» دئمک ده جایزدیر (دوزگوندور). میلّتلریندن زیاده اؤز ذؤوق و منفعتلری اوچون حرکت ائدن ائرمنی سیاستچیلریندن بیر قیسمی میلّتداشلارینی برابر یاشاماق مجبوریتینده اولدوغو قونشولاری علئیهینده ماجراچییانا چیخمازلارا سؤوق ائتمکدن ساقینیلیرسا، بیزجه، اؤز عیرقداشلاری حسابینا چوخ عاغیللی و چوخ اهمیتلی بیر حرکتده بولونموش اولورلار!...[۱۳]
آذربایجاندا روس موستملکهچیلیک سیاستی
سووئت علملر آکادمیسینین تزار دؤورو و ایدارهسینه عایید اولاراق نشر ائتدیگی آرشیو ماتریاللاری آراسیندا تاریخیمیزین او دؤورونو ایشیقلاندیران چوخ موهوم ماتریاللار نشر ائدیلمیشدیر. اساسیندا اوچ جیلددن عیبارت اولوب، «روس ایمپریالیزمینین آذربایجاندا 1820-دن 1860-آ قدر سورن کولونی (موستملکهچیلیک) سیاستی»نه عایید اولان آرشیو ماتریال و وثیقهلرینین ایلک جیلدی سسری علملر آکادمیسینین تاریخ اینستیتوتو طرفیندن «سووئتلر ایتیفاقی میلّتلرینین تاریخی» سِریسینه داخیل اولاراق 1936-جی ایلده نشر ائدیلمیشدیر. «فئودال موناسیبتلری و موستملکهچیلیک رژیمی»نی ایشیقلاندیران بو جیلددن سونرا گلهجک جیلدلرده کیتابین موقدّیمهسیندن گؤرولدوگو کیمی، «آذربایجاندا میلّی موستملکهچیلیک حرکاتلاری» ایله «آذربایجاندا تیجارت و صنایع تاریخینه عایید ماتریاللار» درج اولوناجاقمیش، لاکین بو جیلدلر حاقیندا هئچ بیر خبر اولماماسینی م.ا.رسولزاده بو مقالهسینده دیله گتیریر. مقاله ده م.ا. رسولزاده میلّتی روس موستملکهچیلیک رژیمینی ایشیقلاندیران بو سندلرله یاخیندان تانیش ائدیب.[۱۴]
اتک یازیلار
- Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Milli Birlik. Bakı. “Çıraq” nəşriyyatı, 2009. 176 səh.
- Faiq Qəzənfər oğlu Ələkbərov. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin dünyagörüşü. Bakı, “Elm”, 2007, - 270 səh.
- “Azərbaycan”, il 1, sayı 5, 1 avqust 1952, Ankara.
- “Azərbaycan”, il 1, sayı 6, sentyabr 1952, Ankara.
- “Azərbaycan”, il 1, sayı 12, 1 mart 1952, Ankara.
- “Azərbaycan”, il 1, sayı 11, fevral 1953, Ankara.
- “Azərbaycan”, il 1, sayı 12, mart 1953, Ankara.
- “Azərbaycan”, il 1, sayı 8, noyabr 1952, Ankara.
- “İstiqlal”, sayı 1, 10 yanvar 1932, Berlin.
- “İstiqlal”, 20 mart 1933, Berlin.
- “İstiqlal”, 15 iyun 1933, Berlin
- “Qurtuluş”, sayı 4, fevral 1935, Berlin.
- “Odlu yurd” , il 1, sayı 10, dekabr 1929, İstanbul.
- Vətən diləyi”, sayı 1-2, oktyabr-noyabr 1937, Berlin
کیتابی ائندیر : میلّی بیرلیک PDF
کؤچورن: عباس ائلچین
محمدامین رسولزاده ، هم ده ادبیاتشوناس عالیم ایدی
محمدامین رسولزاده ، هم ده ادبیاتشوناس عالیم ایدی
20-جی یوز ایللیگین اوّللرینده یاشاییب-یارادان ضیالیلاریمیزین بؤیوک اکثریتی خالقی معاریفلندیرمک، میلّی آزادلیغینا قوووشدورماق کیمی موقدس ایدئولوژینی حیاتا کئچیرمک اوچون چوخ چتینلیکلره سینه گرمکله ایستکلرینه نایل اولاراق، اؤلکه ده آزاد، دموکراتیک دؤولتین اساسینی قویدولار. اونا گؤره ده ایللر، عصرلر کئچسه ده اونلارین بو بؤیوک خیدمتلری، موباریزهلری آذربایجان خالقی طرفیندن اونودولمور. عکسینه بؤیوک احتیراملا، خوش دویغولارلا یاد ائدیلیر. خالقین بو ضیالی اوغوللاری اؤز سؤزلرینی، فیکیرلرینی، آرزو و ایستکلرینی محض میلّی دموکراتیک سؤزون واسیطهسیله خالقا چاتدیردیلار. هئچ ده تصادوفو دئییل کی، بو ضیالیلارین ایستر سیاسی، ایسترسه ده ادبی فعالیتی بو گونوموز اوچون ده آکتوالدیر، اهمیتلیدیر.
بئله اهمیتلی، آکتوال، سیاسی و ادبی ایرثه مالیک اولان ضیالیلاریمیزدان بیری ده آذربایجان خالق جومهوریتینین لیدرلریندن اولان، سیاسی-ایجتیماعی خادیم، دؤورونون تانینمیش ژورنالیستی، پوبلیسیستی، یازیچیسی و ادبیاتشوناس عالیمی محمد امین رسولزاده دیر. اونون ادبی-بدیعی ایرثی زنگینلیگی، احاطهلیلیگی و چوخجهتلیلیگی ایله دیقتی هر زامان اؤزونه جلب ائدیب.
بیلدیگیمیز کیمی، آذربایجانین ایجتیماعی-سیاسی ادبی-مدنی موحیطینده گؤرکملی رول اوینایان، اؤزونهمخصوص یارادیجیلیق ایرثی قویان م.ا.رسولزادهنین حیات و یارادیجیلیق یولونون اؤیرهنیلمهسینه و تبلیغ ائدیلمهسینه اوزون ایللر جیدی یاساقلار قویولموشدور. اونا گؤره بو قودرتلی فیکیر دوهاسینین یارادیجیلیق دونیاسی آذربایجان ادبی ایجتیماعیتی اوچون قارانلیق قالمیشدیر. لاکین، 1990-جی ایللرین اوّللری یئنیدن خالقیمیز موستقیللیگینی برپا ائتدیکدن سونرا بو ایرثه قاییدیش اؤزونو بوروزه وئردی. آذربایجان خالقی اونو یالنیز بیر سیاسی-ایجتیماعی خادیم کیمی دئییل، هم ده ایستعدادلی بیر یازیچی، ادبیاتشوناس عالیم کیمی تانیدی. ژانریندان آسیلی اولمایاراق قلمه آلدیغی هر بیر یازیسیندا مؤلیفین موکمّل بیلیگی، فیطری ایستعدادی، دونیاگؤروشو، حیاتا باخیش طرزی بیر قلم اهلی کیمی اونو اوخوجوسونا سئودیریب. بو ایدی اونون یارادیجیلیغینین اساس غایهسی. اونا گؤره ده بو ایرث اؤلمز و همیشهیاشاردیر.
ایلک قلم تجروبهسی ده گؤستریر کی، او بدیعی یارادیجیلیغا دا اؤز ایدئیا باخیشلارینی یایماق، تبلیغ ائتمک اوچون گلمیشدیر. " ادیبین بدیعی ایرثی ایله تانیش اولارکن بللی اولور کی، او، بدیعی یارادیجیلیقلا آردیجیل، سیستملی مشغول اولمامیشدیر. بونونلا بئله، ایجتیماعی روحونا و ثیقلتینه گؤره اونون بدیعی اثرلری زنگین و مورکّب یارادیجیلیغینین موهوم بیر قولونو تشکیل ائتمکده دیر " . سؤزسوز کی، سیاسی-پوبلیسیستیک و علمی-نظری فعالیتی ایله موقاییسهده م.ا.رسولزادهنین بدیعی یارادیجیلیغی ادبیات تاریخینده داواملی مؤوقعیه و ادبی مکتب قویاجاق سویهیه مالیک دئییلدیر. لاکین او، 20. عصرین اوّللرینده اؤزونون بدیعی یارادیجیلیغی ایله " آذربایجان ادبیاتیندا میلّی آزادلیق مؤوضوسونون اساسینی قویموش، قارشی طرفدن ایسه ادبیاتین بو اؤزول اوزرینده اوجالماسینا تاثیر گؤسترمیشدیر ".
دوغرودور رسولزادهشوناسلار م.ا.رسولزادهنی اساساً سیاسی خادیم کیمی تدقیق ائدهرک تقدیم ائدیرلر. لاکین اونون ادبی-بدیعی یارادیجیلیغی دا یئترینجه ماراقلی و اوریژینالدیر. آز دا اولسا بعضی تدقیقاتچیلار اونون آذربایجان ادبیاتینداکی، یئری، رولو، مؤوقعیی حاقیندا دا بیر-بیریندن ماراقلی رأیلر، فیکیرلر سؤیلهمکله یاناشی اونون یازیجیلیق، ادبی-تنقیدچیلیک فعالیتینی یوکسک قییمتلندیریرلر.
" ادبیاتی میلّتین روحونو عکس ائتدیرن گؤزل آینا " آدلاندیران م.ا.رسولزاده " ایقبال" قزئتینین 10 اوکتوبر 1913-جو ایل تاریخلی ساییندا " تنقیده احتیاج وار " سرلؤوحهلی مقالهسینده ادبیاتین خالق آراسیندا گئنیش یاییلماسینی، اونون کوتلهیه تاثیری و نوفوذونو، دوغرو یول گؤسترهنی اولدوغونو سؤیلهییردی:
" ادبیات بیر میلتین روشد (دوغرو یولا گئتمک) و بولوغونو (یئتکینلیک) گؤستریر و حیاتی-ایجتیماعیه سینی تصویر قیلار بیر آیینه اولدوغو کیمی، عئینی زاماندا او میلتین ترقّیسینه ده خیدمت ائلهمکله مووظفدیر " .
" ادبیات رهبردیر " سؤیلهین م.ا.رسولزادهنین ادبی، علمی، سیاسی فعالیتی ایله تانیش اولارکن بللی اولدو کی، او ادبیاتلا موتمادی مشغول اولماسا دا بو ساحهیه ده مئیل ائدهرک هر آن اونو دیقّت مرکزینده ساخلاییب. ادیب ادبیاتین اینکیشافی اوچون ساغلام تنقیده اوستونلوک وئرهرک یازیردی:
" ادبیات رهبردیر. رهبرین نؤقصانی رهرولرین (حقیقت یولونو توتان) خوسرانینه (نؤقصان، گوناه) مؤوجود اولور. بونا گؤره ده موتمادیناً میلتلرده ادبیات حیاتین بوتون وقعه لرینی تنقید ائتدیگی کیمی اؤزونو ده تنقید ائدر. چونکی اؤزو ده حیاتین بیر وقعهسیدیر. اینسانلارا تنقیدی-نفس اؤیرهدن ادبیات اؤزونو تنقید ائتمهسه ایدی عالیمی-بیعمل مقامیندا قالار ایدی " .
چوخشاخهلی و چوخساحهلی یارادیجیلیغا مالیک اولان م.ا.رسولزاده قلمینی ادبی-تنقیدی و ادبیاتشوناسلیغین دا بیر چوخ ژانرلاریندا سینامیشدیر. اونون قلمینده ادبی-تنقید و ادبیاتشوناسلیق بدیعی یارادیجیلیغیندا اولدوغو کیمی آذربایجان ایستیقلالیتی پروبلمینه یؤنلدیلمیشدیر. بوتون بونلارلا یاناشی ادیبین دیگر اثرلری ده وار کی، اونلار بو گونده ادبیاتشوناسلاریمیز طرفیندن یوکسک قییمتلندیریلیر. مثلا، " آذربایجان شاعیری نیظامی " ، " آذربایجان کولتور گلنکلری " ، " چاغداش آذربایجان ادبیاتی " ، "چاغداش آذربایجان تاریخی " و س. اثرلری آذربایجان ادبیاتینین، ادبی موحیطینین عومومی منظرهسینی چوخ گؤزل، اوبیئکتیو و اطرافلی جانلاندیرماقلا یاناشی کلاسیکلرین ادبی مؤوقعیینی موعینلشدیریر. مؤلیف بو اثرلرینده آذربایجان ادبیاتینین کلاسیکلریندن اولان داهی ن.گنجوی، م.ف.آخوندزاده، م.جلیل، م.ع.صابر و باشقالارینین یارادیجیلیغی، آذربایجان ادبیاتینداکی رولو حاقیندا گئنیش معلومات وئریب. ج.محمدقولوزاده یارادیجیلیغینا یوکسک قییمت وئرن ادیب اونون " اؤلولر " پیئسینی " آذربایجان ساتیریک ادبیاتینین شاه اثری " آدلاندیریردی.
1903-جو ایلدن آذربایجان خالق جومهوریتینین دئوریلمهسینه قدرکی دؤورده داها چوخ ادبی-تنقیدی، سیاسی-پوبلیسیستیک مضمونلو مقالهلره اوستونلوک وئرن ادیب خالقین مدنی اینکیشافیندا، میلّی ایستیقلالین تبلیغینده ادبیاتین میثیلسیز رول اوینادیغینی دؤنه-دؤنه بیلدیریردی. اونا گؤره ده پروف. ش.حسیناوف بو زنگین ایرث حاقیندا بئله دئییر:
" میلّی ایستیقلال حرکاتیمیزین لیدری، تورک و ایسلام دونیاسیندا ایلک حقیقی دموکراتیک جومهوریتین یارادیلماسی ایشینه و فعالیتینه باشچیلیق ائتمیش، گؤرکملی دؤولت و سیاست خادیمی، ایستعدادلی قلم اهلی اولان م.ا.رسولزادهنین هم سیاسی، هم ده بدیعی ایرثی بو گون موستقیل دؤولتیمیزی، گنج جومهوریتیمیزی قورویوب ساخلاماق اوچون چوخ آکتوال و اهمیتلیدیر. باخ ائله بونا گؤره ادیبین ایرثی بوتؤولوکله تدقیقاتا جلب ائدیلهرک گنجلره تدقیق، تبلیغ ائدیلمهلیدیر " .
آذربایجان ایستیقلال تاریخینده موستثنا خیدمتلری اولان، خالقیمیزین بؤیوک اوغلو م.ا.رسولزاده ایرثینین یئنی تفکّور ایشیغیندا، جیدی، اوبیئکتیو و سیستملی شکیلده آراشدیریلماسی بو گونون علمی-نظری فیکری قارشیسیندا دوران ان موهوم وظیفهلردن بیریدیر. موستقیل لیگیمیزین یئنیدن برپا ائدیلمهسی نتیجهسینده ادیبین هر طرفلی فعالیتی او جوملهدن یارادیجیلیق فعالیتی ده اوبیئکتیو اولاراق تدقیقاتا جلب ائدیلمیشدیر. مؤلیفین بو مؤوضودا ترجومه ائتدیگی دیگر بیر سئویملی اثری ده فرانسه یازیچیسی آلفونس دودهنین "سونونجو درس" حکایهسیدیر. آلمانین پاریسی ایستیلاسی علئیهینه یازیلمیش اولان حکایهده فرانسه خالقینین ایستیقلالیتی اوغروندا موباریزهسی، غلبهیه اینامی اؤز بدیعی عکسینی تاپمیشدیر. لرمونتوفون "اسماییل بیگ" پوئماسیندا اولدوغو کیمی بورادا آزادلیق روحونون گوجو بؤیوک موتفکّیرین دیقتینی اؤزونه چکدیگیندن او، اثری آنا دیلینده سسلندیرمگی مقصده اویغون حساب ائتمیشدیر.
مطبوعاتدان بیزه بللیدیر کی، م.ا.رسولزاده 20. عصرین اوّللرینده بیر نئجه ایل ایرانین موختلیف شهرلرینده یاشامیش، اورانین سیاسی-ایجتیماعی حادیثهلری، ادبی موحیطی ایله یاخیندان تانیش اولموشدور. هله 1909 –جو ایلده " ترقّی " قزئتینین باکی موخبیری کیمی بیر مودت ایرانین اکثر شهرلرینده اولاراق اطرافدا باش وئرن حادیثهلره ژورنالیست، پوبلیسیست گؤزویله باخمیش، حادیثهلره بیر سیاستچی کیمی یاناشمیش و بیر-بیریندن ماراقلی مقالهلر یازاراق قزئته گؤندرمیشدیر. 1911-جی ایلده ایسه م.ا. رسولزاده ایراندا " ایران نو " قزئتینین چاپینا نایل اولور. بو زامان ایراندا باش وئرن هر بیر حادیثه حاقیندا یئترینجه معلومات الده ائدن ادیب شاه دؤورونده خالقین، ساده، زحمتکش اینسانلارین نئجه آغیر شرایتده یاشاماسینین شاهیدی اولوب.
عومومیتله، م.ا.رسولزاده یارادیجیلیغینا دیقت یئتیرنده شاهیدی اولوروق کی، اونون بیر چوخ پوبلیسیستیک یازیلاری دا کسکین سوژتینه، فورماسینا، یازی طرزینه گؤره بدیعی اثری خاطیرلادیر و بونلارین موعین قیسمی قئید-شرطسیز نثر نومونهسی کیمی قبول ائدیلیر. هئچ ده تصادوفو دئییل کی، بو خوصوصیتلری اساس توتان بعضی تدقیقاتچیلارین یازیلاریندا " م.ا.رسولزاده آذربایجان موهاجیرت نثرینین آپاریجی شخصیتی کیمی تقدیم اولونور " . بو دا اوندان ایرهلی گلیر کی، مؤلیف اثرلرینین ژانرلارینی موعینلشدیرمگه او قدر ده مئیل گؤسترمهمیشدیر. اونا گؤره ده مؤلیفین بیر چوخ اثرلری یانلیش اولاراق پوبلیسیستیک اثر کیمی تقدیم ائدیلمگه باشلامیش و یاخود دا بو ایستیقامتده سیستملی قئیدلر آپارمیشدیر.
بیر فاکتی دا قئید ائدک کی، بیر نئجه اجنبی دیله موکمل صاحیب اولان م.ا. رسولزاده هم ده ترجومه یارادیجیلیغی ایله ده مشغول اولموشدور. روس، لهستان، فرانسه، تورک، آلمان، فارس دیللرینی بیلن ادیبین ترجومه یارادیجیلیغی دا گئنیش و رنگارنگدیر. اوروپادا موهاجیرت دؤورونده مؤلیف بو دیللرین کؤمگی ایله دؤورو مطبوعاتدا مونتظم چیخیشلار ائتمیش و کلاسیکلردن ترجومهلر ائدهرک یارادیجیلیغینی داها دا زنگینلشدیرمیشدیر.
عومومیتله، م.ا.رسولزادهنین ترجومه یارادیجیلیغیندا بدیعی ادبیات اساس و آپاریجی رول اویناییر. بئله کی، بو ایستیقامتده کی فعالیتی ل.تولستوی، م.لرمونتوف، آ.کریلوف،م.ف.داستایئوسکی، آ.دوده، آ.بلوم، ج.افغانی کیمی ادیبلرین فعالیتی ایله باغلیدیر.
سجیهوی حالدیر کی، ادبی یارادیجیلیغینین دیگر ساحهلرینده اولدوغو کیمی بورادا دا مقصده یؤنلو حرکت ائدن مؤلیف ترجومهیه ترجومه خاطیرینه یاناشمامیشدیر. او، هئچ ده تصادوفی اثرلری دیلیمیزه چئویرمهمیشدیر. عکسینه ائله مؤلیفلرین یارادیجیلیقلارینا موراجیعت ائتمیشدیر کی، اونلارین اثرلری آزادلیق روحو، ایستیقلال مفکوره سی ایله زنگیندیر. بو آذربایجاندا و بوتون قافقازدا یوکسلن ایستیقلال حرکاتینا کؤمک و ایستیقلالچیلیق مفکورهسینی تبلیغ ائتمک مقصدی گودوردو. اثرده کی آزادلیق روحونون، ایستیقلال موباریزه سینین گوجو بؤیوک موتفکّیرین دیقتینی اؤزونه چکدیگیندن او، اثری سئوه-سئوه ترجومه ائتمیش و اونون ایستیقلال موباریزه سینده بؤیوک رول اوینایاجاغینی قئید ائتمیشدیر.
ادیب " آذربایجان شاعیری نظامی" مونوقرافیسینی یازارکن ده اوّلجه اثره داخیل ائتدیگی فارسجا پوئتیک پارچالارین تورکجه سطری ترجومهسینی وئرمیش، لاکین تدقیقات اوزرینده ایشینی داوام ائتدیررکن سطری ترجومهلری پوئتیک ترجومهیه چئوره بیلمیشدیر. م.ا.رسولزادهنین بو دیقتهلاییق ترجومه لری " آذربایجان شاعیری نظامی " مونوقرافیسینین سونوندا " نظامیدن چئویرمهلر " بؤلمهسینده وئریلمیشدیر.
بیلدیگیمیز کیمی، م.ا.رسولزاده 20-جی یوزایللیگین ایلک اون ایللیگینده ادبی عالمه گلمیش و ایلک چیخیشلارینی دؤورو مطبوعاتدا ائتمیشدیر. داها چوخ " هومّت " ، " تکامول " ، " ترقی " ، " حقیقت " ، " یولداش " ، " ایرشاد " ، " ایقبال " ، " تزه حیات " ، " صدا " ، " میلّی بیرلیک " ، " دیریلیک " ، " آچیق سؤز " ، " ایستیقلال " ، " قورتولوش " ، " آذربایجان " و س. قزئت و درگیلرده موختلیف ژانردا یوزلرله یازیلاری چاپ اولونموشدور. لاکین بونونلا یاناشی ائله همین دؤورو مطبوعاتدا ادبی-بدیعی ژانردا یازدیغی یازیلارینی دا ایلک اولاراق بو مطبوعات اورقان لاریندا درج ائتدیرهرک اوخوجولارینین ایختیارینا وئرمیشدیر. دئمهلی دؤورو مطبوعات اونون یالنیز ژورنالیست، پوبلیسیست کیمی دئییل هم ده، بیر یازیچی، ادبیاتشوناس عالیم کیمی یئتیشمهسینده، تانینماسیندا چوخ موهوم رول اوینامیشدیر.
اونا گؤره ده تدقیقاتچیلار قئید ائدیرلر کی، " م.ا.رسولزادهنین یارادیجیلیغینین ان زنگین قولونو نظری-استتیک، ادبی-تنقیدی و ادبیاتشوناسلیقلا باغلی اولان آراشدیرمالاری تشکیل ائدیر. بؤیوک موتفکیرین یارادیجیلیغینین دیگر ساحهلری کیمی بو قولو دا ایندییه کیمی هر هانسی شکیلده تدقیقات اوبیئکتینه چئوریلمهدیگی اوچون اؤیرهنیلمه میش قالمیشدیر. بو ایسه میلّی ادبی-استتیک فیکیرده موعین طبیعی بوشلوغون یارانماسینا، بو و یا دیگر مسلهلرله باغلی بیرطرفلی حؤکم و قناعتلرین مئیدانا گلمهسینه ایمکان وئرمیشدیر " .
قلمینی ادبیاتشوناسلیغین بیر چوخ ژانرلاریندا سینامیش مؤلیف هر بیر ژانردا آذربایجان ایستیقلالیتی پروبلمینه توخونموشدور. ایستر دوغما وطنینده، ایسترسه ده موهاجیرتده آذربایجانی تانیتماق، تبلیغ ائتمک، اونون چوخعصرلیک مدنیتینی اوزه چیخارماق، آراشدیرماق، بیر سؤزله منسوب اولدوغو مملکتین وارلیغینی، مؤوجودلوغونو تصدیق ائتمک فیکریله قلم چالمیشدیر. ائله بونا گؤره ده " م.ا. رسولزادهنین ایجتیماعی-سیاسی مؤوضولو ائله جیدی بیر اثری یوخدور کی، بو و یا دیگر درجه ده ادبیاتشوناسلیقلا باغلانماسین، عئینی زاماندا، بونا قارشیلیق ائله بیر ادبیاتشوناسلیق اثری ده یوخدور کی، اورادا آذربایجان ایستیقلالی پروبلمی قویولماسین " .
ادبی عالمده ساغلام تنقیده هر آن یاخشی موناسیبتله یاناشان مؤلیف هله 1906-جی ایلده یازیردی کی:" تنقیدسیز هئچ بیر صنعت، هئچ بیر میلت ترقّی ائتمهمیشدیر" دئیهرک ساغلام تنقیده اوستونلوک وئریردی. بو فیکیر مؤلیفین یارادیجیلیغیندا سادهجه تِز اولاراق قالمامیشدیر. او، ایستر بدیعی، ایسترسه ده سیاسی فعالیتینی بو زمینده کؤکلهمیش و سونا کیمی ده بونا صادیق قالمیشدیر.
م.ا.رسولزاده تدقیقات اثرلرینده آذربایجان ادبیاتی و مدنیتینین تنقیدی و تبلیغی مسلهسینه ایستیقلال اوغروندا موباریزه قدر بؤیوک اهمیت وئریردی. اؤز دوغما وطنیندن موهاجیر ائتمگه مجبور قالان ادیب سونرالار دا ادبی پروسه ایله دایم باغلی اولموش، تورک انسیکلوپدیسی، تورک دیل قورومو ایله یاخیندان علاقه ساخلامیشدیر. اونا گؤره ده ادیب ادبی-استتیک و نظری-مدنی گؤروشلرینی باشلیجا اولاراق " چاغداش آذربایجان ادبیاتی " ، " عصریمیزین سیاووشو " ، " آذربایجان کولتور گلنکلری " ، " آذربایجان شاعیری نظامی " کیمی نیسبتاً ایریحجیملی مونوقرافیک تدقیقاتلاردا عکس ائتدیرمیشدیر. مؤلیفین تورک، آلمان، فرانسه، اینگیلیس،لهستان، رومن، روس، فارس و باشقا دیللرده چاپ اولونموش تاریخی-سیاسی مؤوضولو 30-دان چوخ کیتابینی و یوزلرله مقاله لرینی ادبیاتشوناسلیقلا باغلایان خطلر گوجلودور.
م.ا.رسولزادهنین ادبی-نظری مقالهلرینه گلدیکده ایسه بونلار دا مؤوضوسونا گؤره موختلیف و رنگارنگدیر. بئله کی، مقالهلرین بیر قیسمینده عومومی کولتورولوژی، ادبیات و سیاست مسلهلریندن بحث ائدیلیر؛ ایکینجی بیر قیسمی کلاسیک و چاغداش آذربایجان ادبیاتینین آیری-آیری نومونهلرینه، یاخود ادبیاتیمیزین موختلیف پروبلملرینه حصر اولونوب. همین مقالهلرین اوچونجو قیسمینده فولکلور، دؤردونجو قیسمینده گونئی آذربایجان ادبیاتی و موهاجیرت ادبیاتی تدقیق ائدیلمیشدیر. ادیبین مقالهلرینین موهوم بیر حیصهسینی شووری دؤورو آذربایجان ادبیاتیندا میلّی کؤکدن اوزاقلاشما مئیللرینین، روس لاشدیرما سیاستینین تنقیدی تشکیل ائدیر. بوتون بو سادالادیغیمیز فاکتلار بیر داها ثوبوت ائدیر کی، م.ا.رسولزاده ادبی موحیطده ده ساغلام تنقیدی هر آن اساس گؤتورموشدور.
بونون اوچون مؤلیفین ادبی عالمه گلیشینین ایلک ایللرینه دیقت یئتیرمک یئرینه دوشردی. بئله کی، ادیب هله ایلک مطبوع یازیلاریندا میلّی مدنیتین فورمالاشماسی پروسهسینی خالقین معاریفلنمه سی و مکتبلرین میلّیلشدیریلمهسی مسلهلریندن آیری توتموردو. او، تزاریزمین بو ساحهده موسلمان لارا قارشی توتدوغو عدالتسیز مؤوقعیی تنقید ائدیردی. " مکتب و مدرسه " آدلی سیلسیله مقالهلرینده بو پروبلمی داها قاباریق شکیلده قویور و حلی یوللارینی گؤستریردی. ائله اونا گؤره ده مؤلیف قافقاز معاریف مودیری رودولئو جنابلارینا محض آنتی میلّی مؤوقعیینه گؤره ریشخندله یاناشیر و تنقید ائدیردی.
مؤلیفین بو مقالهسی ایله تانیش اولارکن شاهیدی اولوروق کی، مؤلیف فیکیرلرینی ساده و آجیق شکیلده اوخوجولارینا چاتدیراراق اونلاری میلّی مسلهده داها دیقتلی اولماغا سسلهییر. ادیب همین مقالهده ایدیعا ائدیردی کی، باشلیجا اولاراق تورک-تاتار قؤوومونه منسوب اولان روسیه موسلمانلارینین میلّی مدنیتینی فورمالاشدیرماق، عومومیتله، بو ساحهده نهیه ایسه نایل اولماقدان اؤترو آرالارینداکی بیرلیگین ضرورتینی درک ائتمهلی دیرلر. او، تورک خالقلارینین واحید مدنیته مالیک اولدوغونو ایدیعا ائدیر، آرالارینداکی عومومی، آپاریجی مقاملارین قاباردیلماسینا، اینکیشاف ائتدیریلمهسینه طرفدار چیخیردی.
مؤلیف ایستر وطنده یازیب-یارادارکن، ایسترسه ده موهاجیرتده اولارکن بو فیکیرلرینه صادیق قالمیش و مطبوعات، ادبیات واسیطهسیله هر آن بونلاری تبلیغ ائتمیش، قلم، مسلک یولداشلارینی دا بونا سسلهمیشدیر.
بئلهلیکله، بیر داها قئید ائتمک یئرینه دوشردی کی، م.ا.رسولزاده ادبی-بدیعی یارادیجیلیغیندا دا سیاسی فعالیتینده اولدوغو کیمی اساس عامیل کیمی خالقینین اینکیشافینی، ایستیقلالینی، آزادلیغینی اساس گؤتورموشدور و بو مقصدله ده عؤمرونون سونونا کیمی یازیب-یاراتمیشدیر. ایلک قلم تجروبهسی اولان حکایه و پیئسلرینده میلّی-آزادلیق روحونو، ظولمه، کؤلهلیگه، مظلوملوغا اعتیراض دویغولارینی، فیکیرلرینی بو اثرلرینده ده گؤروروک.
آذربایجاندا، ایراندا، تورکیهده باشلانان ایجتیماعی-سیاسی حرکاتلار دا یاخیندان ایشتیراکی م.ا.رسولزادهنین دونیاگؤروشونده سورعتلی دییشیکلیک لره سبب اولور. معاریفچی مؤوقعده دایانان، خالقی دوچار اولدوغو بلالاردان علمه، تحصیله یییهلنمکله قورتارماغین مومکونلوگونه اینانان ادیب سونرالار بونو سیاسی موباریزه یولو ایله داوام ائتدیرمگی تبلیغ ائدیردی.
ائله اونا گؤره ده ایللر سونرا م.ا.رسولزاده خالقین سیاسی شوعورونون اویانماسیندا و یوکسلدیلمهسینده مطبوعاتین، خوصوصاً ده ادبیاتین اهمیتینی یوکسک قییمتلندیریردی. او، " آذربایجان جومهوریتی " اثرینده میلّی مطبوعاتین، ادبیاتین تاثیری ایله عصرین اوّللرینده جمعیتین هر ساحهده اینکیشافیندان و بو اینکیشافا بدیعی سؤزون تاثیریندن بحث ائدهرک بیلدیریردی کی: " میلّی و ایجتیماعی فیکرین فورمالاشماسیندا اونلارین چوخ بؤیوک رولو وار " .
" ادبیاتین خلقیلیگی مسلهسی ده ادبیات و سیاست پروبلمینین موهوم طرفلریندن بیریدیر " . بو مسلهیه اؤزونون موناسیبتینی بیلدیرن م.ا.رسولزاده ادبیاتین خالق آراسیندا گئنیش یاییلماسینی، اونون کوتلهلره تاثیرینی و نوفوذونو واجیب عامیللردن بیری حساب ائدیردی. بو حاقدا ایسه مؤلیف " آذربایجان کولتور گلنکلری " اثرینده گئنیش بحث ائدیر. او بورادا بؤیوک موتفکّیر عالیم، دراماتورق م.ف.آخوندوف یارادیجیلیغیندان، ساتیریک ژورنالیستیکامیزین شاه اثری ساییلان "موللا نصرالدین " درگیسیندن و اونون امکداشلاریندان صؤحبت آچاراق فیکیرلرینی بیر داها تصدیق ائدیر. مؤلیف بو اثرده ساتیریک شعر مکتبینین یارادیجیسی اولان م.ع.صابرین میلّی اویانیشیمیزداکی خیدمتلرینی یوکسک قییمتلندیریر و رومانتیک شاعیر م.هادینین یارادیجیلیغینا دا موناسیبت بیلدیریر.
هر بیریمیزه بللیدیر کی، یازیچی و ادبیاتشوناس عالیم کیمی، م.ا.رسولزادهنین میلّی ادبیاتیمیزین و مدنیتیمیزین اینکیشافیندا رولو دانیلمازدیر. " 1905-1917-جی ایللر آراسیندا آذربایجان ادبیاتیندا میلّی اویانیشین گؤرونمهمیش بیر شکیل آلدیغینی اعتیراف ائتمکله برابر، م.ا.رسولزاده بو یوکسهلیشین آذربایجان ادبیاتینا و مدنیتینه گتیردیگی یئنی-یئنی مؤوضولار، ژانرلار، فورمالار اوزرینده دایانیر " .
م.ا.رسولزاده 20. عصرین اوّللرینده آذربایجان خالقینین میلّی اویانیشینی، ادبیاتین اینکیشافینی و چیچکلنمهسینی هر شئیدن اول اوچ اؤلکه ده روسیهده، ایراندا و تورکیهده اولان سیاسی-ایجتیماعی حادیثهلرله باغلاییر و بو حادیثهلره تبلیغات واسیطهسیله ادبیاتین بیر تکان وئرمهسینی قئید ائدیردی. ائله آذربایجاندا دا 20-جی یوزایللیگین اوّللرینده یارانان ایکی ادبی مکتبین؛ رومانتیکلر و رئالیستلر ادبی مکتبلرینین ادبیاتیمیزین، مطبوعاتیمیزین، مدنیتیمیزین اینکیشافیندا نئجه بؤیوک رول اویناماسی بو گون ده هر بیریمیزه بللیدیر. هر ایکی ادبی مکتبین نومایندهلری ادبیاتیمیزدا هم فورما، هم مضمون یئنیلیگی ائتمکله یئنیلیکلره سبب اولدولار. بئلهلیکله، آذربایجان ادبیاتیندا یوکسک بیر اینکیشاف باش وئردی. طبیعی بو اینکیشاف دا رومانتیک ادبی مکتبینین نومایندهسی اولان م.ا.رسولزادهنین ده چوخ بؤیوک کؤمگی اولدو.
قرنفیل دونیامین قیزی
کؤچورن: عباس ائلچین
آلفونس دودهنین "سونونجو درس" حکایهسی، محمدامین رسولزادهنین ترجومهسینده
سونونجو درس
آلفونس دوده
صاباحکن مکتبه گئجیکمیشدیم. موعلیمین سرزنیشیندن (دانلاغیندان) قورخوردوم. موعلیمیمیز موسیو هامل بو گون بیزدن قواعیدی فعلی (فعلی صیفتلری) سوراجاقدی. من بو درسی یاخشی بیلمیردیم. هله اوّلینجی کلمهلری تامامیله یادیمدان چیخمیشدی. عقلیمه گلدی کی، بو گون اصلینده مکتبه گئتمهییب گزمگه قاچیم.
هاوا دا بو فیکریمه موساعید، اولدوقجا صاف و ایستی ایدی. چایین کناریندان توتوب مئشهیه قدر سریلن چمنلیک یامیاشیل ایدی. چمنلیکده اوخویان قومرولارین گؤزل بیر موسیقیسی، وجده گتیرن نغمهلری ده آدامی باشدان چیخاریردی. تاختا کارگاهینین او بیری طرفینده کی ریپر چمنزاریندان دخی سان گؤرن پروسیا عسگرینین مارشی اطرافا اینعیکاس ائدیردی.
طبیعتین موحیّا ائلهدیگی (یاراتدیغی) بو منظره البته کی، تصریفی افعال قایداسیندان داها زیاده خوشوما گلیردی. معهمافیه (بونونلا بئله) بیر آز تردّود ائتدیم. مکتبدن قاچماق فیکریندن واز کئچیب دوغروجا مکتبه طرف یوللاندیم.
کندخودانین ائوی یانیندان کئچیرکن بیر چوخ جماعتین اعلان تاختاسینین قاباغیندا ییغیلدیغینی گؤردوم. ایکی ایلدن بری بوتون قارا خبرلر بو تاختا واسیطهسیله بیزه یئتیشیردی. سینیقلیق، مغلوبیت، تعلیقات (وئرگیلر) و سایر دؤولت احکامی (حؤکملری) هامیسی بورادا نشر اولونوردو. اؤز-اؤزومه دئدیم کی، گؤرهسن، یئنه نه وار؟ بو آندا دمیرچی واختر ایله شاگیردینی گؤردوم کی، اعلانی اوخویوردو. منی گؤرجک چاغیردی و دئدی کی:
- بالاجا، چوخ دا تلسمه مکتبه واختیندا چاتارسان!
من خیال ائتدیم کی، دمیرچی منیم گئجیکدیگیمی گؤروب ایستهزا ائدیر. بونا گؤره آیاق ساخلامادیم. هامان قاچاراق، یویورک اؤزومو مکتبین حَیطینه یئتیردیم.
درس باشلامامیش اولسایدی، هرگونکو کیمی اوشاقلارین سسینی تا کوچهدن ائشیتمهلی ایدیم. چونکی همیشه درسین ایبتیداسیندا اوشاقلارین قیل وقالی کوچهیه قدر گئدیر، میزلر آچیلیب-قاپانیر، درس اوستونده موباحیثهلر اولونار، بونلارا هردنبیر موعلیمین سَتّاره (خطکش) ایله ماسا اوزرینه ووروب:
- بیر آز ساکیت اولون! - دئیه باغیرماسی دا علاوه اولوناردی. حالبوکی، ایندی نه سس وار ایدی، نه صدا. منی آرتیق خوف گؤتورموشدو. مادام کی، سس-صدا یوخدور، دئمک کی، درس باشلانمیشدیر. ایندی بوتون غئیرتیم بونا مونحصیر ایدی کی، بیر تؤور ایله اؤزومو درس اوتاغینا سالیم کی، موعلیم خبر توتماسین.
پنجره دن گؤروردوم کی، یولداشلاریم اؤز سیرالاریندا اَیلشمیشلر. موسیو هامل ده اؤز دهشتلی ستّارهسینی قولتوغونا ووروب او طرف-بو طرفه گزیر. ایندی گرک کی، قاپینی آچیب بو سوکوتی-تام ایچینده اؤز سیراما اوتورام. آرتیق نه درجهده قورخوب و نه اندازهده قیزاردیغیمی اؤزونوز تصوّور ائدینیز.
نتیجه ده اؤیله اولمادی. موسیو هامل آجیقلانمادان منه باخدی و مولایمتله دئدی کی:
- تئز اول، بالاجا فرانس، یئرینی توت. آز قالمیشدی کی، سنسیز درسی باشلایاق!
من هامان یئریمی توتدوم، بیر آز قورخوم گؤتورولدوکدن سونرا باخدیم کی، موعلیمیمیز قشنگ گؤی موُندیرینی گئیمیش، یاخاسینا ظریف بیر قالستوک تاخمیش و تووظیفی-موکافات (وظیفه موکافاتی)، بایرام و سایر بؤیوک گونلره مخصوص قیزیل سورمهلی قارا پاپاغینی باشینا قویموش، بونلاردان باشقا دئسک درس اوتاغینین دا باشقا بیر جیلوهسی و منظرهسی واردیر.
هر شئیدن زیاده نظر دیقتی جلب ائدن بیر شئی واردی کی، او دا کند اهالیسیندن بیر جمعین عادتاً بوش قالان دال سیرالاردا اوتورموش اولدوقلاری ایدی. اونلار دا بیزیم کیمی ساکیت و صامیت اوتورموشلاردی. هاوزِر اؤزونون او اوچکونجلو پاپاغی ایله مدرسهنین سابیق موعلیمی، قدیم پوستا مأمورو و سایر شخصلر دخی بورادا ایدیلر. اونلارین هامیسی اولدوقجا غمگین و موتأثیر ایدیلر. هاوزِر اؤزو ایله برابر کنارلاری دیدیلمیش کؤهنه بیر الیفبا کیتابچاسی دا گتیرمیش و آچیب دیزلرینین اوسته سرمیش، گؤزلوگونو ده اونون اوسته قویموشدو.
گؤردوگوم بو فؤوقالعاده احوالاتدان تعجوبده ایدیم کی، موعلیمیمیز موسیو هامل اؤزونهمخصوص اولان مؤوقعیه چیخیب منی قبول ائلهدیگی مولاییم و متین سسله باشلادی:
- اوشاقلاریم، بو، سونونجو درسیمیزدیر. برلیندن امر گلمیشدیر کی، اِلزاس و لوررِن مکتبلرینده آلمانجادان باشقا هئچ بیر شئی اؤیرهدیلمه سین… تزه موعلیم صاباح بورایا وارید اولار، بو گون سیزین فرانسیزجادان سونونجو درسینیزدیر. خواهیش ائدیرم کی، لازیمینجا دیقّت یئتیرهسینیز.
بو نئچه کلمه منی مونقَلیب ائتدی (دَگیشدی). آه، زاواللیلار! کندخودانین قاپیسیندا اعلان اولونان بو ایمیش!..
من ایندی-ایندی یازی اؤیرنمگه باشلامیشدیم. دئمک کی، آرتیق هئچ بیر شئی اؤیرنه بیلمهیهجگم. آه، او تلف ائتدیگیم واختلار! آه، او درسدن غایب اولوب دا قوش یووالارینی آختارماغا و یاخود ساآر مئیدانیندا فیرفیرا فیرلاتماغا گئتدیگیم ساعاتلار!... سیزین اوچون نه قدر موتآثیرم! او واخت صرف-نحویم (گرامریم)، تاریخی-موقدسیم و باشقا کیتابلاریم منه آغیر بیر یوک اولوب نظریمده منفور ایدیلر. ایندی اونلاردان آیریلماق منیم اوچون قدیم دوستلاریمدان آیریلماق قدر چتیندیر. بو کیتابلار دا موسیو هامل کیمیدیرلر. موعلیمیمیز گئدهجک، آرتیق اونو گؤره بیلمهیهجگم، تصوور ائتدیگیم سَتّاره لرین آجیسینی اونوتدوروردو. یازیق کیشی!
بو سونونجو درسین احتیرامینا ایمیش کی، موعلیمیمیز یکشنبهلره مخصوص اولان یاخشی پالتارلارینی گئیینمیش. ایندی آنلادیم کی، کندین قوجا کیشیلری نه اوچون بورایا گلمیشلر و نه اوچون دال سیرادا اوتورموشلار. بو حرکتلری ایله اونلار بورایا گلمهدیکلریندن موتأثیر اولدوقلارینی گؤستریرلردی. بو، قیرخ ایلدن بری ایندی الیمیزدن گئدن وطنیمیزه خیدمت ائدن موعلیمیمیزه قارشی بیر نؤوع تشکّور ایدی.
من بو خیاللارلا (سرگرم) مشغول ایدیم کی، اؤز آدیمی ائشیتدیم. جاواب وئرمک نؤوبتی منه چاتمیشدی. فقط من اوجا سسله غلطسیز اولاراق تامام بیر صورتده قواعیدی-فعلی ایضاح ائده بیلمهدیم. هامان اوّلینجی کلمهلرده حواسیم (حیسلریم) قاریشدی، سیرانین کنارینا دایاندیم. بیر نئچه دقیقه تیترهدیم، باشیمی قالخیزماغا اوتانیردیم. موسیو هامل حالیمی بؤیله گؤرونجه دئدی:
- بالاجا فرانسیم، من سنی مذمتلهمیرم. چونکی اؤزونون نه قدر موعذّب (عذاب چکمیش) اولدوغونو گؤرورم… باخ، گؤر نهلر اولدو. هر گون دئییردینیز کی، واخت وار، درسیمی صاباح اؤیرنرم. فقط گؤردونوز کی، صاباح نهلر اولور، سونرا نه گلیر…
آه!.. ایشته بو تعلیم ایشینی صاباحا قویماقدیر کی، اِلزاسیمیزین بدبختلیگینه سبب اولدو. ایندی اونلارین حاقلاری وار بیزه دئسینلر کی، فرانسیز اولدوغونوزو ایدیعا ائدیرسینیز. حالبوکی نه اؤز دیلینیزی دانیشا بیلیرسینیز، نه ده اؤز دیلینیزده یازا بیلیرسینیز. بیچاره فرانسیم، بو ایشده موقصیر اولان یالنیز سن دئییلسن. بو مذمتلر بیزیم هامیمیزا واریددیر. بؤیوکلریمیز سیزی لوزومونجا اوخوتدورمادیلار. بیر نئچه قپیک قازانماغی سیزین اوخومانیزا ترجیح وئردیلر. سیزی مکتبدن آلیب اکینه آپاردیلار، فابریکالارا گؤندردیلر. من اؤزوم ده ملامتدن (دانلاقدان) خاریج دئییلم. چوخ واخت اولموردو کی، من سیزی اوخوماق عوضینه باغیمی سووارماغا وادار ائدیردیم، باشیما بالیق اووو دوشنده سیزی بیجا یئره درسدن آزاد ائتمیردیم؟!
سونرا موسیو هامل مؤوضونو دَییشدیردی، فرانسه دیلیندن بحث آچیب بیزه دئییردی کی:
- فرانسه دیلی دونیانین ان شیرین ان فصیح و ان متین بیر دیلیدیر. بیز گرک کی، همیشه بو دیلیمیزی ساخلایاق و اونو هرگیز یادیمیزدان چیخارمایاق! زیرا اسارته کئچن بیر میلت اؤز دیلینی الینده ساخلامیش اولارسا، دوشدوگو زیندانین آچارینا مالیک اولموش دئمکدیر.
بعداً (آخیردا) موعلیم صرف-نحو کیتابینی گؤتوروب درسیمیزی اوخودو. من اؤزومون بو قدر یاخشی آنلادیغیما حئیرت ائدیردیم. موعلیم نه دئییردیسه هامان آنلاییردیم. سانکی عؤمرومده بو یاخشیلیقدا درس ائشیتمهمیش و سانکی موعلیمیمیز بو دفعه کی کیمی هئچ بیر زامان درس دئمهمیشدی. زاواللی آدام گئتمکدن اوّل سانکی بوتون بیلدیکلرینی بیر آندا بیزه وئرمک و بیر دفعه ده بوتون معلوماتینی بئینیمیزه سوخماق ایستهییردی.
شیفاهی درس تامام اولدو. یازی درسی باشلاندی. موسیو هامل بو گونه مخصوص سرمشقلر (نومونهلر) حاضیرلامیش، اونلارین اوزرینده گؤزل بیر خطله یازمیشدی:
" فرانسه، اِلزاس! فرانسه، اِلزاس! "
سیرالارین کنارلارینا آسدیغی بو سرمشقلر داملار اوزرینده یئللنن بایاراقلارا بنزهییردی. اوشاقلارین نئجه بیر هوسله بو سرمشقلری ایستینساخ ائتدیکلرینی (اوزونو کؤچوردوکلرینی) گؤرمهلی ایدی. اوتاقدا تام بیر سوکوت واردی. هر شئی صامیت ایدی. آنجاق کاغیذ اوزرینده جیزیللییان قلمین صداسی ایدی کی، بو سوکوتو پوزوردو. کوچهدن زرینپر آریلار اوتاغا داخیل اولورلاردی. آیری واخت اوشاقلارین ذهنینی اؤزونه جلب ائدن بو جوجولره دوزجیزگی مشقیله مشغول اولان خیردا اوشاقلار بئله اهمیت وئرمیرلردی. اونلار دا وار سسلریله فرانسه یازیسی ظن ائتدیکلری بو جیزگیلری تکرار ائتمکله مشغول ایدیلر.
گؤیرچینلر دخی مکتبین دامیندا اوتوروب غملی-غملی اوخویورلاردی. من اونلارین سسینی ائشیتدیکده اؤز-اؤزومه دئدیم کی، گؤره سن اونلار بونلاری دا آلمانجا اوخوماغا مجبور ائدهجکلر؟
آرابیر باشیمی قاباغیمداکی کاغیذدان قالخیزدیقدا گؤروردوم کی، موسیو هامل اوتورموش اؤز ماساسینین شئیلرینی گؤتوروب - قویور. سانکی بو موحقّر (تحقیر اولونموش) درسخانهسینین بوتون شئیلرینی ذهنینه تاپشیرماق ایستهییر. بیر تصوور ائدینیز. بو زاواللی آدام قیرخ ایلدن بری بو اوتاغا مأنوس اولموش (اؤیرنمیش)، همیشه بو پنجرهنین قاباغیندا اوتوروب حَیطه باخمیش و بو قیرخ ایلین عرضینده عئینی منظره، عئینی ترتیبلری گؤرموش، یالنیز تغییر تاپان (خاراب اولان) بیر شئی وارسا او دا مکتب سیرالارینین سورتولوب کؤهنهلمهسی ایله حَیطده کی قوز آغاجلارینین بؤیویوب قول-بوداق آتماسیندان و اؤز الی ایله اکدیگی گول آغاجلارینین پنجره بویونجا قالخیب دامین کنارینا قدر اوزاندیقلاریندان عیبارت ایدی.
بونلارین هامیسیندان آیریلماق مجبوریتینین تصوورو و یوخاری اوتاقدا سفر صاندیقلاری ایله چامادانلاری باغلایان باجیسینین هنیرتیسی زاواللی آداما نه کیمی تاثیر ایجرا ائده بیلهجگینی ده بیر کره دوشونونوز. دوشونونوز بو آدامین حوزن و کدرینی کی، اللصاباح بورادان دایمی صورتده آیریلاجاقدیر.
بوتون بو روح ازیجی تأثیرلرله برابر موعلیمیمیزین یئنه قووّتی واردی کی، درسینی آخیرا یئتیرسین. مشقدن سونرا تاریخ درسی گلدی.
کیچیک اوشاقلار بیر آغیزدان الیفبانی اوخویورلاردی. اوتاغین دال سیرالاریندا اوتوروب دا الیفبا کیتابینی الینه آلمیش اولان قوجا هاوزِر ده عئینگینی گؤزونه ووروب کیچیک اوشاقلارلا برابر تهجّی ائدیردی (هؤجهلهییردی). گؤرونوردو کی، بو قوجا کیشی ده چالیشیردی. قوجانین ایضطیراب تأثیریندن سسی تیترهییردی. بیر درجهده کی، هامیمیزی گولمک، عئینی زاماندا آغلاماق توتوردو.
آه!.. بو سونونجو درسی هئچ بیر واخت اونوتمام… ناگاه کیلسه ساعاتی اون ایکینی ووردو. گون اورتا چاغی ایدی. دوعا اوخوندو. بو اثنادا ایدی کی. مشقدن قاییدان پروسیا عسگرلرینین شئیپورلارینین سسی اوجالدی. موسیو هامل موضطریب (هیجانلی) ایدی. رنگی قاچمیش حالدا کورسو اوزرینه چیخیب آیاق اوسته دوردو (موسیو هامل هئچ بیر زامان بو قدر بؤیوک گؤرونمه میشدی) و دئدی:
- دوستلاریم! دوستلاریم من… من...
موهوم بیر سؤز دئمک ایستهییردی. فقط، بوغازی مینگیرلشیر، سانکی بیر شئی اونو دانیشماقدان منع ائدیردی (قاباغینی آلیردی).
ناگاه موعلیم اوزونو مکتبده کی قارا لؤوحهیه چئویردی. الینه آغ بیر تباشیر پارچاسی آلیب بوتون قووّت و باجاریغینی صرفله بؤیوک حرفلرله یازدی:
- یاشاسین فرانسه!
سونرا هامان یئریندهجه قالدی. باشینی دیوارا دایادی. آرتیق بیر سؤز دئمهدن الی ایله بیزه ایشاره ائتدی کی:
- بیتدی… مورخصسینیز…
موترجیم: محمدامین رسولزاده
"ایقبال" قزئتی، 1914 نجی ایل
کؤچورن : عباس ائلچین
قازاق ائلی ( قازاق تورکجهسینده چیزگی فیلم)
Қазақ Елі қазақша мултьфильм
Qazaq Eli qazaqsha mýltfılm
قازاق ائلی ( قازاق تورکجهسینده چیزگی فیلم)
داستایئوسکینین حکایهسی محمدامین رسولزادهنین ترجومهسینده
داستایئوسکینین حکایهسی محمدامین رسولزادهنین ترجومهسینده
قارتال
م.ف.داستایئوسکی
قارتال جینسیندن " قارا قوش " دخی بیر مودّت بیزیم محبس دایرهسینده یاشادی. کیم ایسه اونو یارالی و ازیلمیش بیر حالدا دایرهیه (حیطه) گتیرمیشدی. زاواللی اوچا بیلمیردی، ساغ قانادی یئردن سورونور، بیر آیاغی دا آرخاسیندان گلیردی. اطرافداکی ایزدیحامی نئجه دؤنهرک قورخونج بیر باخیشلا سئیر ائتدیگینی و اؤز حیاتینی باها بیر قیمته ساتماق اوچون دیمدیگینین نئجه بیر تؤور تهدید اولاراق آچیلیب-یومولدوغونو ایندی ده خاطیرلاییرام.
ایزدیحام اونو سئیر و تاماشادان فراغت ائدینجه قارا قوش بیر آیاغی اوزرینده توللانیر، بیر قانادی ایله چیرپینیر، آخسایا-آخسایا قوشور و دایرهنین بیر بوجاغینا سیخیشیب قالیردی. بو سورعتله قارا قوش اوچ آی تامام دایرهده قالدی و هئچ زامان اؤز بوجاغینی ترک ائتمهدی. اوّللری تئز-تئز گلیر، اونا تاماشا ائدیر و " شاریک " کؤپگی دخی اوستونه قیسقیردیردیلار. " شاریک "-ده جسارتله آتیلیر، فقط پَک یاخین گئتمگه قورخوردو. بو ایسه محبوسلارین کئیفینه گلیردی.
- وحشی تسلیم اولمور! - دئییردیلر.
سونرا " شاریک " ده قارتالا آرتیقلاماسی ایله اذیت وئرمگه باشلامیشدی. کؤپگین قورخوسو دا آرتیق گؤتورولموش، قیسقیردیلدیغی زامان زاواللی قوشون یارالی قانادیندان یاپیشیردی. قارتال دیمدیگی، جایناغی و وار قووّتیله چیرپینیر، موتعذیبانه (اذیتلی) بیر حالدا مودافیعه اولونور، یارالی بیر پادشاه کیمی اونا تاماشا ائدنلری آجیلی بیر باخیشلا سوزوردو. آخیری هر کس یورولور و قارا قوشو اونودوردولار.
معمافیه (بونونلا بئله) هر گون قوشون یانیندا بیر پارچا تزه اتله بیر قاب سو گؤرمک اولاردی. کیم ایسه قارتالی سئویر و اونا گؤز یئتیریردی. اوّللری او، یئمک ده ایستهمیردی. حتّی بیر نئچه گون یئمهدی ده. نهایت، یئمگه باشلادی. فقط، هر حالدا الده و یاخون(یاخین) اینسان حوضوروندا وئریلن یئمکلری قبول ائتمزدی. چوخ کره اولدو کی، من اونو اوزاقدان سئیر و تدقیق ائتدیم. اؤزونو یالقیز حساب ائلهدیگی زامانلار، بعضاً بوجاغیدان دیشاری چیخیر و یگیرمی قدم بیر مسافه طی ایله تکرار یئرینه دؤنور. یئنه مؤوقعییندن چیخیر، تزهدن عوْودت ائدیردی (گئرییه دؤنوردو).
منی گؤرور- گؤرمز قارتال یئرینه قوشور، باشینی آرخایا آتاراق دیمدیگینی آچیر و توکلرینی اورپهدهرک حربه حاضیرلانیردی. من اونو هر جور تلطیف و نوازیشله اؤزومه رام ائده بیلمیردیم، دیمدیکلهییر، چیرپینیر، الیمده کی اتی آلمیر و دایما قورخونج گؤزلرینی گؤزلریمه دیکیب باخیر، بیر آن غفلت ائتمیردی. أوَت، او کیمسهیه اعتیماد گؤسترمیر، کیمسه ایله صولح ائتمیر، باریشماز بیر دوشمن قالاراق اؤلومونو گؤزلهییردی.
آرتیق ایکی آی اولدو کی، کیمسه قارا قوشو خاطیرلامیر، اونو دوشونموردو. فقط سون گونلرده هر کسده اونا قارشی بیر مرحمت حیسّی اویاندی، قارتالی دایرهدن خیلاص ائتمگه قرار وئردیلر. محبوسلاردان بعضیسی: " اؤلسه ده باری دایرهده - محبسده اؤلمهسین" دئدیلر.
باشقالاری: " دئمک، آزاد و خشین (سرت) بیر قوشدور، محبس دایرهسیله تلطوفی (رفتار) - قلب ائده بیلمیر " ، - دئیه بیان ائتدیلر.
بیزیم کیمی دئییل، دئمک، - دئیه بیر باشقاسی علاوه ائلهدی.
بس گؤرمورسن کی، او قوشدور، بیز آدامیق.
قارتال بیلمیرسینیز، آرکاداشلار، اورمانلارین پادشاهیدیر... - دئیه بوشبوغاز اسکوُراتوْف باشلادی... فقط بو کره اونا قولاق آسان اولمادی.
بیر کره ناهاردان سونرا ایدی کی، طبیل وورولدو.
ایشه گیرمک زامانی گلمیشدی. ایشه یئنه قارتالی آلدیلار. دیمدیگینی سیخدیلار چونکی او، مودهیش بیر سورعتده هوجوم ائدیردی. حاصارا ایردیلر، قوشو یولا سالان 20 کیشی فؤوقالعاده بیر ماراقلا قوشون هارایا گئدهجگینی گؤرمک ایستهییردی. غریبه شئی: هر کس ممنون و موستریح (راحاتلانمیش) کیمی نظره گلیردی.
ائله بیل کی، بیر درجهیهدک اؤزلری آزاد اولوردولار.
قوشو آپارماقدا اولان محبوس:
- عجایب شئی، نه یامان مخلوق، نه یاخشیلیق ائدیرسن ده دیمدیکلهییر! - دئیه کمالی-شفقتله قورخونج قوشا باخماقدا ایدی.
میتقا، هایدی، بوراخ گئتسین!
سن او شفقتلی باخیشدانسا، اونا حورّیت وئر، حورّیت، او، مرحمت دوشگونو دئییل.
قارتالی حاصارین اوزرینه چیخاردیلار و اورادان چؤله بوراخدیلار. بو پاییز گونلریندن سویوق و توتقون بیر گونده ایدی. سارالمیش پاییز صحراسیندا کولک آجیقلی فیشقیریقلار وئرییوردو. قارتال ساغ اولان قانادی ایله چیرپینماغا و اولانجا قووّتیله قاچماغا باشلادی. ائله بیل کی، بیزدن اوزاقلاشماغا فؤوقالعاده عجله ائدیردی. محبوسلار ماراقلا باخیر و هارایا گئتدیگینی تعقیب ائدیردیلر.
بیریسی موتفکّیرانه:
- گؤرویورموسان؟ - دئدی.
- هئچ دؤنوب باخمیر دا- دئیه او بیری علاوه ائتدی.
هئچ بیر دفعه ده اولسون، دؤنمهدی، قاچیر.
سنه دؤنوب تشکّورمو ائدهجک، ظن ائتدین؟ - دئیه اوچونجوسو سوردو...
معلوم! حورّیت! آزاد اولموش!
دئمک، اسوابوْدا!
آرتیق گؤرونمهییر، قارداشلار...
هایدی، نه دورویورسونوز!!! - دئیه موستحفیظلر (موحافیظهچیلر) باغیردی و هامیسی سوکوت ائدهرک ایشه باشلادیلار.
موترجیمی: م.ا.رسولزاده،
" ایقبال " قزئتی، نؤمره 546، 3 ژانویه، 1914
کؤچورن: عباس ائلچین
حسن بیگ زردابی و اسماییل بیگ قاسپیرالی ایدئیالارینین وحدتی، طالع بنزرلیگی
حسن بیگ زردابی و اسماییل بیگ قاسپیرالی ایدئیالارینین وحدتی، طالع بنزرلیگی
میلّی دوشونجه و میلّی ایدئیانی اینکیشاف ائتدیرهرک میلّتین ایستیقلالی اوغروندا موباریزه آپاران ضیالیلار خالقین توکنمز، زنگین خزینهسیدیر. ائله بونا گؤره ده 19. عصرین ایکینجی یاریسیندان باشلایان میلّی شوعورون اویانیش مرحلهسیندن آذربایجان خالق جومهوریتینین یارانماسینا قدر اولان زنگین تاریخی دؤور اینکیشاف تاریخیمیزین اینتیباه مرحلهسی کیمی دَیرلندیریلیر. چونکی بو دؤورون ایجتیماعی-سیاسی، کولتورولوژی، معاریفچی، ادبی-بدیعی اینکیشافینین میلّی موباریزه حرکاتی ایله اوزلاشماسی تاریخی حادیثهنین باش وئرهجگینی ثوبوت ائدیردی. حسن بیگ زردابیدن باشلایان " ایتیحادی-ایسلام " یولوندا موباریزه م.شاهتاختلی، ع.حسینزاده، ا.آغاوغلو، ع.توپچوباشوف، ن.نریمانوف، ج.محمدقولوزاده و باشقا میلّی دوشونجه آداملارینی یئتیشدیردی.
میلّی موباریزهیه قوشولماق ایجتیماعی تفکّوره مالیک اولماغین ائله مرحلهسیدیر کی، بؤیوک ایدئیالارلا یاشایان شخصیتلر فعالیتلری، هم ده منسوب اولدوقلاری درین معنویاتلاری ایله عئینی روحون داشیییجیلاری اولدوقلارینی ثوبوتا یئتیره بیلدیلر.
روح و دوشونجه بیرلیگی میلّتین خیلاصی یولوندا موتشکّیللیگین اساسینا چئوریلدی. میلّته سئوگی، خالقا صداقتلی اؤولاد اولماغین ضیالیلیق نومونهسی، میلّی اینکیشافین، ایجتیماعی موباریزهنین سیستملی، مرحلهلی اینکیشاف تکامولو – " ایتّیفاق یارادیلماسی " فیکری زردابینین میلّی موجادیلهده بوتون ضیالیلارا پروقرام-تؤوصیهسی ایدی.
زردابینین ایدئیالاری عوموم روسیه تورکلرینین میلّی ایستیقلال دوشونجهسینده بؤیوک شؤعلهلرله آلوولانان بیر اوجاقدان پایلانان اودا بنزهییردی. ائله بیر اودا کی، یئتیشدیگی هر بیر اوجاقدا مینلرله کؤنوللری میلّت سئوگیسی ایله آلوولاندیراجاقدی. ائله بونا گؤره ده ح.زردابیدن، یعنی " اوجاغین " اصل منبعییندن باشلامادان ای.قاسپیرالی یارادیجیلیغینا کئچه بیلمهمگیمین سببینی آچماغا چالیشاجاغام. 19. عصرین سونو – 20. عصرین اوّللرینده عومومروسیه تورکلرینین میلّی دوشونجه و میلّی آزادلیق حرکاتینین " فیکیر آتاسی " و موعلیمی ح.زردابی اؤز ایدئیا و آرزولارینی مینلرله یاخیندا، اوزاقدا یاشایان سویداشلارینا سخاوتله اؤتوره بیلمیشدی.
اونون فیکرینجه، معاریفچیلیکدن باشلایان میلّی آزادلیق حرکاتینین یوکسک اینکیشاف مرحلهسی میلّتین ترقّیسینی دیل، دین و میلّت کونتکستینده ایرهلییه دوغرو آپاراراق دونیانین تکامول پروسهسینده اؤز یئرینی توتماغی قارشیسینا مقصد قویمالیدیر.
ح.زردابی بوتون حیاتی بویو تحصیله بؤیوک دَیر وئرهرک بوتون میلّتینی اوخویوب اینکیشاف ائتمگه سسلهییردی. 1872-جی ایلدن باشلایان موعلیملیک فعالیتی ایله یاناشی، اینسانلار آراسیندا "اؤولادینیزی اوخودون، ان سون اشیانیزی بئله ساتیب اؤولادینیزی اوخودون" تبلیغاتی ایله خالق آراسیندا دولاشاراق اینسانلاری علمین گوجونه ایناندیرماغا چالیشماسی، علم-تحصیلین اینکیشافی اوچون باکی، شاماخی، گنجه، تیفلیس، ایروان، ناخچیوان، قاراباغ، قوبا، قوساری گزهرک ایلک خئیریه جمعیتی یاراتماغی اؤز اوزرینه گؤتورمهسی اونو اصل میلّی لیدر کیمی کاراکتریزه ائدن حادیثهلر ایدی.
ایلک تئاتر یاراتماق، میلّی اویانیشا چاغیریش روحلو اثرلری تاماشایا قویماق ایدئیاسی دا اونون معاریفچیلیگیندن ایرهلی گلیردی.
حسن بیگین حیات و فعالیتی بویو اوغروندا موباریزه آپاردیغی ایدئیالار عومومتورک، عوموم ایسلام دونیاسینین پروبلملرینی عکس ائتدیردیگیندن اوندان سونرا گلن بوتون تورک آیدینلاری، فیکیر آداملاری اونون کونسپسیالاری اوزریندن بو ایدئیالاری مؤحکملندیرمکده چتینلیکلری دفع ائده بیلدیلر.
مکتب، تحصیل حاقیندا ایستر 1875-جی ایلدن نشر ائتدیگی " اکینچی " ، ایستر سونرالار " کاسپی " ، ایسترسه ده " حیات " و دیگر قزئتلرده اؤز فیکیرلرینی تاریخی نصیحته چئویرهرک، روسیه قزئتلرینی اوخویان عوموم روسیه تورکلرینه و سویداشلارینا، بوتون یاخین شرق موسلمانلارینا بئله دئییردی:
" بادیکوبه قوبرنیاسیندا اوخویان کیملردیر؟ بیزیم قوبرنیادا بیرجه گیمنازیا وار کی، اورادا اوخویان 500 نفرین 250-سی روس، 150-سی ائرمنی و 100 نفری موسلماندیر " . اونو دا قئید ائدیردی کی، باکینین چوخ آز سایدا ائرمنی اهالیسی و اوندان بیر قدر آرتیق روسلارین اولماسینا رغماً، یئرلی اهالی آذربایجانلیلار اولا-اولا، بو یئرلری غئیری-میلّتدن اولانلارین توتماسی میلّتین اینکیشافینا ضربهدیر.
" …بئله اولاندا بیز موسلمانلار علم تحصیل ائتمکدن، یعنی زیندگانلیق جنگینین اساسینی اله گؤتورمکدن قاچماغا گؤره او جنگده مغلوب اولوب، سوندا تلف اولاجاغیق. نئجه تلف اولمایاق کی، بیزیم قونشولار بیزلردن بیره اللی آرتیق علم تحصیل ائتمگه سعی ائدیرلر؟ ائی موسلمانلارین میلّت تعصوبو چکن کسلری، بیر آچین گؤزونوزو، دونیایا تاماشا ائدین… "
("اکینچی " ، نؤمره 8. 4 نوامبر 1875).
ایللر سونرا، زردابدا یاشادیغی زامان مین عذابلا ایبتیدایی مکتبین آچیلماسیندان سونرا " کاسپی " قزئتینه یازدیغی مقالهسینده، نهایت، زردابدا مکتبین آچیلماسینی میلّتینین بؤیوک اوغورو کیمی دَیرلندیریردی.
ح.زردابی ایدئیالاری میلّی موباریزهنین بوتون مرحلهلرینده ایستیناد دایاغی، گوج مرکزی ایدی. چونکی حسن بیگ زردابیدن گلن هر بیر ایدئیا – ایستر تحصیل، ایستر مطبوعات، ایستر میلّی، عومومتورک بیرلیگی، دینی بیرلیک ایدئیالاری سیستملی شکیلده قیریم تورکلرینین لیدری اولان اسماییل قاسپیرالی یارادیجیلیغیندا تورکچولوگون وحدت فلسفهسینی یاراتماقدا منبع رولونو اوینادی.
اسماییل قاسپیرالی حسن بیگ زردابینین فیکیر خزینهسیندن هله " اکینچی " درج اولوناندان بهرهلهنیردی. بوتون عومومروسیه تورکلرینین موعلیمی و آتاسی ساییلان زردابی یارادیجیلیغینین قاسپیرالی کیمی ایچینده میلّت و تورکچولوک ایدئیالاری گزدیرن بؤیوک شخصیتلر اوچون منبع رولو اویناماسینا ضروری ساییلان سببلر وار ایدی. واختیله ضیا گؤک آلپ " روسیهده یاشایان بؤیوک تورکچو " دئیهرک فیکرینده چوخ حاقلی اولاراق اسماییل بیگین فعالیتینی اؤنه چکیردیسه، او، بؤیوک تورک حسن بیگی اؤزونه ایدئیا رهبری حساب ائدیردی.
حسن بیگ میلّتی جهالتدن چیخارماغین اساس یولونون علم اولدوغونو گؤستردی. او، موعلیمین جمعیتده اساس رولونون جهالتی علمین ایشیغی ایله محو ائتمک اولدوغونو وورغولاییردی. اسماییل بیگ داها ایرهلی گئدهرک مکتبلرین سایینی چوخالداراق، خوصوصی درسلیک و یئنی پداقوژی متودلارین تطبیقی ایله منیمسهمه پروسهسینه هم ده موعاصیرلیک گتیردی.
اسماییل بیگین روسیهده تحصیل ایله باغلی نئچه-نئچه مقاملاردان توتموش سونراکی فعالیت چتینلیکلری، کاراکترجه ایصلاحاتچیلیغا، تکاموله اوستونلوک وئرمهسی بیزی حسن بیگین ضیالی طالعییندهکی اوخشارلیقلارلا بعضاً عئینی گؤرَوین داوامچیسی اولدوغو قناعتینه گتیریر. بلکه اونا گؤره اسماییل قاسپیرالینین " اکینچی "نین سپدیگی توخومدان بیر دنهسی قیریما دوشدو، " ترجومان " گؤیردی " فیکری بؤیوک اینسانلارین میلّت طالعیینده تورکچولوگون علمی اساسدا ایشلنهرک مینایللیکلرین گلهجک بیرلیک دوستورونا چئوریلمه سی قناعتینی یارادیر. مین عذابلا عرصهیه گلن، آلتی ایل یولو گؤزلنن " اکینچی " 1875-جی ایلین ژوئیهسینده آچیلسا دا، 1877-جی ایلده باغلاندی. بوتون روسیهده و یاخین شرقده یاشایان تورکدیللی خالقلارین سئویملیسی اولان " اکینچی " ایللر سونرا " ترجومان "-ی گؤیرتدی. حسن بیگ کیمی اسماییل بیگ ده " ترجومان "-لا مشغول اولا-اولا، عئینی زاماندا هم ده مکتبلرین آچیلماسی و یئنی تحصیل پروقراملارینین ایشلنمهسی ایله ده مشغول اولوردو.
حسن بیگ " حیات " قزئتینین 1906-جی ایل 5-جی نؤمره سینده یازیردی:
" ایندی… روسیهیه تابع اولان طایفالار اؤز اوشاقلارینی اؤز آنادیللی مکتبخانالاریندا، اؤز دیللرینده اوخودا بیلرلر و اونلار پادشاه مکتبلرینده اوخویاندا اؤز دیللرینی و ادبی-مذهبلرینی ده اوخوتسونلار... قارداشلار، یاتماق واختی دئییل. آییلیب بیر فیکیر ائدین، بو ایشلرین آخیری نئجه اولاجاق؟ یوخسا حقیقت کی، بیزیم روحوموز گئدیب، بیرجه جسدیمیز قالیب؟ بئله ده وای بیزیم حالیمیزا " .
ایللر سونرا یئنه سیستملی میلّت و تورکچولوک ایدئولوژیسینین داوامی کیمی اسماییل بیگ قاسپیرالی بو کلاسیک اؤیود اوزریندن یئنی دؤورون کؤهنه پروبلملرینه نظر سالاراق داها چاغداش، ایصلاحاتچی ایدئیالارلا 1895-جی ایلده " ترجومان " دا " شرق مسلهسی " مقالهسینده معاریفچیلیگه یئنی باخیشلارینی شرح ائتدی. اونون فیکرینجه، شرق، غرب مسلهسی باخیمیندان معاریفچیلیک فرقلی آسپکتلردن اینکیشاف یولو کئچدیگی کیمی، بو گون ده فرقلهنیر. اوروپا کولتورو و معاریفینه نه قدر اوستونلوک وئرسه ده، یئنه شرق معاریفچیلیگینده هم ده تورکچولوک روحونون حاکیملیگینی اونوتمایاراق دیل، دین و تاریخی کولتور، معنویات، روح بیرلیگینین موسلمانلارین عومومبیرلیگینده اوینایاجاغی رولو اؤن پلانا چکیردی. او هم ده "...میلّتین ایستیقبالی و ترقّیسی اوچون هر شئیدن اول فیکیر لازیمدیر. فیکیر اویانمادان ترقّی اولماز " دئییردی.
گؤروندوگو کیمی، تحصیلده دیلین آنا دیلی اولماسی مسلهسی، دینی اینانجلارین تدریسی مسلهسینین ایلکین اساسی هله چوخ-چوخ اول، 1906-جی ایلده حسن بیگین " حیات " قزئتینده چاپ اولونان " دیل و دین " مقاله سینده بئله اساسلاندیریلیردی:
" …علم، تحصیل ایله ترقّی ائدیب ایرهلی گئدن واختدا هر طایفا گرک ایکی شئیی برک ساخلاسین کی، بو شئیلر طایفانین دیرکلری حساب اولونور، اونلارین طایفا اولماغینا سببدیر. بو شئیلرین بیری دیل، او بیری ایسه دین و مذهبدیر… هر حالدا، علم تحصیل ائدن واخت گرک اؤز دیلینده، اؤز دین مذهبینده ترقّی ائلهسین کی، دونیادا قالا بیلسین. اونلارسیز طایفا اولماز (طایفا دئدیکده میلّت نظرده توتولوردو) " .
اسماییل بیگ دین، دیل و میلّت بیرلیگینی " دیلده، فیکیرده، ایشده بیرلیک " دوستورونا چئویرهرک داها ایرهلی گئده بیلدی. هم ده بو دؤورده میلّتینین میلّی اؤزونودرک موباریزهسی ائله یوکسلمیشدی کی، دؤور، زردابینین گنجلیک موباریزه سی دؤوروندن تامامیله فرقلی شکیلده اینکیشافا شراییط یاراتمیشدی. مسلهلره یاناشما، نیسبتاً دموکراتیک آب-هاوا شراییطینین یئتیشمهسی وضعیتی یونگوللشدیرمیشدی. خالقین اؤز طالعیینی حل ائتمک حوقوقو قازانماق ایستیقامتینده نؤوبتی مرحله – عومومروسیه موسلمانلارینین 1. و 2. قورولتایلارینین باش توتماسی محض بو دؤورون موباریزه سینین نتیجهسی ایدی.
حسن بیگ زردابینی واختسیز قوجالدان، صحتینده پروبلملر یارادان، آما اینکیشافا دوغرو ایشیقلی یولا چئوریلن میلّی مسلهلر قیریمدا ای.قاسپیرالی، آذربایجاندا ع.توپچوباشوف، ا.آغاوغلو، ع.حسینزاده کیمی ایدئولوق و سیاسی موباریزلر طرفیندن داوام ائتدیریلیردی.
روسیه و یاخین شرقده عئینی دینی و دیلی پایلاشان خالقلارین ایدئیا وحدتینی اؤن پلانا چکسه ده، قزئتین باغلانماق تهلوکه سینی ده گؤز اؤنونه آلاراق ح.زردابی 1875-جی ایلده " اکینچی "نین 11-جی نؤمرهسینده یازیردی: " هر قزئت گرک ویلایتین آیناسی اولسون… البتته، قزئتین بئله آیینه اولماسی خالق ایله دیر. …یعنی هر کس گرک اؤز دردینی و خواهیشینی قزئتلرده بیان ائتسین… هر قزئتین عومده مطلبی موباحیثهدیر و اگر بیزیم دونیادان و علمدن خبردار اولانلاریمیز " اکینچی " ده یازیلان مطلبلر باره ده موباحیثهیه باشلاسالار، بیزه ده کؤمکچی اولارلار " .
ح.زردابینین توخوندوغو مسلهلر اؤزوندن سونراکی فیکیر آداملاری اوچون موباریزه یوللارینین دوزگون حلینده اساس واسیطهیه چئوریله بیلدی.
قونشو ایران مطبوعاتی ایله علاقهلرین اینکیشافینی آرزولاسا دا، سعی گؤسترسه ده، چاغیریشلاری جاوابسیز قالیر و ایدئیالاری حیاتا کئچمهیهرک ناتامام گؤرونور:
"قزئتیمیزی تهراندا چاپ اولونان ایران قزئتلرینین ایداره سینه گؤندریب ایلتیماس ائتدیک کی، اونلار دا بیزه اؤز قزئتلرینی گؤندرسین. آما ایران قزئت ایدارهسی بیزه محلگوذار اولمادی " .
حسن بیگین قیزلارین تحصیلی ایله باغلی تورکیه ایجتیماعیتینه، تحصیل ایدارهسینه عونوانلانمیش تؤوصیه لرینده قیزلارین تحصیلی ایله باغلی مسله لره دیقتین آیریلماسی کیمی فیکیرلر سانکی پلانلی شکیلده تورکچولوگه، ایسلام دینینه و موعاصیرلشمگه باخیشین یئنی پروقرامی کیمی سونرالار ای.قاسپیرالییا حواله اولونور.
احتیاطلی داورانیشلا، سیاسی دیپلوماتیک آغیرلیقلا یئرینه یئتیریلمه سی واجیب و مومکون اولان هر ایشی یئرینه یئتیرمک مسلهسی هم عاغیلین، هم ده میلّی تعصوبه مالیک اولماغین نتیجهسی کیمی ای.قاسپیرالینی تاریخی شخصیت کیمی دَیرلندیردی. بئلهلیکله، او، تک قیریم تورکلرینین دئییل، دونیایا سپهلنن تورکلرین غئیرتلی تعصوبکشینه چئوریلدی.
" اوصولی-جدید " باغچاسارایدا آچیلسا دا، دونیانین تحصیل سیستمینده ایلک راست گلینن " 40 گونه آنا دیلینده اوخویوب-یازماغی اؤیرهدن " بیر متودون یارادیجیسی اولان ای.قاسپیرالینی مشهورلاشدیردی. بو مکتبلرین سایی روسیهده 700-او کئچدی. بو فعالیتی نظره آلاراق " ترجومان " قزئتی یازیردی: " اسماییل بیگین اوصولی-جدید جریانی اؤز زامانیندا " ترجومان " سایهسینده قیریم حودودلارینی آشاراق ایدیل-اورالدا، تورکوستاندا، آذربایجاندا، …قافقازدا، حتّی روسیهنین حودودلارینی آشاراق ایران، چین، هیندیستاندا کندیسینه بؤیوک بیر طرفدار بولدو " .
1914-جو ایلده بو مکتبلر سرحدلری آشاراق بئش مینی کئچدی.
1893-جو ایلده ای.قاسپیرالی باغچاسارایدا آنادیللی قیز مکتبینین آچیلماسینا نایل اولدو. بو ایدئیا هر زامان میلّتینین ترقّیسینی آرزولایان ح.زردابینین ده ان واجیب آرزولاریندان بیری ایدی. ائله بو آرزو ایله ده حسن بیگ زردابی تاغییئوه قیز گیمنازیاسی آچماغین ایدئیاسینی وئرهرک، هم ده بو ایدئیا اوغروندا فعّاللیق گؤسترهرک 1901-جی ایلده باکیدا موسلمان قیزلار گیمنازیاسینی آچماغا نایل اولموشدو.
ح.زردابی تک باکیدا خالقین گلهجک میلّی آزادلیق موجادیلهسینده رول اوینایان فیکیر آداملارینین دئییل، هم ده عومومروسیه موسلمانلاری ایچریسینده تورکچولوگون درکی و اونون اوغروندا موباریزه آپاراراق وحدت فلسفهسینی یارادانلاری اساس ایدئیا اطرافیندا سفربر ائده بیلمیشدی.
ای.قاسپیرالی و اونون آذربایجانلی دوستلاری، ایدئیا سیلاحداشلاری ع.توپچوباشوف، ا.آغاوغلو، ع.حسینزاده و باشقالاری عومومروسیه موسلمانلارینین قورولتایلاریندا ح.زردابینین اونلارا یؤنلتدیگی سیستملی تؤوصیهلری اساس پروقرام کیمی قبول ائدهرک روسیهدن اونا اطرافلی ایضاحلا مکتوبلار گؤندریردیلر.
1905-جی ایلده روسیهده یاشایان موسلمانلارین روسلارلا عئینی حوقوق برابرلیگی طلبی: سئچکی حوقوقو، وقف تورپاقلارینین موسلمانلارا بوراخیلماسی، قیریمین تورپاقسیز اینسانلارینا تورپاق پایلانماسی ایدئیالاری ایله دولو موراجیعتین مؤلیفی اسماییل بیگ قاسپیرالی اصل تورکچو لیدرلیگینی تصدیق ائده بیلمیشدی. دونیا موسلمانلارینین بیرلیگی، تحصیلین بو بیرلیکده رولونو یوکسلتمک اوچون هیندیستان و میصیره سیاحتی و اورادا تحصیل شبکهلری آچماق و ایتیفاق یاراتماق ایدئیالارینین تبلیغاتچیسینا چئوریلمهسینین اساس قایناقلاری دا ح.زردابینین " فیکیر و ایدئیا آتاسی " اولماغینا نومونه ایدی. چونکی حسن بیگ باکیدا، دومادا میلّتین طالعیوکلو مسلهلرینده صحتی باهاسینا اولسا دا، اوغورلارا نایل اولا بیلیردی. کاسیبلار اوچون مکتب و کیتابخانالارین آچیلماسی، صحیه خیدمتینین پولسوز گؤستریلمهسی زردابینین یئنی فیکیرلری ایدی.
زردابینین بوتون تورکدیللی خالقلارا ان درین اساسلارلا تؤوصیه ائتدیگی دیل، دین، میلّت مسلهسی تحصیل و معاریفلندیرمکدن کئچهرک ای.قاسپیرالینین یاراتدیغی "دیلده، فیکیرده، ایشده بیرلیک " شوعاریندا تورکچولوگون ابدی یاشام دوستورونو موعینلشدیردی.
اسماییل قاسپیرالی روسیه ایمپرتورلوغوندا یاشایان تورکلرین ایلک " قادین دونیاسی " ( " عالمی-نیسوان " ) دئدیگی درگیسینی درج ائدهرک " ایلک " اولان فعالیت ساحهلرینه ح.زردابینین فیکیر داوامچیسی کیمی ایمضاسینی آتدی.
بؤیوک اینسانلاری بیرلشدیرن علاهیده بیر مقام مؤوجوددور. میلّت، خالق سئوگیسینه لاییق فؤوقالعاده دوشونجه و عملی فعالیته مالیک اولماق!
حسن بیگ زردابی ایله اسماییل بیگ قاسپیرالینین قیسمتینه دوشن میلّت یولوندا فداکارلیقدان علاوه ، اونلاری شخصی طالع اوخشارلیقلاری دا بیرلشدیریر. هر ایکیسینین ایکی قیز، ایکی اوغول اؤولادینین اولماسی، هر ایکیسینین بؤیوک کورکنینین آذربایجان جومهوریتینین یارانماسیندا و اینکیشافیندا بؤیوک رول اوینامالاری دا بو بؤیوک اینسانلارین طالع یازیسی ایدی.
حسن بیگین کورکنی علیمردان بیگ توپچوباشوف ایلک آذربایجان پارلامنتینین صدری، نصیب بیگ یوسفبیلی ناظیر، هم ده میلّت فعاللاری اولاراق تاریخی شخصیتلر کیمی آنیلیر.
حسن بیگ " اکینچی "-نی یاخین سیلاحداشی، حیات یولداشی حنیفه خانیملا چیخاریردی.
" ترجومان " قزئتینین ان محصولدار فعالیتی دؤورونده قیزی شفیقه خانیم، کورکنی نصیب بیگ، اوغلانلاری رفعت و حیدر بیگ قاسپیرالییا یاردیمچی اولموشلار.
بو بؤیوک شخصیتلرین کاراکترلرینده کی مادّیاتا اؤنم وئرمهیهرک منسوب اولدوقلاری هر نه وارسا، خالقین اینکیشافی یولوندا ذؤوقله، جانی-کؤنولدن صرف ائتمک کیمی کئیفیتلر اونلاری بیر-بیرینه یاخینلاشدیریردی.
حسن بیگ 1907-جی ایلده، اؤلومونه یاخین وصیتنامه ترتیب ائده رک اونا مخصوص مولک و تورپاقلارین ایستیفادهسینی اؤولادلارینا و خانیمی حنیفه خانیما حواله ائدیردی. احسان وئریلمهمه سینی، اونا چکیلن خرجی کاسیب اؤولادلارینین اوخوماسینا صرف ائتمگی وصیت ائدیردی.
ج.سیداحمدقیریمار ای.قاسپیرالینین حیاتینین سون گونلرینی بئله یازیر:
" 1914-جو ایلده قیریمدا روسیه تورکلرینین ایکینجی بؤیوک فیکیر آدامی تانرییا دوغرو یول آلماقدایدی. سپتامبرین 8-ده اؤولادلاری شفیقه خانیمی، نیگار خانیمی، رفعت و حیدر بیگی، همچنین کورکنی نصیب بیگی اطرافینا توپلایاراق سون وصیتینی ائتمیشدی. مزارینین زینجیرلی مدرسه جیواریندا، قیرای خانین توربهسینین جنوب-شرقینده یوکسکجه بیر یئرده قازیلماسینی ایستهدی. " ترجومان "-ی سؤندورمهمگی، باش موحریرلیگی حسن صبری آیوازووا حواله ائتمیش، اؤزو سوناجان ایستمهسه ، هئچ کیمین اونا سؤز سؤیلهمهمهسینی تاپشیرمیشدی. 600 روبلهنین موختلیف یئرلره وئریلمه سینی، ایمانلا بؤلوشدوره رک، حتّی آی یاریمدان بری یانیندا اولان یئتیم زینبه 50 روبله وئریلمه سینی ده اونوتمامیشدی. سونرا اؤولادلاری ایله فوتو چکدیرمیشدی. سپتامبرین 14-ده گؤزلرینی یوماراق: " بؤیوک آللاهیم، آلتمیش اوچ ایل یاریم یاشادیم. بو حیاتین 35 سنهسینی موسلمانلارین اویانماسی، ترقّیسی، تحصیل و تکامولو اوغروندا صرف ائتدیم. میلّتیمین سالاماتلیغی و سعادتی اوچون نه باجاردیمسا، هپسینی یاپتیم. یا رببی! ائی بؤیوک آللاهیم! مئیدانا گتیرمک ایستهدیگیم بیر چوخ شئیلر داها واردی. فقط بونا مووفّق اولمایاجاغام. آرتیق نه وارسا هپسی سنین، هر شئی سنین الینده دیر، آللاهیم… اوغلوم رفعت! " ترجومان " ای سؤندورمه. سیز اگر منیم سؤزلریمه عمل ائدرسینیزسه، میلّت " ترجومان "-ی حیمایه ائدهجکدیر" .
اسماییل بیگین دفنی ده حسن بیگین دفنی کیمی مؤحتشملیگی ایله تاریخی دفن کیمی یادداشلاردا قالدی. آلتی میندن چوخ اینسانین اللری اوزرینده تورپاغا تاپشیریلماسی دا حسن بیگ زردابینین سون منزیله یولا سالینماسینا بنزهییردی. دئییرلر، همین گون هر کس دفنده ایشتیراک ائدن اینسان سئلینه تعجوبله باخاراق "دوغرودانمی، بو قدر اینسان باکیدا یاشاییر؟ " دئیه تعجوبلنمیشدیلر.
بؤیوک لیدرلرین سون منزیله یولا سالیندیغی گون هم ده قازاندیقلاری میلّت سئوگیسینین اینسانلار طرفیندن نوماییشی گونودور. خالقین صمیمیتی ده، سئوگیسی ده حاقا یول آلان داهیلرین آرخاسینجا آخیتدیقلاری گؤز یاشلاریندا تظاهور اولونور.
ع.توپچوباشوف عزیز دوستو ای.قاسپیرالینین دفنینده کدرینی بئله ایفاده ائتمیشدی: " باکو – ترجومان ایدارهسینه " . وفاسیز عجل مرحامتسیز الیایله، اوتوز ایکی سنهدن بری موسلومانلارین یولونو نورلاندیران چیراغی سؤندوردو. شیمدی یالنیز " ترجومان " ایدارهسی دئییل، عوموم روسیه موسولمانلاری یئتیم قالدی. او موسولمانلار کی، اونوتولماز ایسمایل میرزا قاسپیرینسکییی، پک حاقلی اولاراق، ان اؤتکون سؤزلو بیر قازئتهنین موسسیسی، موسلومان افکاری-عومومیهسینین باشبوغو، اوصولوجدیده مکتپلرینین ناشیری سایییورلاردی. میلّت آراسیندا موقادّس بیر ماقام توتاراق اونون معنافیینی مودافایا بوتون وارلیغی ایله چالیشماسی ایلأبد خاییرلا یاد ائتتیرهجکتیر " .
ایستر ح.زردابی، ایسترسه ده ای.قاسپیرالی ایدئیا و دوشونجهلرینی اؤزلریندن سونرا قلم آداملارینین عمللرینه کؤچوره بیلدیلر. ای.قاسپیرالینین سؤیلهدیگی " اساس فیکیردیر " ایفادهسی تورکچولوگون ایتیفاق بیرلیگینی یارادا بیلدی.
" ترجومان "-ین " اکینچی " دن گؤیرمهسی عومومتورک بیرلیگینین داوامی کیمی هم ده اونلارین تاریخی معنویات، دیل، دین منسوبیتینین تصدیقینه چئوریلدی.
سونا ولییئوا
کؤچورن: عباس ائلچین
میرزه بالا محمدزادهنین دونیاگؤروشونده تورکچولوک، آذربایجانچیلیق و ایستیقلالچیلیق
میرزه بالا محمدزادهنین دونیاگؤروشونده تورکچولوک، آذربایجانچیلیق و ایستیقلالچیلیق
دوکتور فایق علی اکبرلی
آذربایجان تورک موتفکّیری میرزه بالا محمدزاده (1898-1959) باکینین قالا کندینده دونیایا گلمیش، اوّلجه 7-جی " روس-تاتار " مکتبینده و م.محمودبیلینین رهبرلیک ائتدیگی " روشدیه " ده اوخوموش، 1915-جی ایلده باکی پولیتکنیک تکنیکومونون اینشاات-معمارلیق بؤلمهسینه داخیل اولموشدور. تکنیکومدا اوخودوغو دؤورده " محمدیه " کومیتهسینه داخیل اولان محمدزاده یاخین دوستو جعفر جبارلی ایله بیرلیکده بو تشکیلاتین فعالیتینده یاخیندان ایشتیراک ائتمیشدیر.
او، م.ا.رسولزادهنین تؤصیهسی ایله " آچیق سؤز "- ه مقالهلر یازماغا باشلامیش، عئینی زاماندا " قورتولوش " ، " دوغرو سؤز " کیمی درگی و قزئتلرده مقالهلرله چیخیش ائتمیشدیر. 1917-جی ایل 2-جی روسیه اینقیلابیندان سونرا " اتفاق متعلّمین " و " گنجلر صداسی " درگیلرینین فعال یازارلاریندان اولان میرزه بالا " موساوات "-آ عوضو اولموشدور. جومهوریت دؤورونده محمدزاده " گنجلر یوردو " درگیسینین رداکتوررو اولوب، 1919-جو ایلین اوکتوبروندا " موساوات "-ین 2-جی قورولتاییندا پارپارتیانین باکی کومیتهسینین عوضوو سئچیلمیشدی.
27 آوریل ایشغالیندان سونرا گیزلی فعالیت گؤسترن " موساوات "-لا یاناشی، او، میلّی موقاویمت حرکاتینین باشچیسی و " ایستیقلال " قزئتینین رداکتورو اولموشدور. عئینی زاماندا، او، آذربایجان عالی خالق تصروفاتی شوراسیندا ترجومهچی و اورتا مکتبده موعلّیم ایشلهمیش، " یئنی ییلدیز " درگیسینده آذربایجان تورک تاریخینه دایر سیلسیله مقالهلر یازمیش و " آذربایجان تورک مطبوعاتی " (1922) آدلی کیتابچاسینی چاپ ائتدیرمیشدی.
او، 1924-جو ایلده قوزئی آذربایجانی ترک ائدهرک اؤنجه تهرانا گئتمیش، اوچ ایل بورادا یاشادیقدان سونرا 1927-جی ایلدن تورکیه ده مسکونلاشاراق " آذری تورک " ، " اودلو یورد " درگیلرینده علمی-پوبلیسیستیک مقالهلرله چیخیش ائتمیشدیر. ایستانبول بیلیمیوردونون حوقوق فاکولتهسینی بیتیرن محمدزاده 1932-جی ایلده سووئت ایتّیفاقینین تأکیدلی طلبی ایله ایستانبولو ترک ائدیب ورشوا(1932-1939) اوز توتموش، 1936-جی ایلده ورشودا کئچیریلمیش " موساوات "-ین 3. قورولتاییندا یاخیندان ایشتیراک ائتمیشدیر. او، 1939-جو ایلده لهستانین آلمان ایله شوروی آراسیندا ایشغالی عرفهسینده ایستانبولا دؤنهرک " میلّیت " و " جومهوریت " قزئتلرینده روسیهده اسیر اولان تورکلر حاقیندا مقالهلر یازمیشدیر.
محمدزاده 1954-جو ایلدن اعتیباراً مونیخده یئرلشن " سسری-نی اؤیرنمه اینستیتوتو " ندا چالیشمیش، بو اینستیتوتدا ایکی ایل علمی شورانین صدری، ایکی ایل ده صدر موعاوینی وظیفهسینی ایجرا ائتمیش، اینستیتوتدا آذربایجان تورکجهسینده نشر اولونان "درگی " آدلی سیاسی درگینین باش رداکتورو اولموشدو. او، رسولزاده وفاتیندان سونرا 1955-جی ایلده " موساوات "-ین باشقانی اولموش، 1959-جو ایلده ایستانبولدا دونیاسینی دییشمیشدیر.
محمدزادهنین ایجتیماعی-سیاسی و فلسفی ایرثینین اساسیندا آذربایجانین میلّی ایستیقلال دعاواسی و بو یولدا گؤردوگو میلّی علملر، یعنی آذربایجان تاریخی، ادبیاتی، فلسفهسی، مدنیتینه حصر ائتدیگی اثرلری دایانیر. اونون اساس اثرلری آشاغیداکیلاردیر: " آذربایجان میثاقی میلّیهسی: 28 ماییس ایستیقلال بیاننامهسینین تحلیلی " (1927، ایستانبول)، " ارمنیلر و ایران " (1927، ایستانبول)، " میلّی آذربایجان حرکاتی " (1938، برلین)، " آذربایجان تاریخینده تورک آلبانیا " (1951، آنکارا) و ب.
گنج یاشلاریندان تورکچولوک اساسیندا " اوچلو " دوستورا اساسلانان محمدزاده جومهوریته قدرکی " آچیق سؤز " ، " دوغرو سؤز " ، " قورتولوش " کیمی قزئت-درگیلردا تورکچولوک، آذربایجان تورکچولوگو (میلّیتچیلیک) و ایستیقلالچیلیق مؤوضولاریندا مقالهلرله چیخیش ائتمیشدیر. شوبههسیز، محمدزادهنین دونیاگؤروشونده اساس یئری آذربایجان تورکچولوگو و ایستیقلالچیلیق توتموشدور. میلّی ایستیقلال دعاواسی و اونون تاریخی، آذربایجان میلّی ایدئیاسینین یارانماسی، اینکیشافی و ماهیتینین اؤیره نیلمهسی باخیمدان محمدزادهنین ان قییمتلی اثرلری " میلّی آذربایجان حرکاتی " (1938)، " آذربایجان میلّی میثاقی. 28 ماییس ایستیقلال بیاننامهسینین تحلیلی " (1927) و باشقلاریدیر.
او، همین اثرلرینده آذربایجان میلّی ایدئیاسینین ایلک روشئیملرینین 19.عصرده یئنی ضیالی زومرهسینین یارانماسی ایله مئیدانا چیخدیغینی ایرهلی سورور. اونون فیکرینجه، م.ف.آخوندزاده، ح.زردابی و باشقالارینین اؤنجوللوگو ایله بو زومره میلّتین اویانماسی، بیرلشمهسی و یوکسلمهسی اوچون ساواشا باشلامیشدیر. محمدزاده یازیردی:
" یئنی ضیالی زومره میلّتین یوکسلمهسینه و میلّی وارلیغینی قوروماسینا یارایاجاق یئنی حیات و یئنی ایجتیماعی موناسیبتلر طرزینی قوروماق اوچون اسکی ایجتیماعی موناسیبتلری ییخماق ایستهین میلّتچی ایدئالیست کادرلار ایدی. 19.عصرین اورتالاریندان اعتیباراً ساواشا آتیلاراق قیسا مودّت سونرا بیزه موعاصیرلشمیش بیر ادبیات، مطبوعات، صنعت، تئاتر، موعاصیر مکتب و معاریف وئرن مدنی-میلّتچی ایدئالیست کادرلار اورتا عصرلرین اسکولاستیک، چوروک و میلّی وارلیغی تهدید ائدن کؤهنه ایجتیماعی تأسیساتلارین جاهیل و موتعصیب نومایندهلرینین دین پردهسی آلتیندا کسکین موقاویمتلرینه معروض قالمیشدی. بو جاهیل و موحافیظهکار غئیری-میلّی زومرهنی روسیه بوتون واسیطه و ایمکانلارلا حیمایه ائدیر، قووّتلندیریردی " .
اونا گؤره، مدنی-میلّتچی ایدئالیستلر موحافیظهکار قووّهلرین بیرلشمیش موقاویمتلرینی قیراراق، یئنی حیات طرزی یارادیر، بو دا ضیالی زومرهنین تاکتیکینین سیاسیلشمهسینه سبب اولوردو. محمدزاده یازیردی:
" ایدئالیستلر میلّی وارلیغی قورویوب یاشاتماق اوچون موعاصیر مدنیته قوووشماغی، میلّی دیل، ادبیات، صنعت، مطبوعات و س. یوکسلتمگی ایرهلی سوروردولر. اونلار گؤزل بیلیردیلر کی، میلّی مدنیت و میلّی خوصوصیتلرینی قوروماغا مووفّق اولمایان میلّت محوه محکومدور " .
20.عصرین اوّللرینده ایسه مدنی میلّتچیلیگین، مدنی تورکچولوگون یئرینی سیاسی-ایدئولوژی شکیل آلمیش (تورکچولوک) و آذربایجان تورکچولوگونو هدفلهمیشدیر. محمدزاده یازیردی کی، مدنی میلّتچیلیگین سونراکی فورماسی ع.حسینزااده طرفیندن " تورکلشمک، ایسلاملاشماق و اوروپالاشماق " کیمی بیر پرینسیپ حالینا گتیریلمیش، داها سونرا “ موساوات “-ین باشلیجا شوعاری و میلّی آذربایجان بایراغینین اساسینی تشکیل ائتمیشدیر: " بئله لیکله، تورک میلّی حرکاتی گرک گئنیش معناسی ایله، گرکسه ده آذربایجان اؤلچوسونده 20.عصرین اوّللرینه دوغرو شکیللنمگه باشلامیشدیر. 20.عصرین اوّللری تورکلوگون میلّیت دؤوروندن میلّت دؤورونه کئدیگی بیر دؤوردور " .
محمدزاده قوزئی آذربایجان تورکلرینین میلّیتدن میلّته کئچمهسینی ایسه جمعیتین آیری-آیری عوضولری آراسیندا میلّی ایرادهنین، میلّی دوشونجهنین، میلّی موقاویمتین یارانماسی ایله ایضاح ائدیردی. اونون فیکرینجه، آرتیق 20.عصرین اوّللرینده موترقّی آذربایجان تورک ضیالیلاری اؤزلرینی خانلیقلار دؤورونده سارایلارا توپلاشاراق خانلارین ذؤوقونه اویغون اولاراق اؤزونو آپاران شاعیر و موتفکّیرلر دئییلدیر: " بو کولکتیو بیر حرکات ایدی. بو کولکتیو حرکاتدان حقیقتاً کولکتیو بیر ویجدان، کولکتیو بیر شوعور و ایراده دوغاجاقدی. بو شوعور و ایراده بولورلاشدیقجا ماهیتی و هدفی آرتیق بولورلاشمیش اولان میلّی حرکات اؤز ظاهیری سیماسینی آد تاپاراق ایسلامی اتیکتدن چیخیر، میلّی تورک سیماسینی آلیردی. چونکی کولکتیو ویجدان ایسلامی ماهیتینی چوخدان ترک ائتمیش، ایجتیماعی موناسیبتلرده دینین باغلیییجیلیق یئرینی دیل آلمیش اولوردو " . اونون فیکرینجه، بئلهلیکله بو شوعورلو و کولکتیو حرکات تورکچولوک دوغاراق مدنی میلّتچیلیگه یئنی بیر یؤن وئریردی.
19.عصرین اورتالاریندان اعتباراً یارانماغا باشلایان مدنی میلّتچیلیگین، مدنی تورکچولوگون 20-جی عصرین اوّللرینده سیاسی-ایدئولوژی شکیل آلماسینی چوخ دوغرو موعینلشدیرن محمدزاده قئید ائدیر کی، بو دؤور آذربایجان تورک ضیالیلاری ایکی آیریجدا: 1) داخیلی موحافیظهکارلارلا؛ 2) تزار روسیهسی ایله موباریزه قارشیسیندا قالمیشدی. محض بو آیریج آذربایجان تورک ایدئالیست میلّتچیلرینی 20.عصرین اوّللرینده ایکی قروپا آییرمیشدی: " نتیجه ده روس لیبراللاری ایله همفیکیر اولان ترقیپرور زومره و روس اینقیلابچیلاری ایله همفیکیر اولان اینقیلابی گنجلیک کیمی ایکی ایجتیماعی حیزب (قووّه) مئیدانا گلمیشدی. خاطیرلادیلان هر ایکی حیزب (قووّه) 19.عصرین ایدئالیستلری طرفیندن اعلان ائدیلمیش میلّتچیلیک پرینسیپلرینه صداقتده اورتاق ایدی " .
دئمهلی، 19.عصر آذربایجان تورک ضیالیلاری مدنی میلّتچیلیگین، تورکچولوگون اساسینی قویموش، اونلارین داوامچیلاری اولان سیاسی تورکچولر ایسه 20.عصرین اوّللرینده بو ایدئیانی بیر قدر ده اینکیشاف ائتدیرهرک، عئینی هدفه ایستیقامتلنمهسینه باخمایاراق، ایکی فرقلیقووّه1) روس لیبراللاری ایله همفیکیر اولان میلّی لیبراللار- " ایتّیفاقچیلار " (ع.توپچوباشوف، ای.قاسپیرالی و ب.)، 2) روس اینقیلابچیلاری ایله همفیکیر اولان میلّی اینقیلابچیلار (م.ا.رسولزاده، آ.کاظمزاده، ای.آشوربگیوف و ب.) شکلینده مئیدانا چیخمیشدیر. بو ایکی قووّهنین اساس رقیبلری ایسه تزار روسیهسی و اونون سیاستینی آذربایجاندا دستکلهین یئرلی مورتجع موحافیظهکارلار ایدی.
روس لیبراللاری ایله همفکیر اولان " ایتّیفاقچیلار " ، یعنی ع.توپچوباشوف، ای.قاسپیرالی روسیهنین ترکیبینده قالماق و " قانون دایرهسی "-ندن کنارا چیخماماقلا، دینی موسیسه - روحانی ایدارهسی بایراغی آلتیندا و میلّتچی پروقراملا روسیه موسلامانلارینین بیرلیگینه چالیشیردی. محمدزادهنین فیکرینجه، " ایتّیفاقچیلار "-ین بو تاکتیکینی قبول ائتمهین بیر اینقیلابچی گنجلیک دوغموشدو: " قارا و مورتجع قووّهلره حیمایهدارلیغی داوام ائتدیرن و اونلارین الی ایله اویانیش حرکاتینی دایاندیرماق ایستهین، عئینی زاماندا پولیس و فیتنهکارلیق واسیطهلرینه ال آتان تزاریزم دوردوقجا میلّی اینکیشافا ایمکان اولمایاجاغینی ایرهلی سورن بو گنجلیک میلّی اینکیشافا الوئریشلی بیر زمین حاضیرلاماق اوچون تزاریزم رژیمینی دئویرمک لوزومونا اینانیردی. بو یئنی جریان روس اینقیلابچیلاری ایله امکداشلیق تاکتیکینه اوستونلوک وئریر و روس کادئتلری ایله همفیکیر اولان ایتّیفاقچیلاری، خوصوصیله بو تشکّولون لیدری و ایدئولوقو اسماعیل بیگی تنقید ائدیردی " . میلّی اینقیلابچیلار (م.ا.رسولزاده و ب.) حساب ائدیردیلر کی، تزاریزمه قارشی موباریزه ده هله لیک، روس اینقیلابچیلاری ان صادیق اولماسا دا، ان موناسیب موتفیقدیرلر.
تزار روسیهسینه قارشی موباریزه ده میلّی اینقیلابچیلارین دوغرو یول توتدوغونا اینانان محمدزاده یه گؤره، حادیثهلرین سونراکی گئدیشی ده میلّی لیبراللارین- " ایتّیفاقچیلار "-ین دئییل، میلّی اینقیلابچیلارین دوغرو یول توتدوغونو اورتایا قویدو:
" " ایتّیفاقچیلار "-ین لیبرال میلّتچیلیک تاکتیکی مغلوبیت اوغرامیشدی. حادیثهلر اینقیلابچی میلّتچیلره حاق وئریردی. تورکلر میلّی حاقلارینی، میلّی وارلیقلارینی ساواشدا قازانا بیلهجکلردی. اینقیلابی تاکتیکی سئچن میلّتچیلر ایدئولوژی باخیمدان ایتّیفاقچیلارین میلّی مسلهدهکی ایدئولوژیسیندن فرقلی بیر ایدئولوژی ایزلهمیردیلر. اونلار اینانیردیلار کی، تزاریزیم ییخیلمادیقجا، تورکلر دیگر اسیر میلّتلرله بیرلیکده سیاسی حاق و حورّیّته مالیک اولمادیقجا بو پروقرامین تطبیقی غئیری-مومکوندور " .
میرزه بالا محمدزاده حساب ائدیردی کی، 20-جی عصرین اوّللرینده ایجتیماعی-سیاسی حادیثهلر اینکیشاف ائتدیکجه و بیر سیرا عامیللرین تأثیری آلتیندا میلّی لیبراللار و میلّی اینقیلابچیلار بیرلشهرک عینی تاکتیک یوروتمگه باشلادیلار. آنجاق بو قووّهلرین سیاسی-ایدئولوژی باخیشلاریندا، ایلک دؤورلرده " ایسلام میلّتچیلیگی " ، " موسلمانلارین بیرلیگی " ، " موسلمانلیق " ، " اومّتچیلیک " موهوم یئر توتوردو. محمدزادهیه گؤره، همین دؤورده " ایسلام میلّتچیلیگی "نین ایدئولوقو احمد بیگ آغااوغلو یازیلاریندا اوستونلوگو " اومّتچیلیگه " ، یعنی " موسلمان قایغیسی "-نا و " موسلمان قؤوملرینی تنزّولدن قورتارماغا " وئریردی. میرزه بالایا گؤره، دؤورونون حاکیم ذهنیّیتی آلتیندا اوچونجوقووّه کیمی اورتایا چیخان " موساوات " دا یارانیشینین ایلک ایللرینده محض بئله بیر خط، یعنی " ایسلام میلّتچیلیگی "-نی سئچمیش، آنجاق " بو دوکترینه قاپانیب قالمامیش، آذربایجان جمعیّتی ایله بیرگه دینامیک تکامول یولو کئچمیش و آذربایجان جمعیّتینین میلّی شوعورونو تنظیم و ایداره ائتمکله اونو اؤزو ایله بیرلیکده میلّتچیلیگه، تورک میلّتچیلیگینه و آذربایجان ایستیقلالچیلیغینا قوووشدورموشدور " .
“ موساوات “-ین یالنیز ایسلامچی دئییل، هم ده تورکچو، یئنیلیکچی و ایستیقلالچی بیر پارتیا اولماسی رسولزاده 1913-جو ایلده ایستانبولدان باکییا دؤنوشوندن سونرا باش وئرمیشدی. محمدزاده ده یازیر کی، قوزئی آذربایجاندا " اومّتچیلیک " دن " میلّتچیلیگ "-ه کئچن، آذربایجان میلّی ایدئیاسینین (آذربایجان تورکچولوگونون) تمل پرینسیپلرینی ایشلهییب حاضیرلایان رسولزاده اولموشدور. بئله کی، تانینمیش تورک موتفکّیری جمالالدین افغانینین یولونو داوام ائتدیرن رسولزاده " ایسلام میلّتچیلیگی "نین یئرینه " تورک میلّتچیلیگی " نی ایرهلی سورموشدور. محمدزاده یازیردی: " شئیخ جمالالدین افغانی کیمی محمد امین بیگ ده ایسلامیتین و موسلمانلیغین میلّیت دئییل، " اومّتچیلیک " ایفاده ائتدیگینی، میلّیتین ایسه دین اوزرینده دئییل، دیل و مدنیّت بیرلیگی اوزرینده قورولدوغونو و بو میلّی دیریلیگین تملینی تشکیل ائدن میلّی مدنیّتین عونصورلرینی ایضاح ائدرک میلّی حرکاتین ایجتیماعی فلسفهسینی قورموشدور ". اونون فیکرینجه، 1915-جی ایلدن ایشیق اوزو گؤرن " آچیق سؤز " قزئتینده ایلک دفعه اولاراق " موسلمان " ، " تاتار " اوزینه " تورک " سؤزونو ایشلدن، " بیز تورکوک! " دئین رسولزاده بو سورعتله " اومّت " و " اومّتچیلیک " دؤورونو رسماً قاپامیش، " میلّت " ، " تورک میلّتچیلیگی " دؤورونون باشلاندیغینیاعلان ائتمیشدیر
محمدزادهیه گؤره، رسولزاده اومّتچیلیکدن میلّتچیلیگه، ایسلامچیلیقدان تورکچولوگه کئچمهسینده افغانینین بؤیوک رولو اولوب: " " اومّت " دؤورونو یاشایان موسلمان شرقینده میلّیت شوعورونون اویانماسیندا چوخ بؤیوک رولو اولان مشهور ایسلام موتفکّیری شئیخ جمالالدین افغانینین " میلّیت خاریجینده سعادت یوخدور " - دئین " وحدتی جینسیه فلسفهسی "-نی (یعنی " میلّی بیرلیک فلسفهسی " ) فارسجادان تورکجهیه چئوریب " تورک یوردو " ندا درج ائتمهسی ده بو زامانا راست گلیر. سونرالاری باکیداکی نشریاتیندا میلّیت مسلهسینی ایشلدیگی زامان جمالالدین افغانیدن چوخ فایدالاندیغی گؤرولهجکدیر" .
اونون فیکرینجه، تزار روسیهسی اسارتیندهکی تورکلرین 19-جو عصرین اورتالارینا دوغرو میلّی-مدنی یوکسلیشی شکلینده باشلایان میلّی قورتولوش حرکاتی بو گونه قدر اوچ دؤور کئچمیشدیر: 1) میلّی-مدنی اویانیشین بیر نتیجهسی اولماق اوزره " میلّی-مدنی موختاریت " اوچون موجادیله دؤورو؛ 2) میلّی-سیاسی دؤولت شوعورونون بیر نتیجهسی اولماق اوزره، تام ایستیقلالا گتیرجک " میلّی-محلّی (تورپاق) موختاریتی " اوچون موجادیله دؤورو؛ 3) روسیهدن تامامیله آیریلماغی ایفاده ائدن تام ایستیقلال اوچون موجادیله دؤورو.
محمدزادهنین فیکرینجه، میلّی-مدنی موختاریت توپچوباشوف باشدا اولماقلا، 1905-1907-جی ایللرده " روسیه موسلمانلاری ایتّیفاقی " پارتیاسی طرفیندن اورتایا آتیلدیغی حالدا، میلّی-محلّی موختاریت ایدئیاسینین باشیندا ایسه 1917-1918-جی ایللرده رسولزاده دایانمیشدیر:
" بعضی تورکوستان شاعیرلرینین نظمه چکمیش اولدوقلاری بو تاریخی مودافیعهدن سونرا قبول ائدیلن بو " میلّی تئز "-ه گؤره، بؤیوک چوخلوغونو روس اولمایان میلّتلر تشکیل ائدن روسیه ایمپراتورلوغو میلّی واحیدلره، یعنی میلّتلرین سایی قدر آیری-آیری موستقیل میلّی دؤولتلره پارچالاناجاق، او جوملهدن اولماق اوزره، روس اسیری تورکلرین ده اؤزلرینه مخصوص میلّی دؤولتلری اولاجاقدیر " .
اونا گؤره، رسولزاده میلّی-محلی موختاریت ایدئیاسینین آرخاسیندا بیر طرفدن روسیه تورکلرینین بیرلیگی، دیگر طرفدن ایسه روسیه اسارتی آلتیندا اولان آیری-آیری تورک میلّتلرینین - آذربایجان، تورکوستان، وولقا-اورال، قیریم، سیبیر و باشقالارینین تام ایستیقلاللاری دایانیردی:
" آرتیق تام ایستیقلالدان باشقا بیر قورتولوش یولونون مؤوجود اولمادیغی آنلاشیلمیشدی. ایلک و موثبت اؤرنگی موستقیل و دموکراتیک میلّی آذربایجان جومهوریتی تشکیل ائدن بو حرکات و دعاوا اطرافیندا رسولزاده محمد امین کونقرس، کونفرانس، قورولتای، مجلیس و ییغینجاقلاردا سؤیلدیگی نیطقلر، اوخودوغو معلوماتلار، ائتدیگی موباحیثه و موذاکیرهلر، نشر ائتدیگی بیاننامه و وئردیگی بیاناتلار، چیخاردیغی قزئته و درگیلر، یازدیغی مقاله و چاپ ائتدیردیگی کیتابلار سیاسی تاریخیمیزین قیزیل صحیفهسینی تشکیل ائتمکدهدیر " .
محمدزاده اؤزو ده، " آچیق سؤز " قزئتینده آذربایجان تورکچولوگو و ایستیقلالچیلیق اوغروندا موباریزه آپارمیشدیر. او، " آذربایجان چاغیرییور " آدلی مقالهسینده تورک گنجلیگینه اوز توتاراق یازیردی:
" ائی گنج تورکلر! بو گون موقدّس کعبهنیز اولان وطنیمیزی آزاد ائدینیز! بو گؤزل آنانیز زینجیرلرله ساریلمیش اویویور، اونو قورتارینیز! اگر میلّی ادبیات ایستییورسانیز، یئنه اونو قورتارمالیسینیز. اگر حقیقی علم آرزو ائدییورسانیز، یئنه وطنی آزاد ائتمهلیسینیز. اگر بیر میلّت اولاراق یاشاماق ایستییورسانیز، یئنه اونو قورتارمالیسینیز. هر بیر فیکرینیز، هر بیر دوشونجهنیز، هر بیر عمل و دیلگینیز اونون ایچریسینده تأمین اولونمالیدیر. سیزلری بیر اینسان اولاراق وطن یاشادیر. سیزلری بیر میلّت اولاراق وطن یاشادیر. سیزین دیلینیز، سیزین ناموسونوز یئنه وطنیمیزین ایچینده سالامات اولا بیلر".
" آذربایجان میلّی میثاقی: 28 ماییس ایستیقلال بیاننامهسینین تحلیلی " اثرینده ایستیقلال بیاننامهسینی گئنیش شکیلده تحلیل ائدن محمدزاده اؤنجه، ایستیقلالین قبول ائدیلمهسی شرایطینی و بو بیاننامهدن سونرا قوزئی آذربایجاندا باش وئرن حادیثهلره نظر یئتیرمیشدیر. او، یازیردی:
" مملکتین جانلی، ترقیپرور، موتحریک و محصولدار قیسمینی محض بو زومرهلر تشکیل ائدیردی. فئودالیزمله آرتیق چوخدان " الویداع! " - دئمیش اولان آذربایجاندا میلّی خاندان دا اولمادیغیندان ایستیبداد و جومهوریت آراسیندا تردّود ائتمیردی. تردّود ائدنلر، " دموکراتیک جومهوریت " ای قورو بیر نظریه حساب ائدنلر آذربایجانین کئچیرمیش اولدوغو ایجتیماعی-ایقتیصادی دؤورلری و ایجتیماعی-سیاسی جریانلاری بیلمهینلردیر. آذربایجان ایستیقلالینی آذربایجان بیگ و خانلارینین اینتریقاسی آدلاندیران دوشمنلریمیز، " دموکراتیک جومهوریت "-ی ده موساواتین شخصی آرزوسو حساب ائدنلر بیر شئیی اونودورلار کی، موساواتی تشکیل ائدن مفکورچیلر ده، خالق حرکاتینین اؤزونو ده یارادان یئنه میلّت، آذربایجان خالقی ایدی. موساوات فیرقهسی ده یالنیز میلّتین رأیینی، او مجلیس ده یالنیز میلّتین ایرادهسینی تمثیل ائدیردی. اونا گؤره ده " دموکراتیک جومهوریت " قراری میلّتین اؤز قراری، اؤز فرمانی و اؤز ایرادهسی کیمی قبول ائدیلمهلیدیر " .
اونون فیکرینجه، میلّی شورانین بوتون قرارلاری، او جوملهدن " ایستیقلال بیاننامهسی " خالقین ایرادهسینین محصولو ایدی. او، یازیردی کی، بو باخیمدان میلّی شورا " صینفی، مسلکی، جینسی، میلّی و دینی سرحدلری آرادان قالدیراراق بوتون وطنداشلارا برابر سیاسی-وطنی حوقوقلار تأمین ائتدیگی کیمی، اؤز سرحدلری داخیلیندهکی میلّتلره ده حوریّت و سربستلیک وئریردی. میلّتلرین حوریّت و ایستیقلالینی، میلّی منافعیین اینکیشاف و تکامولونو اؤزو اوچون غایه قبول ائدن بیر مجلیس مومکون دئییلدی کی، باشقا جور حرکت ائده بیلسین " .
او، بوتون بونلارلا یاناشی، میلّی شورانین بعضی مسلهلرده احتیاطلی آددیملار آتماسینی، دؤورون شرطلرینی بعضاً نظره آلماسینی دوغرو حساب ائتمیشدیر. خوصوصیله ده، میلّی شورانین آذربایجان جومهوریّتینین ایستیقلالینی اعلان ائدرکن اؤلکهنین باشدان-باشا بیر آنارشی ایچریسینده، خوصوصیله ده باکی باشدا اولماقلا قوزئی آذربایجانین شرق حیصهسینین بولشویک-داشناک ایستیلاسی آلتیندا اولدوغونو دیقته چاتدیران محمدزاده یازیردی:
" بونا گؤره مملکت قانونلاری و تشکیلاتلاری نیظاما سالماقدان اوّل حوقوقاً و رسماً اعلان ائتدیگی ایستیقلالی، آذربایجان میلّی شوراسینی فاکتیکی اولاراق یاراتمالی ایدی. ایکینجیسی، آذربایجان ایستیقلالینی اعلان ائتدیکدن سونرا قانونلار و تشکیلاتلارین اساسلاری مسلهلرینی موسیسهلر مجلیسینه بوراخاراق ایستیقلالین قورونماسی اوچون سیلاحلی موباریزیه باشلامیشدی کی، بو دا اصلینده مفکوره اوغروندا سیلاحلی موباریزیه باشلاماق دئمکدی. دئمهلی، میلّی شورانین ایستیقلالی اعلانی قراری مفکوره اوغروندا موباریزه دؤورونون سونو دئییلدی کی، ایلک سیرایا مفکورهنین طبیقیندن، مفکورهچیلیکدهکی اوچونجو دؤوردن بحث ائدیلسین. بو ایستیقلال اعلانی قراری ایله مفکورهچیلیگین ایلک حاضیرلیق دؤورو بیتیردی. بوندان سونرا ایکینجی دؤور، مفکوره اوغروندا موباریزه دؤورو باشلایاجاقدی. بو موباریزه زامانی بیر ایستیقلال قرارگاهی حالینا گلن میلّی شورا و اونون حؤکومتی، آذربایجانین خیلاصی و ایستیقلالینین فاکتیکی اولاراق (دئ-فاکتو) ووجوده گلمهسی اوچون چالیشاجاقدی " .
محمدزاده اونو دا خاطیرلادیردی کی، آذربایجان تورکچولوگونه، اونون اساس هدفی اولان میلّی ایستیقلالچیلیغا قارشی ایکی اساس موخالیف قووّه اولموشدور:
1) " بئینالمیللچیلیک " آدی آلتیندا پردهلنن بولشویکلرله،
2) " ایسلام بیرلیگی " آدی آلتیندا پردهلنن " ایتیحادچیلار " .
او، یازیردی:
" روسیه موسیسلر مجلیسی سئچکیلرینه قدر ساغی و سولو تمثیل ائدن ایکی غئیری-میلّی پارتیا اؤز فعالیتی و تبلیغاتلاری ایله یالنیز ایستیقلال علئیهینه دئییل، هم ده آذربایجان فیکرینین " آذربایجان " تعبیرینین، تورکلوک جریانینین دا علئیهینه ایش آپارمیشدیلار. نهایت ایستر یئرلی، ایسترسه ده موسیسلر مجلیسینه سئچکیلرده خالق موساوات پارتیاسی و اونونلا بیرلیکده حرکت ائدن " بیطرف دموکرات قروپ "-آ سس وئرمکله تورکچولوک، آذربایجانچیلیق و ایستیقلالچیلیق غالیب گلمیش، غئیری-میلّی جریانلار مغلوب اولموشدو "
آنجاق قوزئی آذربایجان تورکلرینین " بئینالمیللچی " بولشویکلرله " ایسلام بیرلیگی " طرفدارلاری ایتیحادچیلاری دئییل، محض تورک بیرلیگی طرفداری موساواتچیلاری دستکلهدیگینی یازان محمدزادهیه گؤره، واختیله " موساوات فیرقهسی علئیهینه موباریزه ائدن، " آذربایجان " کلمهسینی یاخین بوراخمایان " غئیری-میلّی " قووّهلر بئله ایستیقلالدان سونرا اونو پروقراملارینین ایلک صحیفهسینه قئید ائتمیشدیر:
" میلّی موحیطیمیزدن اجنبیلره اوشاقلیق ائدن " غئیری-میلّی " جریانلار دئییل، آذربایجانچیلیغین، تورکلوگون، ایستیقلالچیلیغین آمانسیز دوشمنی اولان روسیه بئله بو گون بیر " آذربایجان " قیطهسی تانیماقدا، اهالیسینین تورک اولدوغونو، حتا آذربایجانین موستقیل بیر جومهوریت اولدوغونو سؤزده ده اولسا قبول ائتمکدهدیر " .
میرزه بالا محمدزادهیه گؤره، 20-جی عصرین اوّللرینده گئدن میلّی آزادلیق موجادیلهسیندن میلّیتی، ایستیقلالی، دموکراسینی، جومهوریتی ردّ ائدن و " ایسلام بیرلیگی "-نی اساس گؤتورن " ایتیحاد " ، ائلهجه ده سول جبهده دایانان " بئینللمیللچی " مارکسیست-لنینچیلر " موساوات " لا موباریزده مغلوب چیخمیشدیر. آنجاق اونلار بو مغلوبیتله مووقّتی باریشمیشدیر، چونکی ایدئیا خطلری تامام فرقلی ایدی. او، یازیردی:
" اونلار اوچون " موساوات "-ین مودافیعه ائتدیگی میلّیتی، تورکلوک، دموکراسی و جومهوریت پرینسیپلری یابانچی، حتّا ضرلی شئیلر ایدی. تا ایلک گوندن اعتباراً " موساوات "-ین دیله گتیردیگی پرینسیپلره موخالیف اولان بو فیرقهلرین آذربایجان بایراغینا صداقتلری مووقّتی و کئچیجی بیر زامان اوچون ایدی. ایسلامی بیئنالمیلل شوعارلارلا پرولتار-مارکسیست دوکترینلرین آذربایجانچیلیق، میلّیتیچیلیک و جومهوریتچیلیک پرینسیپلری ایله اوزلاشمایاجاغی گؤز قاباغیندادیر " .
بئلهلیکله، او، بئله قناعته گلیردی کی، آذربایجان میلّی میثاقی، بو گون بئله قانلی موباریزه فیرتینالاری ایچریسینده آیدین قورتولوش یولو گؤسترن بیر ایستیقلال چیراغیدیر. او، یازیردی:
" آذربایجان میلّی میثاقی آذربایجان خالقینین بوتون تفکّور، خیال، آرزو، عمل، مقصد و ایدئاللارینی، حیس و عقلینه عایید دوشونجهلرینی تمثیل ائدن، اونا سعادت قاپیلاری آچان، اونون یوکسلیش و بختیارلیق یوللارینی آیدینلادان بیر مشعلدیر. آذربایجان میلّی میثاقی آذربایجان تورکلوگونون صینیف و جینس منسوبیتینی نظره آلمادان هر بیر فردینین و عومومی هئیتی ایله هامیسینین حیات و سعادت مفکورهسیدیر. بو حیات و سعادت مفکورهسی صونعی بیر سیرا خیالپرستلرین فانتزیلریندن عیبارت دئییل، اون ایللر، بلکه ده اللی ایللرله داوام ائدن ایجتیماعی، ایقتیصادی، سیاسی، مدنی و ثمرلی بیر موباریزسینین نتیجهسیدیر " .
موهاجیرت دؤورونده ده یالنیز " موساوات "-ین آذربایجانچیلیق، ایستیقلالچیلیق، تورکچولوک و جومهوریتچیلیک پرینسیپلرینه صادیق قالدیغینی قئید ائدن میرزه بالا یازیردی کی، م.ا.رسولزادهه ایستانبولا گلنه قدر آذربایجان ایستیقلال دؤورونون کئچیجی و تصادوفی بیر حادیثه اولدوغو قناتینه هر یئرده تصادوف اولونوردو. رسولزادهنین آچدیغی میلّی دعاوا، خوصوصیله اونون بو یؤنده یازدیغی " آذربایجان جومهوریتی " اثری یئنیدن بوتون دونیانی آذربایجاندان بحث ائتمگه مجبور ائتمیشدی.
آذربایجان میلّی ایدئیاسینی دایم مودافیعه ائدن محمدزاده حساب ائتمیشدی کی، آذربایجانچیلیغین تاریخی بیر میسسیاسی وار و او، " موساوات " -ین " یئنی پروقرام اساسلاری "-ایندا اؤز عکسینی بئله تاپمیشدی:
" آذربایجان قدیم زامانلاردان بری تاریخین موختلیف دؤورلرینده اؤزونهمخصوص سیاسی وارلیق گؤستهرهرک موستقیل دؤولت حالیندا یاشامیشدیر. آذربایجان خالقی ایسه موعاصیر میلّت اولماق اوزره زنگین بیر کولتور حیاتینا مالیک بولونموش و بونون منطیقی نتیجهسی اولاراق سیاسی بیر ایدئال داشیمیشدیر. بو ایدئالا ترجومان اولان میلّی آذربایجان " موساوات " خالق فیرقهسی 1918-جی ایلده میلّی آذربایجان جومهوریتی ایستیقلالینین اعلانینداکی تشبوثو، بو تشبوثون فیکیردن ایشه کئچیریلمهسی یولونداکی فعالیتی و نهایت قیزیل روس ایستیلاسینا قارشی میلّی موجادیله ایشینده گؤستردیگی یول گؤسترنلیگی ایله بوتون آذربایجانلیلارین بیریجیک سیاسی تشکّولودور " .
او، داها سونرا یازیردی:
" ایستیقلال و میلّی دؤولت ان یوکسک، ان قودسی و ان اینسانی بیر مفکورنی میلّی سرحدلر داخیلینده گئرچکلشدیرمک اوچون بیر واسیطهدیر. ذاتاً سیاسی تورکچولوک، میلّی دؤولت قورماق حرکاتی میلّی وارلیغی قوروماق اندیشهسیندن و مدنی میلّتچیلیگی گئرچکلشدیره بیلمک آرزوسوندان دوغمامیشدیرمی؟ موستقیل و آزاد بیر میلّی دؤولت حیاتی تورک مدنی بیرلیگینی تطبیق ائتمکدن و گئرچکلشدیره بیلمکدن علاوه میلّتین فردلرینی سعادته و ریفاها قوووشدورماق، ایجتیماعی بیر عدالت و برابرلیک قورا بیلمک اوچون ده لازیمدیر " .
بئلهلیکله، او، بئله بیر دوغرو نتیجیه گلیر کی، “ موساوات “-ین لیدرلیگی ایله آذربایجان خالقی اومّتچیلیکدن-ایسلامچیلیقدان تورکچولوگه، عومومی تورکچولوکدن آذربایجان تورکچولوگونه-آذربایجان میلّی دؤولتچیلیگینه دوغرو بؤیوک بیر یول کئچمیشدیر: " اگر او ( " موساوات ")، " ایسلامچیلیق " دؤوروندن " عومومی تورکچولوگه " ، اورادان دا تورک کولتور بیرلیگینه اساسلانان " آذربایجان میلّی دؤولتچیلیگینه " کئچمهمیش اولسایدی، یئرینی باشقا ایفراط و غئیری-میلّی فیرقهلره وئرجکدی " .
بس، سیاسی تورکچولوگون نتیجهسی اولاراق مئیدانا چیخان تورک دؤولتلری، کونکرت اولاراق آذربایجان تورک دؤولتی موستقیل اولاجاغی تقدیرده هانسی قورولوشا، هانسی سیاسی سیستمه اساسلانمالی ایدی. " موساوات "-ین " یئنی پروقرام اساسلاری "-نا گؤره، موستقیل تورک دؤولتینده نه ایفراط لیبرالیزمه، نه ده کومونیزمه یئر اولمایاجاقدی:
" بو قناعتله او، فردی آزادلیق و شخصی مولکیت اساسینی سیاست و ایقتیصاد پرینسیپی اولاراق قبول ائتمکله برابر عصریمیزین گوندن-گونه قووّتلنن بیر سنتزی حالیندا اولان همرأیلیک (سولیداریزم) سیستمی گرگینجه دؤولتله جمعیتین حاقلارینی تانیییر و اونلارین چارپیشان زومره منفعتلری اوزرینده نیظاملاییجی رولونو اویناماغا موکلّف مؤسیسلر اولدوغونو قبول ائدیر. بو سورعتله موساواتچیلیق میلّی بیرلیک و همرأیلیگی اساس اولاراق قبول ائدیر، هر جور صینیف و زومره حاکیمیتینی ردّ ائدیر " .
بو پروقراما گؤره، تورک مدنیتینین اینکیشافی و تکامولو، آذربایجان تورکونون سعادتی و ریفاهی بئله بیر میلّی همرأیلیک سیستمی داخیلینده مومکوندور. محمدزاده بو مسلهده ده " موساوات "-ین یئنی پروقرامیندان چیخیش ائتمیش و رسولزادهنین ایرهلی سوردوگو میلّی همرأیلیک (سولیداریزم) ایدئیاسینی مودافیعه ائتمیشدی. آرتیق بورادا فردی آزادلیق و مولکیتی ایله یاناشی، عومومینین منفعتی ده واردیر. او یازیر:
" بو تزده جمعیت ده (بوتون) وار، فرد ده (تک). فردی حوریت و مولکیت، عومومون، بوتونون، دؤولتین – میلّتین عالی منافعلرینه ضرر وورمامالیدیر. اونا گؤره میلّت-دؤولت فردی حوریت و مولکیتلری کونترول ائتمک حاقّینا مالیکدیر " .
محمدزاده آذربایجان تورکچولوگو، آذربایجان ایستیقلالچیلیغی، تورک بیرلیگی ایدئیالاری 1950-جی ایللرده قلمه آلدیغی مقالهلرینده ده اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. 1950-جی ایللرده " آذربایجان " درگیسینده قلمه آلدیغی " قافقاز ایسلام اوردوسو " ، " ایستیقلال ظفرینین داستانی " ، " محمد امین رسولزاده " و باشقا مقالهلرینده آذربایجان میلّی ایدئیاسینی اینکیشاف ائتدیرن محمدزاده بیرمعنالی شکیلده ایستیقلالچی مؤوقعیینی سونا قدر قورویوب ساخلامیشدیر. " قافقاز ایسلام اوردوسو " مقالهسینده تورکیهنین آذربایجان جومهوریتینه حربی یاردیمینی عئینی میلّتین بیر-بیرینه قوجاق آچماسی کیمی دَیرلندیرن محمدزاده یازیردی:
" تاریخی وظیفهسینی شرفله یئرینه یئتیریب گئدن قافقاز ایسلام اوردوسو اؤزوندن سونرا گنج میلّی بیر اوردونو نووهسینی یاراتمیشدی. بو اوردونون تأمین ائتدیگی نیظام و اینتیظام سایهسینده اینگیلیس ایشغال اوردوسو کوماندانلیغی آذربایجان ایستیقلالینی تانیماقدا ایلک آددیم اولاراق آذربایجان حؤکومتینی یئگانه مشروع (قانونی) مقام اولاراق اعلان ائتمیشدیر " .
اونون فیکرینجه، 27 آوریل فاجیعهسینین کومونیستلرین هر یئرده چیغیردیقلاری و باغیردیقلاری کیمی، آذربایجان کندلی و ایشچیسینین اینقیلابی دئییل، ساده روسیه اوردوسونون وحشیجه ایستیلاسی اولماسی هر کسه آیدین و آچیقدیر. بونو نظره آلاراق، او قئید ائدیردی کی، آذربایجان تورک خالقینین معصومانه آخان قانیندان یارانان میلّی اینتیباه روس آغالیغینین سون قبیر داشی اولاجاقدیر:
" ائی تورک خالقی! سنی آزاد ائدهجک و خوشبخت یاشاداجاق موباریزیه بوتون قووّتله حاضیرلاش، سنی بو موباریزه خیلاص ائدهجکدیر! آذربایجانین ایستیقلالینی بیر دفعه قوردون، ایکنیجی دفعه ده قورماق باجاریغینا مالیکسن. دوشمنینی تانی، میلّی اینتیباهینی یوکسلت، حاق سنینلهدیر " .
محمدزادهنین دونیاگؤروشونده مارکسیزم-لنینیزمین، بولشویزمین تنقیدی ده موهوم یئر توتموشدور. 1955-جی ایلده مونیخإه " قورتولوش " رادیوسوندا یاییملانمیش " آذربایجاندا آزادلیق یوخدور " مقالهسینده محمدزاده بیان ائدیردی کی، سووئت روسیهسینین ایشغالیندان سونرا آذربایجان تورکو ان بسیط اینسانی حوقوقلاریندان بئله محروم ائدیلمیشدیر:
" یوخ یوردداشلاریم، بولشویکلرین قیزیل یالانلارینا اینانمایین. یاشادیغینیز حیات آزادلیق حیاتی دئییل. اورادا امک ده آزاد دئییل، دیلک ده آزاد دئییل، اینسان دا آزاد دئییل. امگین و دیلگین آزاد ساییلا بیلمهسی اوچون هر شئیدن اوّل اینسانین اؤزو آزاد اولمالیدیر. اینسان بوتون حوقوقی، مدنی، ایقتیصادی و باشقا اینسانی حاقلارا مالیک اولمالیدیر " .
اونا گؤره، بوتون بو حوقوق و آزادلیقلار ایسه آذربایجاندا یوخدور، چونکی بولشویکلر بونو آذربایجانلیلارین اللریندن زورلا آلمیشدیر. او، یازیردی:
" هر شئی کومونیست پارتیاسینین و حؤکومتینین مالیدیر. و مملکت اونلارین بیر مالیکانهسیدیر. تیجارت آلتلری ده اونلارین اینحیصاریندادیر. سیز یئتیشدیردیگینیز محصوللاری یوخ قیمتینه اونلارا تسلیم ائتمک مجبوریتیندهسینیز. هله ایستهدیگینیز و مؤحتاج اولدوغونوز محصولو یئتیشدیرمک آزادلیغینا دا صاحیب دئییلسینیز " .
محمدزاده دئییردی کی، بو حقیقتی، یعنی سؤزده فهله و کندلینین آزاد اولماسینی اصلینده ایسه حاکیمیتین بیر قروپون الینده جمعلشمهسینی بولشویکلرین لیدری لنین بئله قبول ائتمیشدیر. بئله کی، لنین " نه ائتمهلی؟ " اثرینده یازیر کی، فهله و کندلییه آزادلیق وئرمک، اوستهلیک اونلارا حاکیمیتده حؤکومت ایشلری اعتیبار ائتمک اولماز. محمدزادهیه گؤره، لنینین بو فیکیرلری "NEP" دؤورونده بوتون چیلپاقلیغی ایله ایثبات ائدیلدی:
" عزیز یورداشلاریم! گؤرورسونوز کی، بولشویکلر آزادلیق دوشمنی اولدوقلارینی اؤزلری ده بویونلارینا آلیرلار. بونون بیر حقیقت اولدوغونو لنینین سؤزلری و اونون قانلی وصیتینی یئرینه یئتیرن استالینین قانلی ایجرااتی دا ثوبوت ائتدی. آزادلیق سایهسینده اونلارین قانلی دیکتاتورالارینا سون قویاجاغیمیزی بیلدیکلری اوچون بولشویکلر سیزی بوتون حاقلاردان و واسیطهلردن محروم ائتمیشلر. اونلارین الینیزدن آلدیقلاری یالنیز امک و دیلک آزادلیغی دئییلدیر. یعنی سیز یالنیز ایقتیصادی آزادلیقدان محروم دئییلسینیز. بولشویکلر سیزین طبیعی و اینسانی حاقّینیز اولان دیلهدیگینیز کیمی اینانماق، دوشونمک، ییغیلماق، دانیشماق، یازماق و جمعیت قورماق آزادلیقلاریندان دا محروم ائتمیشلر. یعنی سیز بولشویکلردن باشقا بیر شئیه اینانا بیلمزسینیز " .
محمدزاده یارادیجیلیغیندا تورکچولوک و تورانچیلیغین تورک خالقلاری اوچون هانسی: سیاسی یوخسا، مدنی بیرلیک معناسی داشیماسی ایله باغلی مؤوجود اولان فیکیرلری دیرلندیرمگه و بو مسلهده توتدوغو مؤوقعیی ایفاده ائتمگه چالیشمیشدی. محمدزاده هله، 27 آوریل ایشغالینا قدر تورکچولوگون/تورانچیلیغین تبلیغاتچیسی اولموشدور. او، حساب ائدیردی کی، آذربایجان تورکلری تورکچولوک شوعورو ایله مئیدانا آتیلمیش، آذربایجان تورکلوگو ایلک اوّل موستقیل و حورّ بیر جومهوریت ووجودا گتیرمیشدیر:
" آذربایجان تورکلوگو شرق عالمینده یئنی بیر تاریخ ووجودا گتیرمیش، تورک-توران تاریخینده یئنی بیر اینتیباه دؤورو یاراتمیشدیر " .
میرزه بالا محمدزاده حساب ائدیردی کی، چاغداش دؤورده تورک فدراسیونو، تورک بیرلیگینی ووجودا گتیرمک اوچون، اوّلجه اورتاق بیر دیل، دین و مدنیت صاحیبی اولان خالقلار آراسیندا بیرلیک اولمالیدیر. بو ایسه دینی بیرلیکدن چوخ، میلّی بیرلیکله مؤوجود اولا بیلر. او، یازیردی:
" یالنیز بو موناسیبت بوتون موسلمانلاری مکانیکی بیر صورتده بیرلشدیرن " ایتیحادی-ایسلام "-دان عیبارت اولا بیلمز. " ایتیحادی-ایسلام " غئیری-مومکون بیر میف، بیر اعتیقاددیر. عکسینه، بوتون تورکلرین، بوتون فارسلارین، بوتون عربلرین جانلی بیر ووجود کیمی بیرلشمهلری هم مومکون، هم ده آرزو ائدیلندیر. موسلمان اولان میلّتلر بیرر میلّت و بیرر میلّی حؤکومت حالینا گلدیکدن سونرا بئله " ایتیحادی-ایسلام " دئییل، ایسلام ایتّیفاقی مومکون حادیثه اولا بیلر. آنجاق بئله بیر سیاسی ایتّیفاق مؤوجود اولماسا دا مدنی بیر ایتّیفاق واردیر و اولمالیدیر. بوتون تورکلر اؤز آرالاریندا بوتون دونیا فدراسیونونا بیر آددیم آتماق اوچون بیر فدراسیون یاراتمالیدیرلار. " یئنی توران بیرلیگی " آنجاق موستقیل تورک حؤکومتلرینین فدراسیونو شکلینده تصوور اولونا بیلر کی، آذربایجان دا بو موستقیل توران سیلسیلهسینین موهوم بیر حلقهسی دیر " .
او، یازیردی کی، هله تزار روسیهسینین داغیلماسی عرفهسینده تورکچولر و تورانچیلار واحید تورک دؤولتینین قورولماسی ایستگینده بولونسالار دا، بونون ایمکانسیز اولدوغونو آنلامیشدیلار:
" روسیهنین خارابالیقلاری اوزرینده واحید دئییل، آیری-آیری تورک دؤولتلری قورولور و یاخود قورولماق ایستهنیر. دونیا تورکلرینین ژئوپولیتیک وضعیتی، جوغرافی وضعیت اعتیباریله داغینیق و بیر-بیریلریندن اوزاق اولمالاری، اونلاری آیری-آیری دؤولتلر قورماغا سؤوق ائتمیشدی. دوغرودور، " موساوات " فیرقهسی بو وضعیتی نظره آلمیش و بو میلّی دؤولت پرینسیپینی دیله گتیررکن بیر گون بو دؤولتلرین فدراسیون یاراداجاقلارینی تصوور ائتمیشدی. فقط او " بیر گون " اوزاق، بو گون ایسه یاخین ایدی. تورک دونیاسینین ژئوپولیتیک وضعیتی، مدنیت و کولتور خوصوصوندا عئینی مفکوره، غایه و تاکتیک صاحیب موختلیف تورک ائللرینی سیاسی-دؤولتچیلیک ساحهسینده محلّی یوردچولوق-وطنچیلیک یولونا سؤوق ائتمیشدی " .
اونون فیکرینجه، بیر بوتون حالدا باشلایان تورک میلّی حرکاتینین آیری-آیری یوردچولوق و میلّی دؤولتچیلیک حالینا گلمهسینده سیاسی، جوغرافی، ایقتیصادی و استراتژی سببلر موهوم رول اوینامیشدی.
محض بو سببلرین نتیجهسیدیر کی، تورکیه ده میلّی حرکاتا باشلایانلار یالنیز تورکیه تورکلرینی دوشونموش، اونلارین پروقرامیندا تورکیه خاریجینده کی تورکلردن بحث اولونمامیش، حتّی تورکیه میثاقی-میلّینی گئرچکلشدیرمک اوچون غربی اوروپا ایمپریالیستلری ایله دؤیوشده تورکوستان، قیریم، ایدیل-اورال و آذربایجان تورکلرینین موباریزه آپاردیقلاری روسیه ایله موتفیق اولماق مجبوریتینده قالمیشدی. تورکیه جومهوریتی قورولدوقدان سونرا دا بو پروسه داوام ائتمیش و تورک بیرلیگی اوغروندا موباریزه آپاران " تورک اوجاغی " اوّلجه فعالیتینی تورکیه ایله محدودلاشدیرمیش، داها سونرا ایسه بیر مودت قاپانمیشدیر. محمدزاده یازیر:
" آرتیق تورکیه ده بیر تورکیه تورکچولوگو دوغموشدو و بو حالین جیغیریندان ساپمیش بیر خطاسی اولماق اوزره " آنادولو میلّتچیلیگی " اپیزودو دا موشاهیده ائدیلمیشدی. " آنادولو " مجموعهسی اطرافیندا توپلانان بیر قروپ ضیالیلاردان عیبارت زومرهنین ایرهلی سوردگو ایدیعایا گؤره تورکلوک بیر میلّت دئییل، بیر عیرقدیر و بو عیرقه آنادولو، آذربایجان، تورکوستان و ای.آ. کیمی میلّتلر داخیلدیر " .
دوغرودان دا بو دؤورده، تورکچولوگون ایدئولوقو ساییلان ض.گؤکآلپ بئله تورکچولوگون و تورانچیلیغین رئال سیاسی-ایدئولوژی هدفی کیمی تورکیهچیلیگی گؤتورموشدو. اونون فیکرینجه، اوزاق گلهجکده اوغوزچولوق و داها سونرا تورانچیلیق مومکوندور کی، بو ایسه داها چوخ سیاسی دئییل، مدنی بیرلیک ماهیتلی ایدی. گؤکآلپ یازیر:
" یوز میلیون تورکون بیر میلّت حالیندا بیرلشمهسی تورکچولر اوچون قووّتلی بیر جوشقونلوق قایناغیدیر. توران مفکورهسی اولماسایدی، تورکچولوک بو قدر سورعتله یاییلمایاجاقدی. بونونلا برابر، کیم بیلیر، بلکه گلهجکده توران اولکوسونون گئرچکلشمهسی ده مومکون اولاجاقدیر " .
م.ب.محمدزاده قئید ائدیردی کی، آرتیق تورکچولوک-تورک بیرلیگی کیمی رومانتیک تورانچیلیق دا اسکی معناسینی تامامیله دییشدیرمیشدی. تورکچولوک و تورانچیلیق مسلهسینده، “ موساوات “-ین 1936-جی ایلده قبول ائتدیگی " یئنی پروقرام اساسلاری "-نا گؤره، عومومی تورکچولوکله آذربایجانچیلیغی ایدئال بیر صورتده بیرلشدیرمگه نایل اولماق لازیم ایدی. یعنی موساواتچیلار تورک مدنی بیرلیگینه صادیق و باغلی قالماقلا یاناشی، موستقیل آذربایجان تورکچولوگو ایدئیاسینی مودافیعه ائدیردیلر. او، یازیردی:
" موساواتچیلیق بؤیوک تورک کولتورونه باغلی، میلّی، مدنی و اینسانی دَیرلری منیمسهین، حورّیّت، جومهوریت و ایستیقلال ایدئالینا صادیق آذربایجان وطنسئورلیگیدیر. بؤیوک تورکلوگه منسوب بیر مملکت اولماسی سببیله آذربایجان دیگر تورک ائللری ایله کولتورل صورتده باغلیدیر. بو باغلیلیغین بوندان اول اولدوغو کیمی، بوندان سونرا دا قورونماسینی موساواتچیلیق جیدیتله مودافیعه ائدر" .
میرزه بالایا گؤره، تورکچولوک ان یوکسک سعادت ماهیتینده اولدوغو اوچون، میلّییته باغلی قالماق، میلّت کیمی یاشاماق، یابانچیلاشماقدان قورتولوب میلّته دؤنمک، منسوب اولدوغو میلّت تورک اولدوغو اوچون، تورکلشمک، تورک اولاراق یاشاماق، تورک اولاراق قالماق دئمکدیر. تورکچولوگون هدفی اولان تورانچیلیغین مقصدی شوروی ایمپراتورلوغونو پارچالاماق، شوروی اسارتی آلتیندا اینله ین اسیر میلّتلری قورتارماق، موسکونو دونیا صولحو اوچون تهلوکه تشکیل ائتمهیهجک بیر حالا گتیرمکدیر کی، بو دا تورک دونیاسینین، او جومله دن ده تورکیهنین امین-آمانلیغی دئمکدیر.
میرزه بالا هله، 1918-جی ایلین اوّللرینده تیفلیسده قافقاز کونفدارسیونونون قورولماسی مقصدی ایله یارادیلان تبلیغاتچیلار قروپونون عوضوو کیمی فعالیت گؤسترهرک قافقاز فدراتیو جومهوریتینین یارادیلماسینا چالیشمیش، قافقازدا بیرلیگین، برابرلیگین قورونوب ساخلانیلماسی مقصدی ایله یارادیلان قافقاز طلبهلرینین مرکزی کومیته سینین روسجا-تورکجه یایینلادیغی آیلیق " گنجلر صداسی " درگیسینین اؤنملی یازارلاریندان بیری اولموشدور. میرزه بالا بو کومیته هئیتی ایله بیرگه قصبهلرده، کندلرده، فابیرکلرده تبلیغات آپاراراق قافقاز فدراتیو جومهوریتینین یارادیلماسی ایستیقامتینده اؤنملی رول اوینامیشدی.
بو مسله ده ده رسولزاده ایدئیالارینین داوامچیسی اولان محمدزاده، قافقازچیلیق ایدئیاسینی موهاجیرتده یاشادیغی دؤورده ده داوام ائتدیرمیشدیر. خوصوصیله ده، 1930-جو ایللرده تشکولو و فعالیتینده آذربایجان سیاسی موهاجیرلرینین ده یاخیندان ایشتیراک ائتدیگی " قافقاز کونفدراسیون شوراسی " فعالیته باشلامیشدی.
قافقاز خالقلارینین جوغرافی، ایقتیصادی و تاریخی علاقهلرینی اونلارین بیرلیکده یاشاماسینی شرطلندیرن عامیل سایان محمدزاده گؤستریردی کی، قافقاز خالقلاری آیریلدیقلاری زامان اسارته دوشموش، بیرلشدیکلری زامان قورتولموشلار. اونون اوچوندور کی، تورکیستاندا، قوزئی قافقازدا، ایدیل-اورالدا " پارچالا و حؤکم ائت " سیاستینی تطبیق ائدن موسکو همیشه زاقافقازیادا بیرلیگی انگللهمیشدیر.
“ موساوات “-ین 1936-جی ایلده ورشودا کئچیریلن 3-جو قورولتایینین " یئنی پروقرام اساسلاری"-نا گؤره، آذربایجان تورکلری موستقیللیک الده ائتمک اوچون قافقازین دیگر میلّتلری ایله بیر یئرده موباریزه آپارمالی و حتّی اونلارلا کونفدراتیو دؤولتده بیرلشمگی بئله ایستیثنا ائتمهملی ایدی. محمدزاده ده موساواتین " یئنی پروقرام اساسلاری " پروقرامیندان چیخیش ائدهرک قئید ائدیردی کی، آذربایجان میلّی ایدئیاسینین مؤوجودلوغونا سبب ایسه شرقی اوروپا ایله یاخین شرقی بیرلشدیرن و خزرله قارا دنیز آراسیندا یئرلشن قافقازین آیریلماسی غئیری-مومکون اولان بیر عوضوودور:
" قافقاز میلّتلری موختلیف باغلارلا بیر-بیرلرینه او قدر باغلیدیرلار کی، هامیسی موستقیل و همرأی اولمادان هئچ بیری آزادلیغینی قورویا بیلمیر. آذربایجان مسلهسی بوتون قافقاز مسلهسینین بیر پارچاسیدیر. قافقازدا موستثنا و نوفوذلو بیر یئر توتان آذربایجان اؤز ایستیقلالینی الده ائدیب قوروماق اوچون قافقازین دیگر میلّتلری ایله ال-اله یورومک مجبوریتینده دیر " .
قافقاز خالقلارینین بیر گون یئنیدن اؤز موستقیللیگینی الده ائدهجگینه اینانان موتفکّیر، 1958-جی ایلده قلمه آلدیغی " قافقاز ایستیقلال اعلانینین 40-جی ایلدؤنومو موناسیبتی ایله " آدلی مقالهسینده یازیردی کی، بو گون قافقاز روسیهنین ایشغالی آلتیندا اولسا دا، آنجاق عوصیان حالیندادیر:
" قافقاز بو گون بولشویکلرین حاکیمیتی آلتیندا میلّیت و ایستیقلال آتشی ایله توتوشموش بولونویور. بولشویک ایستیلاسینین آرادان قالخماسی ایله قافقاز خالقلارینین الده ائدهجکلری باغیمسیزلیق و حورّیّت یاخین شرقی ده راحاتا قوووشدوراجاقدیر. بو اعتیبارلا بو گون سووئتلر بیرلیگینین حربی بازاسی اولان قافقاز بو ایشغالدان قورتولدوقدان سونرا بوتون دونیا اوچون بیر باریش و گوون عونصورو اولاجاقدیر " .
اونون دونیاگؤروشونده میلّی مدنیت، میلّی اخلاق مسلهلری ده موهوم یئر توتموشدور. محمدزاده دوغرو یازیردی کی، هر بیر میلّت ماهیتجه ده، فورماجا دا میلّی مدنیتدن چیخیش ائتملیدیر. عکس تقدیرده میلّی مدنیتدن اوزاق قالان بیر دؤولتده قاجارلار دا، عوثمانلیلار دا اولدوغو کیمی، اوچوروملار یارانار و عوصیانلار چیخار:
" اسکی سارای ذهنیتیله " ماهیتی " و هر شئیی کندیلریندن عیبارت بیلن کومونیستلر چوخ درین غفلت ایچریسینده ایدیلر. آذربایجانین حقیقی وضعیتینی اوبیئکتیو باخیشلا گؤره بیلمهدیکلریندن فیکیرلرینده ایصرار ائدیردیلر. حالبوکی شکیلجه و ماهیتجه تورک اولان آذربایجان مدنیتی یئنی شراییط ایچریسینده بو مدنیتی ماهیتجه داها چوخ تورکلشدیرمیش و میلّیلشدیرمیشدیر " .
او، میلّی قووّهلرین اوّلجه عرب الیفباسیندان لاتینا کئچیلمهسینه اعتیراض ائتمهلرینه سبب اولاراق، بولشویکلرین مکرلی نیتلرینی و بونون آذربایجان ایله تورک دونیاسی آراسیندا علاقهلره ضربه اولماسینی گؤسترمیشدی. او، دوغرو یازیردی کی، سووئت ایدئولوقلاری روسلاشدیرما نتیجهسینده یاری روسجا، یاری تورکجه اولان " اینترناسیونال " دیل یارادیردیلار.
عومومیلیکده، محمدزادهنین مودافیعه ائتدیگی ایدئیالارین اساسیندا آذربایجان تورکچولوگو و ایستیقلالچیلیق دایانمیشدیر. اونون دونیاگؤروشونده " میلّی آذربایجان " ، " آذربایجانچیلیق " ، " آذربایجانیزم " ، " آذربایجان میلّی ایدئیاسی " دئدیکده ده، یالنیز عومومی تورکچولوگون دوغوردوغو و اونون موستقیل بیر حیصهسینه چئوریلمیش آذربایجان تورکچولوگو ایفاده اولونموشدور. آنجاق اونون سیاسی فلسفهسینده آذربایجانچیلیق یالنیز تورکچولوکله محدودلاشمامیش، عئینی زاماندا ایستیقلالچیلیغی، موساواتچیلیغی، خالقچیلیغی و دؤولتچیلیگی ده اؤزونده عکس ائتدیرمیشدیر. محمدزاده آذربایجانچیلیق و تورکچولوک آراسینداکی موناسیبتلره خوصوصیله دیقت ائتمیشدیر. بونا سبب ده، بیر چوخقووّهلرین مومکون اولدوغو قدر آذربایجانچیلیغی تورکچولوکدن اوزاقلاشدیرماق جهدلری ایدی. او، یازیردی:
" آذربایجانچیلیق ایدئیاسینی اورتایا آتماقلا بیز هئچ ده تورکچولوگو اینکار ائتمیریک، آنجاق آذربایجان وطنی ایدئیاسینی بیرینجی یئره کئچیریر، آذربایجانین جوغرافی سرحدلری داخیلینده میلّتین یئکدیللیگینی و وحدتینی بیرینجی درجهلی وظیفه کیمی ایرهلی سوروروک" .
او، آذربایجان میلّی ایدئیاسیندان (آذربایجان تورکچولوگو و ایستیقلالچیلیق) سونرا ان چوخ دیقت ائتدیگی ایدئیالار تورانچیلیق/ تورکچولوک، قافقازچیلیق و میلّی همرأیلیک (سولیداریزم) اولموشدور. محمدزاده اوچون تورانچیلیق/تورکچولوک آذربایجان تورکچولوگونو و ایستیقلالچیلیغی آیاق اوسته توتماق اوچون اساس نووه حساب اولونوردو. چونکی تورانچیلیق/تورکچولوک آذربایجان تورکچولوگونون و میلّی ایستیقلالچیلیغیین وار اولما سببی ایدی. اگر تورکچولوک ضعیفلهینده ده، گوجلننده ده بوندان ان چوخ تاثیرلنن محض آذربایجان تورکچولوگو ایدی.
قایناقلار
- محمدزاده م.ب آذربایجان میلّی میثاقی. ۲۸ ماییس ایستیقلال بیاننامهسینین تحلیلی. «آذربایجان» ادبی-بدیعی ژورنالی، نؤمره4، باکی، ۱۹۹۱
- محمدزاده م.ب. میلّی آذربایجان حرکاتی. باکی، نجات، ۱۹۹۲
- گؤکآلپ ض. تورکچولوگون اساسلاری. باکی، معاریف، ۱۹۹۱
- محمدزاده م.ب. میلّی آذربایجان حرکاتی. باکی، نجات، ۱۹۹۲
- محمدزاده.م.ب. تورکلوک و کومونیزم. «آذربایجان» درگیسی، ییل:۱۹، سایی ۲۰۱، آنکارا ۱۹۷۰، ص.۴
- احمدلی. ر. میرزه بالا محمدزادهنین ایجتیماعی-سیاسی گؤروشلری.باکی، اوزان، 2017
- محمدزاده م.ب. «ماورایی – قافقاسیا فدراسیاسی ندن داغیلدی؟»، «قورتولوش» درگیسی، ییل:۳، سایی: ۲۱، تمموز-آقوستوس، برلین، ۱۹۳۶، ص.۱۴
- محمدزاده م.ب. میلّی آذربایجان حرکاتی. باکی، نجات، ۱۹۹۲
- محمدزاده م.ب. قافقاز ایستیقلال اعلانینین ۴۰-جی ایلدؤنومو موناسیبتی ایله. «درگی»، ییل: نؤمره۱۲، مونیخ ۱۹۵۸، ص.۳-۱۷
- محمدزاده م.ب. کؤیلو حرکاتی. لنین میلّی سیاستی. باکی، ۲۰۰۷، ص.۵۳
- محمدووا فاتیمات. آذربایجان موهاجیرتینین کولتورولوژی ارثینده دیل پروبلمی. باکی، «علم»، ۲۰۰۹، ص.۵۶
- محمدزاده م.ب. سوویئت آذربایجاندا تورک دیلینین روسلاشدیرما و ایمحا سیاستی حاقّیندا. قورتولوش، برلین، ۱۹۳۶، نؤمره۲۰، ص.۵۶
- محمدزاده م. ب. آذربایجان میثاقی-میلّیسی. آنکارا، ۲۰۰۲، ص.۵۴
- محمدزاده م.ب. قافقاز ایسلام اوردوسو. آذربایجان موهاجیرت ارثی. باکی، «علم و تحصیل»، ۲۰۱۱، ص.۵۸
- محمدزاده م.ب. آذربایجاندا آزادلیق یوخدور. آذربایجان موهاجیرت ارثی. باکی، «علم و تحصیل»، ۲۰۱۱، ص.۵۱
- محمدزاده م.ب. مارت گونلری. «ایستیقلال» قز.، ۳۱ مارت، ۱۹۲۰، نؤمره۱۲
- رسولزاده م.ا. اثرلری (۱۹۰۳-۱۹۰۹). ۱-جی ج.، ۲-جی جیلدده، باکی: آذرنشر، ۱۹۹۲، ص.۸
- محمدزاده م.ب. رسولزاده محمدامین. «درگی»، ییل: ۱ اوجاق-مارت، مونیخ، ۱۹۵۶، ص.۱۳۷
- محمدزاده م.ب. آذربایجان چاغیرییور، «آچیق سؤز» قزئتی، ۰۴.۰۱.۱۹۱۸
- محمدزاده م. ب. آذربایجان میلّی خارتیاسی. ۲۸ ماییس ایستیقلال بیاننامهسینین تحلیلی. «آذربایجان» ادبی-بدیعی ژورنالی، نؤمره ۴، باکی، ۱۹۹۱، ص. ۱۳۸-۱۳۹
کؤچورن: عباس ائلچین
آذربایجان تورکلرینین ایستیقلال موجاهیدی – میرزه بالا محمدزاده
آذربایجان تورکلرینین ایستیقلال موجاهیدی – میرزه بالا محمدزاده
آیدین مدداوغلو قاسملی
فیلولوژی اوزره فلسفه دوکتورو، دوچنت
19. عصرین ایکینجی یاریسی، 20. عصرین اوّللرینده قوزئی آذربایجاندان چوخسایلی و گوجلو میلّی ضیالی کادرلاری یئتیشمیش، اونلار آذربایجان خالقینین مادی و معنوی اینکیشافینا چالیشمیش، گلهجک آزادلیق و موستقیللیک اوغروندا موباریزه یه حاضیرلامیشدیر. بو دؤورده ادبی-بدیعی معاریفچیلیگه سیاسی معاریفچیلیک ده قوشولموش، اینقیلابی حرکاتلارین تاثیری ایله بیر-بیرینین آردینجا یارادیلان یئنی-یئنی مطبوعات اورقانلاری، خئیریه جمعیتلری و سیاسی پارتیالار تزار روسیهسینین میلّی اویانیشا قارشی بوتون ژاندارم قووّهلرینی حرکته گتیرمهسینه، میلّی مطبوعات اوزرینده گوجلو سانسور تطبیق ائتمهسینه باخمایاراق، یئرلرده میلتچیلیک دالغاسی داها دا گوجلنمیشدی. بو دالغا ایشچی صینفینی ده حرکته گتیرمیشدی.
بئلهلیکله، آذربایجان میلّی ضیالیلاری، میلّی مطبوعاتی کئچمیش دوشونجهلردن اوزاقلاشاراق موعاصیر میلّیتچی ایدئولوژییه یییهلنمیش و یئنی بیر میلّی کیملیک اطرافیندا بیرلشهرک خالقی دا واحید دوشونجه اطرافیندا بیرلشدیرمگه باشلامیشدیلار.
بو دؤورده فعالیت گؤسترن سیاسی خادیملر کیمی رومانتیک جریان نومایندهلری ده روس تزاریزمینین ایرتیجاع رژیمینه، موستملکهچی سیاستینه قارشی بیرگه کسکین موباریزه آپارمیشلار کی، بونون دا نتیجهسینده هم میلّی-سیاسی ایدئولوژی لیدرلرین، هم رومانتیکلرین، هم ده رئالیستلرین بیرگه سعییی نتیجهسینده آذربایجان میلّی ایدئولوژیسی فورمالاشمیشدی. عومومیتله 20. عصرین بیرینجی و خوصوصیله ایکینجی اونایللیگی آذربایجان خالقینین مدنی و سیاسی-ایدئولوژی اینتیباه دؤورو اولموشدور.
آذربایجانین میلّی، سیاسی، ایدئولوژی، رومانتیک و رئالیست جریان نومایندهلرینین هامیسی آذربایجان ایجتیماعی تفکورونون قارانتی رولوندا چیخیش ائتمیش آذربایجان تفکور تاریخینین ایدئیا شرفی، آذربایجان میلّی دؤولتچیلیگینین محک داشلاری اولموشلار. اونلار بدیعی، علمی سیاسی و ایدئولوژی فلسفه اساسیندا بیر دموکراتیک جمعیت فورمالاشدیرماق، میلّی دَیرلره سؤیکنن، میلّی ایدئولوژی اساسیندا بیر دؤولت یاراتماغا چالیشمیش، بونا نایل اولموش، شرقده ایلک دموکراتیک خالق جومهوریتی یاراتمیش و قیسا مودتده اولسا دا دموکراتیک دؤولتی ایداره ائتمگه باشلامیشدیلار. بئله شخصیتلردن بیری ده بوتون حیاتینی آذربایجانین موستقیللیگینه حصر ائدن آذربایجان ایستیقلال موجاهیدی میرزه بالا محمدزاده دیر.
61 ایللیک عؤمرونده (1898-1959) کشمکشلی حیات کئچیرن م.محمدزاده 13 آقوست 1898-جی ایلده آذربایجانین آوشاران (آبشرون) بؤلگهسینین زیره کندینده بالیقچی عاییلهسینده آنادان اولموشدور. عاییلهسینی دولاندیرماق اوچون 20. عصرین اوّللرینده باکییا کؤچن آتاسی هله اوشاقکن وفات ائتدیگیندن عاییلهنی دولاندیرماق اوچون آناسینین ائوده بیشیردیگی قوغاللاری واغزالدا ساتماقلا برابر، مکتبده تحصیل آلماقلا دا مشغول اولموشدو.
1907-جی ایلدن باکیدا «یئددینجی روس-تاتار» مکتبینده اوخویان میرزه بالا اورانی بیتیردیکدن سونرا محمودبیلی حبیب بیگین رهبرلیک ائتدیگی «روشدیه»ده اؤز تحصیلینی داوام ائتدیرمیش، 1914-جو ایلده اورانی بیتیرهرک 1915-جی ایلده آذربایجان تورک گنجلیگینین میلّی قورتولوش یولونداکی فعالیتینده موهوم رول اوینایان باکی پولیتکنیک تکنیکومونون اینشاآت معمارلیق بؤلمهسینه داخیل اولموشدو.
میرزه بالا محمدزاده «آذربایجان خالقی» و «آذربایجان تورک میلتچیلیگی» آنلاییشلارینی منیمسهین خالقین اؤز دؤولتینی قورما سورجینه داخیل اولدوغو سیاسی بیر دؤنمده یازارلیق و قزئتچیلیک حیاتینا باشلامیشدی. هله اورتا مکتبده اوخویارکن مکتب یولداشلاری ایله بیرلیکده رسیملی «آرزو» آدلی مجموعه یایینلایان 14 یاشلی میرزه بالا محمدزادهنین «نفع علم و یاخود علمین سودو» آدلی ایلک اثری 1912-جی ایلده باکیدا عیسی بیگ آشوربیگوفون «کاسپی مطبعهسی»نده چاپ ائدیلمیشدی. بو اثرله یازیچیلیق حیاتینا باشلایان میرزه بالا سونرادان دیگر مطبوع اورقانلاردا دا چیخیش ائتمیشدی. تکنوکومدا اوخودوغو دؤورده گنجلرین یاراتدیغی غئیری-قانونی «محمدیه کومیته سی»نه داخیل اولان میرزه بالا اؤز یاخین دوستو جعفر جبارلی ایله بیرلیکده بو تشکیلاتین فعالیتینده یاخیندان ایشتیراک ائتمیش، اونون 1916-جی ایلده تشکیل ائدیلن ییغینجاقلاریندا هر ایکیسی اؤز چیخیش و شعیرلری ایله توپلانتیلارا فرقلی بیر هیجان قازاندیرمیشدیلار.
تزاریزم ایستیبدادی هر ایکی آذربایجان ضیالیسینین نیفرتینه سبب اولدوغو کیمی، هر بیر طلبه ده اونا دوشمن موناسیبت بسلهمیشدی. بو روحدا بؤیوین میرزه بالا سونرادان گنجلیگین تزاریزمه قارشی توپلانتیلارینا باشچیلیق ائتمیش، آلوولو نیطقلر سؤیلهمیش و اؤزونو ایستیبدادا قارشی گلهجک اینقیلابا حاضیرلامیشدی. میرزه بالا بو دؤورده استالینین یاخین آدامی اولان لاورنتی بریا ایله یاخینلیق ائتمیشدی.
میرزه بالا محمدزاده، م.رسولزادههنین تؤوصیه سی ایله اونون نشر ائتدیردیگی «آچیق سؤز» قزئتینه یازیلار یازماغا باشلامیش، سونرادان بو قزئتین آکتیو یازارلاریندان بیری اولموش، عئینی زاماندا هفتهلیک «بصیرت» ژورنالینین دا باش رداکتورو اولموشدور. بوتون بونلارلا یاناشی، میرزه بالا «قورتولوش» و «دوغرو سؤز» کیمی قزئتلرده ده مقالهلرله چیخیش ائتمیش، 1917-جی ایل فوریه بورژوا اینقیلابیندان سونرا باکیداکی آذربایجان گنجلرینین لیدری سویهسینه یوکسلمیشدی. « اتفاقِ متعلّمین » و «گنجلر صداسی» ژورناللارینین دا فعال یازارلاریندان بیری اولان میرزه بالا تزار روسیهسینین شیعه-سوننی قارشیدورما یاراتما سیاستینه قارشی دؤورو مطبوعاتدا مقالهلرله چیخیش ائتمیش، بو حادیثهنین قارشیسینی آلماغا چالیشمیشدی.
آذربایجانداکی سیاسی حادیثهلره آکتیو قوشولان میرزه بالا بو دؤورده آرتیق آچیق فعالیته کئچمیش، موساوات پارتیاسینین سیرالارینا داخیل اولموش، پارتیانین نوفوذلو، تانینمیش عوضولریندن بیرینه چئوریلمیشدی.
1918-جی ایلده «گونئی قافقاز موسلمان جمعیتی» طرفیندن محلی کومیتهلرله علاقه یاراتماق اوچون آرخاداشی محمد صالح قولوزاده ایله بیرلیکده شاماخییا گؤندریلن میرزه بالا 1918-جی ایلین اوّللرینده یارانمیش زاقافقازیا سئیمینین فعالیتی دؤورونده اؤز ایجتیماعی-سیاسی فعالیتینی تیفلیسسده داوام ائتدیرمیشدی.
1918-جی ایلین 28 مئیینده آذربایجان خالق جومهوریتی اعلان اولوندوقدان سونرا میرزه بالا همین ایلین 23 ژوئیهسیندن نشره باشلایان «گنجلر یوردو» ژورنالینین رداکتوررو اولموشدو.
«موساوات» پارتیاسینین نزدینده یارانان «گنجلر جمعیتی»نین اورقانی اولان بو ژورنالین 35 نؤمرهسی چاپ ائدیلدیکدن سونرا باغلانمیشدی. بو دؤورده میرزه بالانین «ایکی اینقیلاب آراسیندا» آدلی کیتابچاسی تیفلیسسده چاپ اولونموشدو.
1918-جی ایل دسامبرین 7-ده باکیدا طنطنهلی شکیلده آچیلان آذربایجان پارلمانیندا استنوقرافچی ایشلهین میرزه بالا محمدزاده موستقیل آذربایجان حؤکومتی قورولدوقدان سونرا حؤکومتین اورقانی اولان «آذربایجان» قزئتینین موخبیری و سونرا رداکتوررو اولموشدو.
1919-جو ایلین سپتامبر آیینین 16-دا آذربایجان دؤولت تئاتریندا میرزه بالانین «باکی اوغروندا موباریزه» پیئسینین ایلک تاماشاسی اولموش، همین ایلین اوکتوبروندا او، موساوات پارتیاسینین باکی کومیتهسینین عوضوو سئچیلمیشدی.
باکینین زیره کندینده آنادان اولوب حیاتینین 26 ایلینی (1898-1924) قوزئی آذربایجاندا، 3 ایلینی (1924-1927) گونئی آذربایجاندا، فاصیلهلرله 31 ایلینی (1927-1932 و 1939-1955) تورکیه ده، 7 ایلینی (1932-1939) لهستاندا و 4 ایلینی (1955-1959) آلماندا کئچیرن میرزه بالا محمدزادهنین بو دؤورلرده موختلیف دایرهلرله علاقهسینی نظره آلاراق اونون ایجتیماعی-سیاسی، ایدئولوژی و علمی یارادیجیلیغینی و فعالیتینی آلتی دؤوره بؤلمک اولار.
بیرینجی دؤور 1912-1920، ایکینجی دؤور 1921-1927، اوچونجو دؤور 1927-1932، دؤردونجو دؤور 1932-1939، بئشینجی دؤور 1939-1955، آلتینجی دؤور ایسه 1955-1959-جو ایللری احاطه ائدیر.
20. عصرین اوّللرینده آذربایجاندا باشلایان یئنیلشمه و میلّیتچیلیک حرکاتینین جانلی شاهیدی و حادیثهلرین ایشتیراکچیسی اولان میرزه بالا محمدزاده هله «روشدیه»ده اوخودوغو دؤورده اوشاقلیق یولداشی جعفر جبارلی ایله بیرلیکده میلّیتچی موعلیم اولان ماحمودبیلی حبیب بیگین تاثیری ایله دؤورون میلّیتچی جبههسینده یئر آلمیش، درسدن سونرا جعفر جبارلی ایله بیرلیکده تئز-تئز میلّیتچی درنکلرین توپلانتیلاریندا ایشتیراک ائتمیشدی.
ایلک سیاسی فعالیته باکی پولیتکنیک تکنیکوموندا اوخویارکن گیزلی «محمدیه تشکیلاتی»ندا باشلایان میرزه بالا اؤز دوستو جعفر جبارلی ایله بیرگه او دؤورده کی «اتفاق متعلّمین» و «قافقاز طلبهلرین مرکزی کومیتهسی» آدلی گنجلیک تشکیلاتلارینین لیدرلریندن اولموشلار. «اتفاق متعلمین» عئینی آدلی هفتهلیک قزئتینده میرزه بالا میلّی و سیاسی یازیلارلا چیخیش ائتمیش، روسجا و تورکجه چاپ اولونان قافقاز طلبهلرینین مرکزی کومیتهسینین اورقانی اولان «گنجلر صداسی» قزئتینین باش یازاری اولموشدور.
تزار روسیهسینده باش وئرن سیاسی حادیثهلر آذربایجاندا دا تزار روسیهسینین ایستیبدادینا قارشی اولان بوتون سیاسی قووّهلری حرکته گتیرمیشدی. میرزه بالا محمدزادهنین ده ایچینده بولوندوغو بو دؤنمده سیاسی آکتیولیک آرتمیش بیر سیرا سیاسی و ایجتیماعی تشکیلاتلار، خئیریه جمعیتلری ایله یاناشی، یئنی-یئنی میلّی مطبوعات اورقانلاری یارادیلمیش، میلّی ضیالیلار آراسیندا بیر همرأیلیک یارانمیش، بو ایکی موهوم آپاریجی زومرهنین یاخین علاقهسیندن ده میلّیتچیلیک ایدئیاسی دوغولموش و بونونلا دا قیسا بیر مودت عرضینده سیاسی حرکاتا چئوریلمیشدی. آذربایجان میلّی ضیالیلاری گئتدیکجه روسیه یؤنوملو جریانلارین تاثیریندن اوزاقلاشاراق اوزونو تورکیه و غرب جریانلارینا چئویرمیش و بونونلا دا آذربایجاندا سیاسی یؤنون دَییشمهسینه نایل اولموشدولار. غربیؤنلو یئنیلشمه و میلّیتچیلیک حرکاتینین اؤن پلانا چیخماسی گنج میرزه بالانین دا فیکیرلرینین گئنیشلنمهسینه سبب اولموشدو کی، بو ایشده محمدمین رسولزادههنین و اونون رداکتوررلوغو ایله 2 آقوست 1915-جی ایلدن باکیدا نشر اولونماغا باشلایان «آچیق سؤز» قزئتینین بؤیوک رولو اولموشدور.
" تورکلشمک، ایسلاملاشماق، موعاصیرلشمک " شوعاری ایله نشر اولونان «آچیق سؤز» قزئتینین «آچیق سوتونلار»ینا محمدامین رسولزادههنین تؤوصیه سی ایله مقالهلر یازان میرزه بالا محمدزاده ایلک یازیلارینی داها چوخ میلّی ایدئال، میلّی مدنیت، میلّی تاریخ، میلّی ادبیات مؤوضولارینا حصر ائتمیشدی. آذربایجانین بولشویکلر طرفیندن ایشغالیندان سونرا محمدامین رسولزادههنین تکلیفی ایله غئیری-قانونی فعالیت گؤسترن «موساوات» پارتیاسینا باشچیلیق ائدن گنج میرزه بالا ایستیلاچیلارا قارشی موباریزه آپارماق اوچون یارادیلان گیزلی میلّی موقاویمت حرکاتینین دا صدری سئچیلمیش، «ایستیقلال» آدلی قزئتین باش رداکتوررو اولموش، 1927-جی ایلده رسولزادههنین دعوتی ایله گونئی آذربایجاندان ایستانبولا گلهرک بورادا رسولزادهه ایله بیرلیکده میلّی آذربایجان موهاجیر مطبوعاتینی و میلّی آذربایجان مرکزینی یاراتمیشدی. داها سونرا رسولزادههنین دعوتی ایله 1932-جی ایلده لهستانین پایتاختی ورشوا گلمیش، اونونلا بیرگه «یئنی قافقاسیا» درگیسی نشر ائتدیرمیشدی.
آذربایجان سیاسی تاریخینده محمدامین رسولزادهه ایله میرزه بالا محمدزاده کیمی بیر-بیرینه بو قدر دریندن باغلانان و بیر-بیرینی تاماملایان دیگر شخصیتلره دئمک اولار کی، ایندییهدک راست گلینمهمیشدیر. م.رسولزادههنین فیکیر و دوشونجهلرینی میرزه بالا قدر دریندن منیمسهین، اونو گئنیشلندیرن و یایان باشقا بیر شخصیته تصادوف ائدیلمیر. هئچ تصادوفو دئییلدیر کی، م.رسولزادهنین وفاتیندان سونرا محض میرزه بالا محمدزاده آذربایجان میلّی ایستیقلال حرکاتینین و موساوات پارتیاسینین رهبری سئچیلمیشدی.
دونیا تاریخینه یئنی بیر ایستیقامت وئرن 1917-جی ایل روسیه اینقیلابلاری 300 ایللیک رومانوفلار سولالهسینین حاکیمیتینه سون قویماسینا، روسیهده اؤنجه مووقّتی حؤکومت، سونرا ایسه بولشویک حؤکومتی یارانماسینا باخمایاراق، مرکزده اولدوغو کیمی، اوجقارلاردا دا بیر حاکیمیت بوشلوغو یارانمیش، و بو بوشلوقدان ایستیفاده ائدهرک آذربایجان میلّی قووّه لرینی و گنجلیگینی اؤز اطرافیندا بیرلشدیرن موساوات پارتیاسی آچیق فعالیته باشلامیش، چوخ رادیکال بیر مؤوقع توتاراق روسیهدهکی موسلمان خالقلار اوچون دموکراتیک جومهوریت طلبی ایله چیخیش ائتمگه باشلامیشدی. بو تاریخی حادیثهلر آذربایجان گنجلیگینی ده حرکته گتیرمیش، گنجلر میلّی تشکیلاتلارا عوضو اولماغا باشلامیش، مملکت دعواسیندا جان-باشلا موباریزه یه قوشولموشلار. میرزه بالا محمدزاده ده محض بو دؤورده موساوات پارتیاسینا داخیل اولموش، پارتیا داخیلینده آکتیو فعالیتی ایله پارتیانین ساییلان شخصیتلریندن بیرینه چئوریلمیشدی.
گنجلردن عیبارت دستهلرله باکی اطرافی کند و قصبهلره ، نفت معدنلرینه گئدن میرزه بالا، صادق قولوزاده، پیری مرسلزاده و رضا ذکی کیمی یولداشلاری ایله برابر روسیه یؤنوملو تشکیلاتلارا، خوصوصیله بولشویک و منشویکلره قارشی تبلیغات آپارمیش، نتیجهده موسلمان فهلهلری ده موساوات پارتیاسینا عوضو اولموش، پارتیانین ایشینده فعال ایشتیراک ائتمگه باشلامیش، میلّی موباریزه یه قوشولموشدولار.
میرزه بالا 1918-جی ایلده پارتیانین گنجلر جمعیتینین اورقانی اولان «گنجلر یوردو» درگیسینین یؤنتیم باشقانی اولموشدو. او، «آچیق سؤز» قزئتینین 4 ژانویه 1918-جی ایل تاریخلی ساییندا چاپ ائتدیردیگی «آذربایجان چاغیرییور» آدلی یازیسیندا آذربایجان تورک گنجلیگینی وطنین ایستیقلالی اوغروندا موباریزه یه سسلهیهرک گؤستریردی کی:
« ائی گنج تورکلر! بو گون کعبهیی-موقدسینیز اولان وطنینیزی آزاد ائدینیز! بو گؤزل آنانیز آذربایجان زینجیرلرله ساریلمیش اویویور، اونو قورتارینیز! اگر میلّی ادبیات ایستییورسانیز یئنه اونو قورتارمالیسینیز. اگر میلّی مکتبلر ایستییورسانیز یئنه اونو قورتارمالیسینیز. سیزلری بیر اینسان اولاراق وطن یاشادیر. سیزین دیلینیز، سیزین عیرض و ناموسونوز یئنه وطن ایچینده سالامات اولا بیلر. »
(باخ: میرزه بالا محمدزاده، «آذربایجان چاغیرییور»، «آچیق سؤز» قزئتی، 04.01.1918، ص.22-23)
عومومروسیه موسسیسلر مجلیسینی داغیدان، زاقافقازیا مووقّتی حؤکومتینی تانیمایان مرکزده کی بولشویکلرین مرکزی ایجراییه کومیتهسی لنین و استالینین ایمضالادیقلاری 13 نؤمرهلی بیر دِکرِتله استپان شاومیانا، کوزنتسوفا و دیگر بولشویکلره قافقازدا «سووئتلشمه عملیاتینی» حیاتا کئچیرمک تاپشیریلمیشدی.استپان شاومیانا تورکیهده روس اوردوسونون ایشغالی آلتیندا اولان اراضیلرده ارمنیستان دؤولتی یاراتماق صلاحیتی ده وئرمیشدیلر. زاقافقازیا کومیسارلیغینین طلبی ایله تیفلیسدن چیخاریلاراق یولداشلاری ایله بیرلیکده باکییا گلن شاومیان بورادا اؤنجه روس حربیچیلرینین و داشناک پارتیاسینین کؤمگی ایله ارمنیلرین تورکلره اولان دوشمنچیلیگیندن باجاریقلا ایستیفاده ائتمیش، باکی سووئتینی و بلدیه مجلیسینی دَییشدیرمیش، بورادا بولشویکلرین چوخلوغونو تأمین ائتمیش، باکی شهر ایدارهچیلیگینده چالیشان آذربایجان تورکلرینی توتدوقلاری وظیفهلردن اوزاقلاشدیرمیش و بئلهلیکله ده باکیدا اؤزونون رهبرلیگی آلتیندا بیر سووئت حؤکومتی قورموشدو.
ارمنیلرله روس بولشویکلرینی موسلمانلارا قارشی هوجوما تشویق ائدن شاومیانین باشچیلیغی ایله 1918-جی ایل مارسین 30-دان آوریلین 1-نه قدر باکیدا مینلرله گوناهسیز موسلمان اؤلدورولموش، اونلارین ائولری یاندیریلمیش، ماغازالاری تالان ائدیلمیش، آذربایجان معمارلیغینین نادیر اینجیلریندن اولان «ایسلامیه» بیناسی ارمنیلر طرفیندن یاندیریلمیشدی. موسلمانلارا قارشی تجاووز بونونلا بیتمهمیش، ارمنی-روس بیرلشمهلری آذربایجانین شاماخی، سالیان کوردمیر، لنکران، قوبا و دیگر بؤلگهلرینه هوجوملار ائده رک قیرغینلار، یانغینلار، تالانلار تؤرتمیش، تاریخده آنالوقو اولمایان جینایتلر، سویقیریملار حیاتا کئچیرمیشدیلر.
آذربایجاندا باش وئرن بو سیاسی حادیثهلر دؤورونده میرزه بالا محمدزاده عوضوو اولدوغو موساوات پارتیاسینین تاپشیریغی ایله زاقافقازیا سئیمینین فعالیتینده ایشتیراک ائتمک اوچون سئیمین مرکزی اولاراق سئچیلن تیفلیس شهرینده اولموش، ایجتیماعی-سیاسی فعالیتینی بورادا داوام ائتدیرمیشدی. میرزه بالا گورجوستاندا قافقاز فدراسیونونون قورولماسی مقصدی ایله یارادیلان تبلیغاتچیلار قروپونون عوضوو کیمی فعالیت گؤسترهرک قافقاز فدراتیو جومهوریتینین یارادیلماسینا چالیشمیش، قافقازدا بیرلیگین، برابرلیگین قورونوب ساخلانماسی مقصدیله یارادیلان قافقاز طلبهلرینین مرکزی کومیتهسینین روسجا-تورکجه یایینلادیغی آیلیق گنجلر صداسی درگیسینین اؤنملی یازارلاریندان بیری اولموشدو.
میرزه بالا تیفلیسسده اولدوغو قیسا مودت عرضینده سیاسی فعالیتله یاناشی، اورادا نشر ائدیلن قزئت و ژورناللاردا واختآشیری قافقاز خالقلارینین تاریخی، مدنیتی، ادبیاتی و عادت –عنعنهلری ایله باغلی مقالهلر یازمیش، قافقاز خالقلاری آراسیندا بیرلیک و برابرلیک یاراتماغا چالیشمیشدی. او، تیفلیسسده اولدوغو دؤورده «ایکی اینقیلاب آراسیندا» و «باکی اوغروندا موباریزه» آدلی اثرلر یازمیشدی. مؤلیف «ایکی اینقیلاب آراسیندا» آدلی اثرینده 1905-1917-جی ایللر آراسیندا قافقازدا و آذربایجاندا باش وئرن سیاسی و ایجتیماعی حادیثهلری، او دؤورده کی معاریف، مطبوعات، ادبیات، تئاتر و دینی مسلهلرله یاناشی، قادین حاقلاریندان، خوصوصیله ده آذربایجان تورکلرینین میلت اولاراق وار اولماسینی داوام ائتدیرمک اوچون واحید ایدئولوژی اطرافیندا بیرلشمهسینی ان عومده وظیفه کیمی اورتایا قویموشدو.
میرزه بالا 1918-جی ایلده تیفلیسده یازدیغی «باکی اوغروندا موباریزه» آدلی اثرینده آذربایجانین او گونلرده کی وضعیتینه قیسا نظر سالمیش، لنین طرفیندن عوموم قافقاز کومیسارلیغینا تعیین ائدیلن ارمنی استپان شاومیانین باشچیلیغی ایله 1918-جی ایل 31 مارس باکی قیرغینیندان، بو قتلعامدا 17 مین مظلوم، سیلاحسیز، مودافیعهسیز موسلمان – تورک اهالینین ارمنیلر طرفیندن وحشیجهسینه قتلعاما معروض قالدیغیندان، باکینین ارمنی-داشناک و بولشویکلردن تمیزلنمهسینده ایشتیراک ائدن تورک عسگرلرینین قهرمانلیغیندان بحث ائتمیشدیر. اثر خالق طرفیندن بینیلدیگیندن 15 سپتامبر 1919-جو ایلده آذربایجان دؤولت تئاتریندا ایلک و سون دفعه صحنهیه قویولموشدو. تأسوفلر اولسون کی، میرزه بالانین بو پیئسی ایندییهدک الده ائدیلمهمیشدیر. اثرین یالنیز تاماشاسینین پروقرامی آذربایجان دؤولت تئاتر موزهسینین فوندوندا ساخلانیلیر. بو پروقرامدا اثرین 21 پرسوناژینین و روللاری ایفا ائدن آکتیورلارین آدلاری گؤستریلمیشدیر.
1920-جی ایلین 27 آوریلینده آذربایجانین ایکینجی دفعه روسلار طرفیندن ایشغال اولوندوقدان سونرا غئیری-لئقال فعالیت گؤسترن «موساوات» پارتیاسینا باشچیلیق ائدن میرزه بالا محمدزاده ایستیلاچیلارا قارشی موباریزه آپارماق اوچون یارادیلان گیزلی میلّی موقاویمت حرکاتینین دا صدری سئچیلمیشدی. میلّی موقاویمت کومیتهسینین عوضولری گیزلی مطبعه یاراداراق «ایستیقلال» آدلی قزئت نشر ائتمگه باشلامیشدیلار. بو دؤورده میرزه بالا محمدزاده آذربایجان عالی خالق تصروفاتی شوراسیندا ترجومهچی و اورتا مکتبده موعلیم ایشلهمیش، «یئنی ییلدیز» ژورنالیندا آذربایجان تاریخینه دایر سیلسیله مقالهلر و 1922-جی ایلده باکیدا «آذربایجان تورک مطبوعاتی» آدلی اثرینی چاپ ائتدیرمیشدی.
1923-جو ایلین ژوئیه آییندا یئرلی سووئت اورقانلاری طرفیندن گیزلی چاپ اولونان «ایستیقلال» قزئتی مطبعهسینین یئری موعینلشدیریلمیش، موقاویمت کومیتهسینین و قزئتین نشر اولوندوغو مطبعهنین بوتون ایشچیلری حبس ائدیلمیش لاکین میرزه بالا محمدزاده ایمکان تاپاراق گیزلنمیش، 1924-جو ایلین مئی آییندا گونئی آذربایجانین انزلی شهرینه موهاجیرت ائتمیش، لاکین چِکا آگنتلری طرفیندن تعقیب ائیلدیگیندن او، اوّلجه تهرانا، اورادان دا تبریزه گئتمیش، بیر مودت تبریزده یاشادیقدان سونرا تکنیکوم مأذونو اولدوغو اوچون گونئی آذربایجانین سولدوز شهری اطرافیندا شوسه یولو چکیلیشینده موهندیس-تکنیک وظیفهسینده چالیشمیش، شخصی ائولرده موعلیملیک ائتمکله یاناشی، م.رسول زادهنین رداکتوررلوغو ایله ایستانبولدا نشر اولونان «یئنی قافقاسیا» ژورنالینا مقالهلر گؤندرمیشدی.
اوچ ایل گونئی آذربایجاندا یاشادیقدان سونرا 1927-جی ایلده ایستانبولا گلن میرزه بالا بورادا «آذربایجان میثاقی-میلّیسی: 28 ماییس ایستیقلال بیاننامهسینین تحلیلی» و «ارمنیلر و ایران» آدلی کیتابلارینی نشر ائتدیرمیش، م.رسولزادهنین رداکتوررلوغو ایله نشر اولونان «یئنی قافقاسیا»، «آذری تورک»، «اودلو یورد» ژورناللاری ایله یاخیندان امکداشلیق ائتمیش، 1930-جو ایلین اوّللرینده ایستانبول بیلیمیوردونون حوقوق فاکولتهسینی بیتیرمیش، 1932-جی ایلده سووئت ایتتیفاقینین طلبی ایله ایستانبولو ترک ائتمک مجبوریتینده قالاراق لهستانین پایتاختی ورشوا گلمیشدی.
1932-1939-جو ایللرده لهستاندان یاشایان میرزه بالا، م.رسولزادهنین رداکتوررلوغو ایله برلینده نشر اولونان «ایستیقلال» قزئتینده (1932-1934) و «قورتولوش» ژورنالیندا (1934-1938) آذربایجانین ایستیقلال پروبلمینه حصر اولونموش خئیلی مقالهسی چاپ اولونموشدو. بو دؤورده اونون همچنین برلینده «قورتولوش» ژورنالینین مطبعهسینده «میلّی آذربایجان حرکاتی» آدلی سامباللی کیتابی نشر ائدیلمیشدی. اونون «موساوات» پارتیاسینین نشر ائتدیگی بولتنلرده ده روس موستملکه اوصول-ایداره سینی ایفشا ائدن خئیلی میقداردا مقاله لری چاپ اولونموشدو.
میرزه بالا محمدزاده 1936-جی ایلده ورشودا کئچیریلمیش «میلّی آذربایجان موساوات خالق فیرقهسی»نین اوچ قورولتاییندا یاخیندان ایشتیراک ائتمیش، 1939-جو ایلده لهستانین آلمان ایله سووئت ایتتیفاقی آراسیندا گیزلی بؤلوندوگو زامان او ایستانبولا دؤنهرک «میلّیت» و «جومهوریت» قزئتلرینده روسیهده اسیر اولان تورکلر حاقیندا مقالهلر یازمیشدی.
1949-جو ایلده میرزه بالا محمدزادهنین یاخیندان ایشتیراکی ایله آنکارادا «آذربایجان کولتور درنگی»نین اساسی قویولموش، 1951-جی ایلده اونون «آذربایجان تاریخینده تورک آلبانیا» آدلی اثری بو درنک طرفیندن چاپ اولونموشدو. او، همچنین آنکارادا آذربایجان کولتور درنگی طرفیندن بوراخیلان «آذربایجان» ژورنالیندا آذربایجان تاریخی ایله باغلی خئیلی مقاله چاپ ائتدیرمیشدی.
میرزه بالا محمدزاده 1954-جو ایلدن اعتیباراً مونیخده یئرلشن سسری-نی اؤیرنمه اینستیتوتوندا چالیشمیش، بو اینستیتوتدا ایکی ایل علمی شورانین صدری، ایکی ایل ده صدر موعاوینی وظیفهسینی ایجرا ائتمیش، اینستیتوتدا آذربایجان تورکجهسینده نشر اولونان سیاسی ژورنالین باش رداکتوررو اولموشدو.
اؤز یازیلاریندا میرزه بالا محمدزاده، «م.ب.محمدزاده، نوحاوغلو، آ.کوت، م.ب.داشدمیر، علی کوتلوک، آذری، سنان و کمال» ایمضالاریندان ایستیفاده ائدن میرزه بالا محمدزاده 6 مارس 1955-جی ایلده آذربایجان میلّی ایستیقلال حرکاتینین لیدری، آذربایجان خالق جومهوریتینین معماری، «موساوات» پارتیاسینین رهبری، خالقیمیزین بؤیوک اوغلو م.رسولزادههنین وفاتیندان سونرا آذربایجان میلّی آزادلیق حرکاتینین و «موساوات» پارتیاسینین رهبری سئچیلمیشدی.
میرزه بالا هله لهستاندا اولدوغو دؤورده ورشودا قارا دنیزلی بیر تورک عاییلهسینین قیزی اولان باهیره خانیملا نیشانلانمیش، ایکینجی دونیا موحاریبهسینین باشلادیغی ایللرده تورکیه یه دؤنهرک اونونلا ائولنمیش، لاکین بو ائولیلیکدن اؤولادلاری اولمامیشدی.
بوتون معنالی حیاتینی خالقینین میلّی ایستیقلالی یولوندا فدا ائدن، آذربایجان آزادلیق موباریزهسینین بؤیوک و اونودولماز قهرمانلاریندان اولان میرزه بالا محمدزاده 8 مارس 1959-جو ایلده ایستانبولدا اورک خستهلیگیندن وفات ائتمیش و ایستانبولون «قاراجا احمد» قبریستانلغیندا دفن اولونموشدو.
روحو شاد اولسون.
کؤچورن: عباس ائلچین
19. عصرین سونو، 20. عصرین اولّلرینده گونئی آذربایجاندا مدنیتین اینکیشاف خوصوصیتلری
19. عصرین سونو، 20. عصرین اولّلرینده گونئی آذربایجاندا مدنیتین اینکیشاف خوصوصیتلری
گونئی آذربایجاندا دا 19. عصرین سونو، 20. عصرین اولّلرینده مدنیتین آیری-آیری نؤوعلری معاریف، مطبوعات، ادبیات، اینجه صنعت، تئاتر اینکیشاف ائتدی. گونئی آذربایجاندا قوزئی آذربایجانداکی مدنیتدن فرقی اونون ایسلاملا داها سیخ باغلی اولماسیدیر. قوزئی آذربایجاندا مدنیت روسیهنین تاثیریله اوروپا دَیرلرینه قوووشدوغو حالدا، گونئی آذربایجاندا مدنیت ایران حاکیمیتینین تاثیری آلتیندا فارسچیلیغا، ایسلاما داها چوخ باغلی ایدی.
" آذربایجان تاریخی " کیتابیندا گؤستریلیر کی، " 19.عصرده، بوتون ایراندا اولدوغو کیمی، گونئی آذربایجاندا دا جمعیتین،اساساً، فئودال زادگان طبقهلرینه خیدمت ائدن و دؤولت طرفیندن دئییل، آیری-آیری شخصلر، دینی مرکزلر واسیطهسیله تشکیل اولونان معاریف سیستمی خالقین حیاتینا و اونون گلهجک اینکیشافینا اصلا خیدمت ائده بیلمیر، عکسینه، مانع اولوردو. بوتون یاخین و اورتا شرق اؤلکهلرینده اولدوغو کیمی، گونئی آذربایجاندا دا باشلیجا تحصیل اوجاقلاری مدرسهلر ایدی. بونلار دا، عادتاً، دینی ایدارهلر، ایری تاجیرلرین بعضی نومایندهلری طرفیندن و خئیریه ایشلری اوچون ایعانه توپلانماسی حسابینا تأسیس ائدیلیردی. 19.عصرده گونئی آذربایجاندا مدرسهلر یالنیز تبریزده و بیر نئچه باشقا شهرده وار ایدی کی، بونلارین دا چوخونو کیچیک (15-30 نفرلیک) مدرسهلر تشکیل ائدیردی. 19.عصرین سونلاریندا ایسه گونئی آذربایجانین بوتون شهر و بؤلگهلرینده 150 عومومی و خوصوصی مکتب، 10 مدرسه وار ایدی. بونونلا بئله، گونئی آذربایجاندا مؤوجود اولان بو مکتب و مدرسهلرین، دئمک اولار کی، اکثریتی جمعیتین موعاصیر ایجتیماعی، سیاسی، مدنی اینکیشافی طلباتینا خیدمت ائتمگه اصلا قادیر دئییلدی. همین مکتبلری باشا وورموش گنجلر، اینضیباطی و حربی مأمورلار، یوکسک منصبلی دؤولت خادیملرینین بؤیوک اکثریتی بو باخیمدان، اصلینده، ساوادسیز ایدیلر.
گونئی آذربایجاندا موعاصیر تیپلی تحصیلین اساسی 1875-جی ایلده تبریز دؤولت مکتبینین (تبریز دارالفنونون) آچیلماسی ایله قویولموشدو. بورادا،اساساً، حربی و مولکی مأمورلار، حکیملر حاضیرلانیردی. مکتب 20 ایل فعالیت گؤسترمیش و ایلده 40-45 مأذونو اولموشدو. تبریزده "دبستان" آدلی ایلک خوصوصی یئنی تیپلی ( " اوصولی-جدید " ) مکتبی 1888-جی ایلده ایران معاریفینین آتاسی میرزه حسن رشدیه آچدیردی. او، گونئی آذربایجاندا، ایلک دفعه اولاراق، الیفبانی یئنی صؤوتی-اوصول (سس اوصولو) ایله آذربایجان دیلی اساسیندا تدریس ائتمگه باشلامیش، چوخلو درسلیکلر، او جوملهدن، " وطن دیلی " ، " آنا دیلی " درسلیکلرینی یازمیشدی.
1905-1911.جی ایللر ایران اینقیلابی دؤورونده گونئی آذربایجاندا 37 میلّی (تبریزده 22)، 1911-1925-جی ایللرده ایسه 50-دن چوخ (تبریزده 29) مکتب آچیلمیشدی. همین مکتبلرده آذربایجان و فارس دیللریندن علاوه ، عرب، فرانسه و روس دیللری ده تدریس اولونوردو. 1917-جی ایلده ایسه گونئی آذربایجاندا ایلک اورتا مکتب تأسیس ائدیلمیشدیر.
گونئی آذربایجانین مطبوعات تاریخی 19.عصرین ایکینجی یاریسیندان باشلاییر. گونئی آذربایجاندا فارس دیلینده نشر ائدیلن ایلک قزئت "آذربایجان" دیر. قزئت 1858-جی ایلده تبریزده حؤکومتین رسمی اورقانی کیمی چاپ اولونموش و ایراندا نشر ائدیلمیش ان قدیم قزئتلر ایچریسینده اوچونجوسودور.
1905-1911جی ایللر اینقیلابینا قدر گونئی آذربایجاندا 18 آددا قزئت و درگی بوراخیلیردی. اونلارین بعضیلری ایسه دؤولت طرفیندن رسمی بوراخیلان مطبوعات اورقانلاری ایدی.
1905-1911.جی ایللر مشروطه اینقیلابی دؤورونده گونئی آذربایجاندا ایلک دفعه آنا دیلینده بیر سیرا قزئت و درگیلر ( "آذربایجان" ، "آنا دیلی" ، "مزه لی" ، "زنبور" ، " حشرات الارض" )، آذربایجان ایالت انجومنینین ایکی دیلده - فارس و تورک دیللرینده نشر ائتدیگی " ناله ملت " ، "موللا نصرالدین" درج اولوندو و یاییلماغا باشلادی. بو دؤورده آذربایجاندا چیخان قزئت و درگیلرین اساس حیصهسینی اینقیلابی حرکاتین غلبهسینین طرفداری اولان دموکراتیک مطبوعات تشکیل ائدیردی. ایران مؤلیفلرینین وئردیگی معلوماتا گؤره، مشروطه اینقیلابی دؤورونده گونئی آذربایجاندا 50-یه یاخین آددا قزئت و درگی نشر ائدیلمیشدیر.
مشروطه اینقیلابینین مغلوبیتیندن سونراکی دؤور (1913-1917-جی ایللر) عرضینده گونئی آذربایجاندا مدنیتین تهران حاکیم دایرهلری طرفیندن سیخیشدیریلماسی نتیجهسینده نشر اولونان قزئت و درگیلرین سایی خئیلی آزالدی. بو دؤورده نینکی آذربایجاندا، حتّی بوتون ایران میقیاسیندا دموکراتیک، او جوملهدن، فهله مطبوعاتینا، حتّی اونلارین منافعیینی مودافیعه ائتمگه تمایول گؤسترن مطبوعاتا بئله، تصادوف اولونمور.
1917.جی ایلدن سونرا ایسه یئنیدن ویلایتده مطبوعات ترقّی ائتمگه باشلاییر. بو دا، سؤزسوز کی، ایرانین قونشوسو اولان روسیهده باش وئرمیش فوریه و خوصوصیله، اوکتوبر حادیثهلری ایله باغلی اولموشدور. بو دؤورده گونئی آذربایجاندا ان موهوم قزئتلردن بیری 1917-جی ایلده ابولقاسم فیوضات و شئیخ محمد خیابانینین رهبرلیگی ایله نشره باشلایان، قیسا فاصیله لرله 1921-جی ایله قدر چاپ اولونان "تجدد" ایدی.
19.عصرین ایکینجی یاریسیندا گونئی آذربایجاندا معاریفچی ادبیات یاراندی. شعیرده، ایلک دفعه اولاراق، خالق حیاتینین رئال منظرهلرینی، اؤلکهنین حیاتینداکی رئال حادیثهلری (1871-1872-جی ایللرده کی قیتلیق و آجلیق، 1891-1892-جی ایللر " تنبکی عوصیانی " ، اجنبیلرین اؤلکه ده آغالیغی و س.) عکس ائتدیرمکله، بعضی معاریفچیلیک ایدئیالارینی تبلیغ ائتمک ساحهسینده اساسلی آددیملار آتیلیر. گونئی آذربایجانین 19.عصر شعیرینین موباریز جریانینی یارادان، اؤز یارادیجیلیق لاریندا میلّی آزادلیق ایدئیالارینی گئنیش تبلیغ ائدن شاعیرلر سیراسیندا حاجی مهدی شکوهینین، رضا صرافین، میرزه علی خان لعلینین، سعید سلماسینین، میرزه علی معجز شبسترینین و ب. آدلارینی چکمک اولار. گونئی آذربایجان شعیرینین 19-20. عصرین اولّلرینده اینکیشافینین عومومی مئیلی رئال حیاتا یاخینلاشماق، اونون ان واجیب، تاخیرسالینماز پروبلملرینی عکس ائتدیرمک اولموشدور.
بو دؤورده گونئی آذربایجاندا م.ف.آخوندوفون بیلاواسیطه تاثیری آلتیندا ایلک دفعه درام اثرلری یازیلدی (میرزآغا تبریزینین پیئسلری). م.ف.آخوندوفون داوامچیلاری زینالعابدین مراغهای ( " ابراهیم بیگن سیاحتنامهسی " )، ع.طالیبوفون ( " پاک آداملارین مسلکلری " ) اثرلری 1905-1911-جی ایللر ایران اینقیلابینین ایدئولوژی و سیاسی جهتدن حاضیرلانماسیندا موهوم رول اوینامیشدیر. 20. عصرین اولّلرینده ایجتیماعی-سیاسی پوبلیسیستیکا ( " موللا نصرالدین "-چی نثر) ادبیاتین آپاریجی ژانرلاریندان بیری کیمی گئنیش ووسعت آلدی. بو سپکیده یازیلان اثرلر ایچریسینده اؤنجه ابوالضیا شبستری و سید حسین عدالتین "ایران نو" ، "آنا دیلی" ، "عدالت" قزئت لرینده کی فلیئتونلارینی، جمشید اردشیر افشارین مقاله و ادبی-فلسفی کاراکترلی یازیلارینی قئید ائتمک اولار.
19.عصرده گونئی آذربایجاندا تئاتر غرب مدنیتینین موستقیم تاثیری نتیجهسینده یارانمیشدی. بئله کی، 70-80-جی ایللرده " معاریفپرور " ناصرالدین شاهین اوروپایا سفریندن سونرا دارولفونون موداویملرینین قووّهسی ایله سارای عیانلاری اوچون واختآشیری تئاتر تاماشالاری تشکیل ائدیلیردی. بونا باخمایاراق، عیانلار اوچون تشکیل اولونان بو ایلک تئاتر تاماشالاری ایراندا، او جوملهدن ده، گونئی آذربایجاندا تئاترین اینکیشافینا او قدر ده تاثیر گؤستره بیلمهمیشدی. دراماتوروژی و تئاترا اولان باخیش آذربایجاندا (ایراندا دا) م.ف.آخوندوفوون یارادیجیلیغینین بیلاواسیطه تاثیری آلتیندا فورمالاشمیشدی. 1870-1874-جو ایللرده میرزه جعفر قراجه داغی طرفیندن م.ف.آخوندوف پیئسلری فارس دیلینه ترجومه اولوندوقدان سونرا ایراندا ایلک اوریژینال درام اثرلری یاراتماق تشبّوثو مئیدانا چیخدی. بو تشبّوثون ایلک مودافیعهچیسی بیر نئچه پیئس مؤلیفی میرزآغا تبریزی ایدی. لاکین اونون اثرلری مضمون، ایدئیا و بدیعی دَیری اعتیباریله ضعیف اولدوغوندان، صحنه اوزو گؤره بیلمهدی.
مدنی حیاتین بو ساحهسینده ایلک اهمیتلی آددیملار یالنیز 1905-1911-جی ایللر اینقیلابی دؤورونده آتیلدی. بو ایشده ده قوزئی آذربایجانین مدنیت خادیملرینین کؤمگی و شخصی ایشتیراکی موهوم رول اویناییردی. 1909-1916-جی ایللر عرضینده گؤرکملی آکتیورلار صدقی روحالله، عباس میرزه شریفزادهنین رهبرلیگی ایله باکی تئاتر تروپپالاری دفعهلرله ایرانا گلمیش، تهراندا، تبریزده، رشتده، قزوینده، ایصفاهاندا و ب. شهرلرده تاماشالار وئرمیشلر. اونلارین رپرتواری،اساساً، ع.حقوئردییئو، ن.وزیروف و ن.نریمانوفون، همچنین، غرب دراماتورقلارینین اثرلریندن عیبارت ایدی.
طبیعیدیر کی، بئله امکداشلیق، خوصوصیله، گونئی آذربایجاندا، ایلک نؤوبه ده، تبریزده داها گئنیش ووسعت آلیر، چونکی بو شهرین بیر چوخ ضیالیلاری و قاباقجیل، فعال گنجلری قوزئی آذربایجاندا باش وئرن ایجتیماعی و مدنی حادیثهلرله یاخیندان تانیش ایدیلر.
1916.جی ایلده تبریزده ایلک تئاتر بیناسی تیکیلدی. گونئی آذربایجاندا قیسا مودتده (10-12 ایل) میلّی تئاتر یارادیلماسی پروسهسینین تمل داشی قویولدو. تئاتر تاماشالاری آنا دیلینده اولدوغوندان، خالق طرفیندن تئز قاورانیلیر و عئینی زاماندا، آذربایجان دیلینین فورمالاشماسیندا، مدنیت ساحهسینده یاییلماسیندا، ادبی دیلین فورمالاشماسیندا موهوم رول اویناییردی.
واحد عمروف / فلسفه اوزره فلسفه دوکتورو )
کؤچورن: عباس ائلچین