ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتیکمالالدین بهزاد، صنعت آسمانینینگ سۉنمس یولدوزی
کمال الدین بهزاد (۱۴۵۵-۱۵۳۵)
ماوراانهر و خراسانده ۱۵عصردهگی رنسانی (اویغانیش دوری) وکیللریدن بیری، نوایی نینگ شاگردی، «شرق رافائلی »، اولوغ مصور و میناتورساز کمالالدین بهزاد دیر.
نه فقط مسلمان شرقی خلقلری، بلکه بوتون دنیا خلقلری صنعتی تاریخیده سېزیلرلی ایز قالدیرگن، اونینگ ترقیاتیگه اۉزینینگ برهکهلی حصهسینی قۉشگن زبردست مصور کمالالدین بهزاد ۱۴۵۵ ییلده هراتده کمبغل هنرمند عایلهسیده دنیاگه کېلگن. بهزاد آته-آنهدن جوده اېرته اجرلدی. اونی بالهلیگیده هراتنینگ مشهور مصوری امیر روح الله(میرهک نقاش) اۉز تربیهسیگه آلیب، توتینگن آتهسی بۉلدی و کمالالدینگه توز- نان بېریب، کٍییم – باش بیلن تأمینلب، هر تامانلمه علملی قیلیب وایهگه یېتکیزدی. یاش کمالالدین میرهک نقاش تربیهسیده، اونینگ هراتدهگی نگارستانیده (صنعت اکادمیسیده) نقاشلیک و میناتورسازلیک هنرینینگ سِر-اسرارلرینی اۉرگنهدی.
بهزادنینگ بویوک مصور، نقاش و میناتورساز بۉلیب یېتیشووی نینگ مهم عامللریدن بیری، بو اونینگ ۱۵ عصر نینگ ایکّینچی یرمیده مشهور شاعر علیشېر نوایینینگ نظریگه توشیب، بدیعی، غایوی و اېستېتیک جهتدن اولوغ متفکر و حامی دعاسیدن بهرهمند بۉلگنلیگیده دیر. ادامه مطلب ...
Cavad Heyət və 45 yaşlı "Varlıq" dərgisinin birinci sayı
Cavad Heyət və 45 yaşlı "Varlıq" dərgisinin birinci sayı
Eynulla Mədətli
AMEA Fəlsəfə institutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, tarix elmləri doktoru, fövqəladə və səlahiyyətli səfir
DOKTOR CAVAD HEYƏTİN ANADAN OLMASININ 100 VƏ "VARLIQ" DƏRGİSİNİN 45 İLLİYİNƏ HƏSR EDİLİR
2025-ci ilin mayın 24-də Doktor Cavad Heyətin anadan olmasının 100 illiyi tamamlanacaq. Eyni zamanda, onun təməlini qoyduğu, sahiblik və redaktorluq etdiyi, şəxsi vəsaiti ilə maliyyələşdirdiyi "Varlıq" dərgisinin (jurnalının) bu il 45 yaşı tamam olur. Qəlbində və əməllərində böyük Azərbaycan sevgisini yaşadan və təmsil edən bu nurlu şəxsiyyəti ölkəmizdə sevir və dəyərləndirirdilər. Güney Azərbaycanda haqlı olaraq Dədə Qorquda bənzədilən və el ağsaqqalı, vətənpərvər ziyalı kimi tanınan Doktor Cavad Heyət vətəni İranı ürəkdən sevən və onun elminə, mədəniyyətinə sədaqətlə xidmət edən alim və mütəfəkkir idi. İranda cərrahlıq sahəsində bir sıra ilklərin və tibb dərsliklərinin müəllifi olan həkim kimi, eyni zamanda, hələ Qacarlar dövründən adlı-sanlı ailənin mənsubu kimi həm şahlıq dönəmində, həm də İslam Cümhuriyyəti zamanında özünün ədəbiyyat, mədəniyyət, dilçilik, fəlsəfə, ilahiyyat və sair sahələrdəki tədqiqatları ilə şan-şöhrət qazanmışdı. İstanbulda tibb təhsili alması və yaranan ailə bağları bu ölkəyə, ardınca bütün türk xalqlarına onun gənclik dövründən formalaşan maraq və sevgisini daha da artırmışdı. Hələ sovetlər dönəmində, 1982-ci və 1987-ci illərdə Azərbaycanın görkəmli tibb professoru Nurəddin Rzayevin dəvəti ilə Bakıya gəlməyə nail olmuş, Bəxtiyar Vahabzadə, Xudu Məmmədov və başqa görkəmli alim və ədiblərimizlə tanışlıq və dostluq əlaqələri qurmuşdu. Ölkəmiz müstəqillik qazandıqdan sonra daha tez-tez Azərbaycan Respublikasına səfər edən Cavad Heyət bizim tanınmış elm və mədəniyyət xadimlərimizin, yaradıcı ziyalılarımızın çevrəsində sevilən və dəyərləndirilən həmvətənimizə çevrilmişdi. Onun milli istiqlal şairimiz Bəxtiyar Vahabzadə ilə dostluğu böyük şaxsiyyətlərin böyük dostluğundan daha üst səviyyədə idi və xarici səbəblər üzündən güneyli-quzeyliyə bölünmüş Azərbaycan xalqının vahidliyinin, birliyinin və bölünməzliyinin təcəssümü idi. Cavad Heyət Azərbaycanın bir çox Universitetlərin və elmi qurumların fəxri doktoru seçilmiş, 70 illiyi, 80 illiyi, 85 illiyi ölkəmizdə yüksək səviyyədə qeyd edilmiş, bir çox kitabları burada nəşr edilmiş, eləcə də haqqında kitablar, məqalələlər yazılmışdı. Ömrünün son aylarına qədər xəstələrini müalicə etməkdən, Azərbaycanın həm Güneyində, həm də Quzeyində maarifçilik fəaliyyətini davam etdirməkdən vaz keçməmişdi. Bu sətirlərin müəllifinin 1993-cü ildə Naxçıvan Dövlət Universitetində Doktor Cavad Heyətlə tanışlıqdan başlanan dostluğu Tehranda diplomatik xidmətlə əlaqədar çalışdığı 1996-2001-ci illərdə daha da yaxın və səmimanə olmuş və bu mənəvi bağlılıq böyük şəxsiyyətin vəfatınadək davam etmişdi. ادامه مطلب ...
خالق جومهوریتینین دؤنمز لیدری - محمد امین رسولزاده
خالق جومهوریتینین دؤنمز لیدری - محمد امین رسولزاده
لطافت بئیبوتووا
قوبا " سویقیریمی مموریال کومپلکسی "نین شؤعبه مودیری
آذربایجانین میلّی ایستیقلال موباریزهسی تاریخینده موهوم رول اوینامیش محمد امین رسولزادهنین اؤلکهمیزده تورکچولوک فیکرینین اساسلاندیریلماسیندا، میلّی دؤولت قوروجولوغو یولوندا اراضی موختاریاتی طلبینین علمی-نظری جهتدن ایرهلی سورولمهسینده ده بؤیوک خیدمتلری وار. او، ایستیقلال موباریزهمیزین چوخایللیک تاریخی اولدوغونو موعینلشدیرمیش، میلّی حرکاتین کاراکترینی آیدینلاشدیراراق موختلیف باشلیقلار آلتیندا تصویر و تقدیم ائتمیشدی. بیرینجی - آذربایجان میلّی ایستیقلال موباریزه سی چوخایللیک تاریخه مالیکدیر؛ ایکینجی - ایدئولوژی منشایی اعتیباری ایله میلّی آذربایجان حرکاتی، شرقدهکی میلّی قورتولوش ایدئیالارینی غربده کی کولتور و دموکراسی جریانلارینی اؤزونده بیرلشدیرمیش بیر حرکاتدیر؛ اوچونجو - آذربایجان میلّی ایستیقلال موباریزهسی اوچ-بئش آدامین حیاتی و آدی ایله اؤلچوله بیلمز، بو موباریزهنین بؤیوک فیکیر قوروجولاری و بو ایدئیایا بوتون فعالیتلری ایله باغلانمیش شخصیتلری واردیر؛ دؤردونجو - یاخین کئچمیشی، ایدئیا و شخصیتلری اینکار ائتمک آذربایجان میلّی ایستیقلال موباریزه سینین اهمیتینی کیچیلتمک دئمکدیر؛ بئشینجی - آذربایجان میلّی ایستیقلال موباریزهسینده شخصلرین مؤوقع و شرفی، اساس ایدئولوزییه گؤستردیکلری صداقت، باغلیلیق و خیدمتلری ایله موتناسیبدیر. ادامه مطلب ...
میلّی منلیک و ایستیقلال دویغولارینین آلوولو ترجومانی
میلّی منلیک و ایستیقلال دویغولارینین آلوولو ترجومانی
رامیز قاسموف
فیلولوژی اوزره فلسفه دوکتورو، دوسنت، آمعا ناخچیوان بؤلمهسینین امکداشی
آذربایجان و تورک دونیاسی ادبیاتینین گؤرکملی سیمالاریندان اولان احمد جوادین (1892-1937) یارادیجیلیغی میلّی دؤولتچیلیگین، او جوملهدن، خالق جومهوریتینین ترنّومو باخیمیندان چوخ زنگین و دَیرلیدیر. ادامه مطلب ...
تورکیه یازاری: سامی پاشازاده سزائی
تورکیه یازاری:
سامی پاشازاده سزائی
سامی پاشازاده سزائی (1859، ایستانبول- 26 آوریل 1936، ایستانبول) - تورکیهلی رئالیست حکایه و رومان یازاریدیر. تورکیه ادبیاتینین ایلک رئالیست/گئرچکچی رومانلاریندان بیری اولما اؤزللیگی ایله ادبیات تاریخینده بؤیوک اؤنم داشییان "سرگذشت" آدلی رومانین یازاریدیر. 1892.جی ایلده یازدیغی "کیچیک شئیلر" ایله تورکیه ادبیاتیندا مودرن قیسا حکایهنین قورجولارینداندیر.[1][2][3] ادامه مطلب ...
کلاسیک اؤزبک شاعیرلری : یاشام و یارادیجیلیقلاری
کلاسیک اؤزبک شاعیرلری :
یاشام و یارادیجیلیقلاری
- دوُربک (15.نجی عصر)
- آتایی (15.نجی عصر)
- سکّاکی (15.نجی عصر)
- یوسف امیری (15.نجی عصر)
- گدایی (15.نجی عصر)
- توردی (17.نجی عصر)
- عمرخان (18.نجی عصر)
- گولخانی (19.نجی عصر)
- فرقت (19.نجی عصر)
- بیانی (19.نجی عصر)
- مقیمی (19.نجی عصر)
اوسکار شمرلینق
اوسکار ایوانوویچ شمرلینق (روس. Оскар Иванович Шмерлинг؛ 1863 [۱][۲]، تیفلیس، قافقاز جانیشینلیگی – 1938[۱][۲]، تیفلیس) — آلمانمنشالی روس رسامی، کاریکاتورچو، ملا نصرالدین درگیسینین امکداشی.
یاشاییشی و رساملیق چالیشمالاری
اوسکار شمرلینق 1863-جو ایلده تیفلیسده حربی قوللوقچو عاییلهسینده آنادان اولوب. تبیلیسی رئالنی مکتبینده اوخویوب. 1880-1881-جی ایللرده اؤزونون موستقیل "آغجاقاناد" (گورجو. კოღო) درگیسینی چیخاریر، لاکین بو درگی مادّی ایمکانلار باخیمیندان یئترلی اولمور. همین ایللرده "فالانژ" (گورج. ფალანგა) درگیسینه قوشولور، لاکین کاریکاتور بارهسینده تجروبهلی اولمادیغی اوچون 1884-جو ایلده پشهکار رسام اولماق مقصدیله پتربورق رساملیق آکادمیسینه داخیل اولور، روس رساملیق صنعتینی دریندن اؤیرنمک ایمکانی قازانیر. 1889-جو ایلده آکادمینی گوموش مداللا بیتیریر. اورانی بیتیریدیکدن سونرا 1 ایل عرضینده قاراباغدا خانکندینده یاشاییر و شوشادا تشکیل اولونموش تئاتر تاماشالارینا دکوراسیونلار وئرمکله مشغول اولور. اونون اثرلری آلمانین "پاپیفاکس" ، روسیهنین "صمیمی سؤز" (روس. Задушевное слово) درگیلرینده یاییملانیر.
شمرلینق روسیهده بیر مودت خسته اولاراق یاشاییر. داها سونرا آلمانداکی مونیخ رساملیق آکادمیسینده تحصیلینی داوام ائتدیریر. 2 ایل بورادا رسام فرانس روبونون صینفینده تحصیل آلیر. بیر مودت آلمان "رادفار هومور" درگیسینده ایشلهییر. 1893-جو ایلده تیفلیسه قاییدیر و عاییلهسی ایله زوبالاشویلی کوچهسینده یاشاماغا داوام ائدیر. 1901-جی ایلده گورجوستانین "Tsnobis Purtseli " قزئتی (گورج. ცნობის ფურცელი) اونون شکیللرینی یاییملاماغا باشلاییر. "Eşmaxis Matraxi" (شئیطانین قامچیسی)، "Şurduli" (ساپاند)، "Bziki " (ائششک آریسی)، "ایبلیس" و "کند قاریشیقلیغی" آدلی گورجو درگیلرینده، ملا نصرالدین درگیسی، ائرمنی خاتابالا درگیسینده ایشلهمیشدیر. ادامه مطلب ...
تورکوستان شهیدی - افغانیستان تورکلرینین میلّی ایدئولوقو: آزاد بیگ کریماوغلو
تورکوستان شهیدی - افغانیستان تورکلرینین میلّی ایدئولوقو: آزاد بیگ کریماوغلو
آتا طرفدن اؤزبک تورکو، آنا طرفیندن خوقند خانلاریندان دوُدایار خانین نوهسی آزاد بیگ کریم اوغلو تاریخی-سیاسی سببلر اوزوندن پاکیستاندا آنادان اولموش، اورتا تحصیلینی اورادا باشا ووردوقدان سونرا پاکیستان لاهور بیلیمیوردونون حوقوق فاکولتهسینی بیتیریب وکیل کیمی فعالیته باشلامیشدیر. آتاسی وارث کریمی اؤزبکستاندا آنادان اولموش، موسکو طیب اینستیتوتونو بیتیردیکدن سونرا 2. دونیا ساواشی دؤورونده جبههیه گؤندریلمیش، آلمانلارا اسیر دوشموش، تورکوستان دیویزیاسی لژیونرلریندن بیری کیمی تورکوستان میلّی بیرلیک کومیتهسینین ان فعال عوضولریندن اولموشدور. آلمانین مغلوبیتیندن سونرا اوّل موتفیق قووّهلرین کوماندانلیغینا تسلیم اولان دوکتور وارث کریمی، آمریکانین اونو روسلارا تسلیم ائدهجگینی دویوب اسیرلیکدن قاچمیش، ماجرالی یولچولوقلاردان سونرا ایتالیا، میصیر و عربیستاندان کئچهرک پاکیستانا گلمیش و آزاد بیگ ده 1948-جی ایلده بورادا دونیایا گلمیشدی.
شوروینین 1979-جو ایلده افغانیستانی ایشغالی نتیجهسینده پاکیستانا سیغینان موهاجیر تورکلر آراسیندا ایدئولوژی ایش آپاران آزاد بیگ اوّل روسلارا قارشی ساواشان تاجیک اصیللی ربانییه کؤمک ائدهرک "جمعیتی-ایسلامی " آدلی تشکیلاتین قورولماسیندا فعال ایشتیراک ائدیر. لاکین ربانی آزاد بیگین تورکوستان و افغانیستان تورکلرینین گلهجگینه عایید فیکیر و فعالیتلرینی گؤروب اونو تشکیلاتدان کنارلاشدیریر. وضعیتین بئله اولدوغونو گؤرن آزاد بیگ داها اوّللر حبسخانالاردا یاتمیش افغانیستان تورکلریندن اولان مولوی طاهر مطهر و کریم محمودلا بیرگه "قوزئی افغانیستان ویلایتلری ایتّیحادی-ایسلامی " آدلی تورک پارتیاسینی یارادیرلار. آزاد بیگین نوفوذو سایهسینده قیسا زاماندا پارتیا افغانیستان تورکلری آراسیندا بؤیوک عکس-صدا یارادیر.افغانیستان تورکلرینین اؤز میلّی منلیگینین درکینده عوضسیز خیدمتلرینی گؤرن تورک دوشمنلری و حتّی پاکیستان باشدا اولماقلا میلتلرآراسی سیاسی دایرهلر بئله مرکزلری پئشاورده اولان بوتون پارتیالاری رسمی اولاراق تانیدیقلاری حالدا یالنیز آزاد بیگین رهبرلیک ائتدیگی تورک پارتیاسینی تانیمامیش، اونلاری میلتلرآراسی تشکیلاتلارین یاردیمیندان محروم ائتمیشدیلر. لاکین آزاد بیگین قوزئی افغانیستانداکی گوجو و نوفوذوندان ایستیفاده ائتمک اوچون "جمعیتی-ایسلامی" یئتکیلیلری بو پارتیانی جمعیتی-ایسلامینین بیر قولو قبول ائتمیش، یالنیز بوندان سونرا بو پارتیا آز دا اولسا بین الخالق یاردیملاردان یارارلانمیشدیر. آزاد بیگ اؤز پایینا دوشن سیلاح-سورساتی حاجی خالوالدین، معنان مهدوم و نبی جان کیمی تورک دسته کوماندیرلرینین کانالی ایله قوندوز، شیبیرقان، مئیمنه و مزاری-شریفده اولان تورک بیرلیکلرینه چاتدیرماغا مووفّق اولموشدو. بوندان تشویشه دوشن جمعیتی-ایسلامی پارتیاسینین بیر قولونا رهبرلیک ائدن ربانی بو یاردیملاری کسمیش، آزاد بیگی گؤزدن سالماق اوچون بوتون واسیطهلره ال آتمیش و بونا قیسماً ده اولسا نایل اولموشدور. وضعیتین گرگینلشدیگینی و تورک بیرلیکلرینین یاردیمدان محروم اولدوقلارینی گؤرن آزاد بیگ یاردیم و دستک آلماق مقصدی ایله تورکیه باشدا اولماقلا بیر سیرا اؤلکهلره سیاحت ائتمیش و موعین یاردیم و دستک آلدیقدان سونرا یئنیدن اؤلکهسینه قاییتمیشدیر. آزاد بیگین بو سیاحتدن اوغورلا قاییتدیغینی گؤرن و اؤز تورکلوکلرینی درک ائدن و موسکو یؤنوملو نجیبالله حؤکومتیندن ناراضی اولان بیر چوخ موجاهیدلر ده آزاد بیگه قوشولموش، آزاد بیگ اونلاری قوزئی افغانیستاندا تورک بیرلیکلرینه رهبرلیک ائدن اؤزبک اصیللی ژنرال رشید دوستومون یانینا گؤندرمیش، اونون داها دا گوجلنمهسینه نایل اولموشدور. آزاد بیگین سیاسی-ایدئولوژی فعالیتینده سوسیال بیر دایاق اولان ژنرال رشید دوستومون گوندن-گونه گوجلنمهسی نجیبالله رژیمینی و اطرافینداکی پوشتو مأمورلارینی ناراحات ائتمگه باشلامیش، اونو تورکیه و اؤزبکیستانلا علاقه یاراتماقدا و افغانیستانی پارچالاییب تورکمن، قیرغیز و اؤزبکلردن عیبارت بیر موستقیل تورک دؤولتی قورماقدا سوچلایاراق ایتّیهام ائتمیشدیلر. حالبوکی بو ایدئیا ژنرال رشید دوستومون دئییل، آزاد بیگین ایدئیاسی ایدی. چونکی دوستوم آزاد بیگ کیمی یئنی بیر تورک دؤولتی قورماق دئییل، افغانیستانین بوتونلوگونو قورویاراق قورولان و قورولاجاق حؤکومتلرده تورکلرین ده تمثیل حاقی اولماسینی طلب ائدیردی. ژنرال دوستومون بو طلبی اؤزبکیستان پرزیدنتی اسلام کریموفو دا تأمین ائتدیگیندن و کریموف اوچون تهلوکه تشکیل ائدن بؤیوک تورکوستان ایدئیاسیندان یان کئچدیگیندن کریموف دوستومون بوتون گوجونو ایتیریب افغانیستانی ترک ائدهنه قدر اونو دستکلهمهسی ده بونو تصدیق ائدیر. اصلینده نجیباللهی قورخودان آزاد بیگ سایهسینده تورکمنلرین رهبری، قوزئی افغانیستاندا بیر گونئی تورکوستان دؤولتی قورماغا چالیشان، سِلِنقا تونئلینی داغیدان عاشور پهلوانین رشید دوستوما قوشولماسی و ان باشلیجاسی آزاد بیگ طرفیندن افغانیستان تورکلری آراسیندا بیر علاقه یاراتماسی ایدی. بو علاقهنین نتیجهسی ایدی کی، ژنرال رشید دوستوم تورک موجاهید قووّهلری ایله کابیله داخیل اولموش، نجیبالله حؤکومتینی دئویرمیش، اؤزونون " جنبشی –میلّی ایسلامی " پارتیاسینی یاراتمیش، فعالیتینین زیروه سینه یوکسلمیشدی. تورکوستان بیرلیگینین یارانماسی اوچون رئال زمین یاراندیغینی گؤرن مؤوجود حؤکومت، بوتون پوشتو، تاجیک موجاهید فراکسیونلاری و بینالخالق سیاسی تشکیلاتلار رشید دوستومون یاراتدیغی "جنبشی-میلّی ایسلامی پارتیاسی "نی رسمی اولاراق تانیمادیقلاریندان اونونلا گؤروشلردن بئله ایمتیناع ائتمیشلر. وضعیتین بئله اولدوغونو گؤرن آزاد بیگ تجیلی فعالیته باشلایاراق ژنرال دوستوملا علاقه یاراتماق اوچون مزاری-شریفه گلیب سیاسی-ایدئولوژی فعالیتینی داوام ائتدیریر. قیسا بیر مودّته مزاری-شریفی ترک ائده رک پئشاوره گئتمهسیندن ایستیفاده ائدن دوشمنلری اونون مزاری-شریفه دؤنوشونو تامامیله قاپامیشدیلار. بئله بیر وضعیتده او گلهجک پلانلارینی حیاتا کئچیرمک اوچون اونو چوخ سئون، شیعه اولدوقلاری اوچون پاکیستان، تورک اولدوقلاری اوچونسه ایران طرفیندن دیشلانان هزارهلرین ایچینه گئده رک تورک بیرلیگی ایدئیاسینی یایماغا باشلاییر. آزاد بیگدن سونرا او گونه قدر افغانیستان و بؤلگه سیاستینده یوخ فرض ائدیلن هزارهلر سیاسی آرئنایا چیخمیش، تورک بیرلیگیندن قورخویا دوشن ایران تشبوثو اله آلاراق هزارهلره صاحیب چیخماغا باشلامیشدیر.
بئله بیر وضعیتده افغانیستانی کومونیست ایستیلاسیندان تمیزلهین موجاهید فراکسیونلار آراسیندا استول دعاواسی باشلامیش، افغانیستانین هر بؤلگهسی بیر کوماندیرین نظارتی آلتینا دوشموش، پایتاخت کابیل اوچ ایل ایچریسینده یئرله یئکسان ائدیلمیش، خوصوصیله پوشتولارین سیخ یاشادیغی گونئی بؤلگهلرینده تررور و آنارشی حاکیم اولموشدور. دوننین موقدس ساواشچیلاری آرتیق یولکسن قولدورلارا چئوریلمیشدی. خالق اوچ ایل عرضینده آرتیق بو دوننکی قورتاریجیلارین، بوگونکو قولدورلارین هوجوملاریندان نئجه قورتولاجاقلارینی دوشونوردولر. بئله بیر وضعیتده پاکیستان کوْنوویو دا قولدورلار طرفیندن یاغمالاندی. بونو دویان پاکیستان اصیللی سطان امیرین مدرسه طلبهلریندن یوز نفر سیلاحلاناراق اوّللر قهرمان موجاهید کیمی تانینان، ایندیسه قولدورلوقلا مشغول اولان " گوججی موجاهیدین " تشکیلاتینین اوزرینه یوروموش، هم کوْنوویو، هم ده پاکیستانلیلاری قورتارمیشدیلار. غلبهدن روحلانان مدرسه طلبهلری (افغانیستان مدرسه طلبهلرینه " طالیب " دئییلیر) گئری قاییداراق قندهاری اله کئچیردیلر. 29 اوکتوبر 1994-جو ایلده قندهاری اله کئچیرن مدرسه طلبهلری "طالبان" آدی ایله سیاسی گوندهمه داخیل اولدو. لیدری روسلارا قارشی ساواشدا بیر گؤزونو ایتیرن محمد عمر پوشتو طایفا عادت-عنعنهلرینه باغلی بیر دین خوجاسیدیر. دؤولت باشچیسی ربانی ایله حکمتیار آراسیندا گئدن ایقتیدار ساواشیندان جانا دویان خالق طالبانی دستکلهمگه مجبور اولدو. پاکیستان و سعودیه عربیستانین هر یؤنلو دستگی ایله طالبان قووّهلری بیر-بیرینین آردینجا کابیلی، هئراتی اله کچیرهرک گئنیش چاپلی بیر ائتنیک تمیزلهمه کامپانیاسینا باشلادیلار. بئله بیر وضعیتده رشید دوستوم دا باشقا موجاهیدلر کیمی افغانیستانی ترک ائتمگه مجبور اولدو. مئیداندا تک قالان آزاد بیگ یئنه ده اومیدینی ایتیرمهییب اؤز تورکوستان دعاواسینی داوام ائتدیردی. لاکین افغانیستان تورکلرینین وارلیغینی دونیا سیاسی گوندمینده تانیدان، افغانیستان تورکلرینی واحید ایدئیا اطرافیندا بیرلشدیرمگه سعی گؤسترن قوزئی افغانیستاندا بیر تورک دؤولتی یاراتماغا و ان باشلیجاسی ویتسهژنرال انور پاشانین یاریمچیق قالمیش بؤیوک تورکوستان ایدئالینی حیاتا کئچیرمگه چالیشان آزاد بیگین فعالیتیندن تشویشه دوشن، اونو جیدی بیر تهلوکه اولاراق قبول ائدن طالبان قووّهلری، روسیه، ایران، پاکیستان و اؤزبکیستان حؤکومتلری اونو محو ائتمک اوچون خوصوصی پلانلار حاضیرلامیش و سوندا ایران رژیمینین حاضیرلادیغی ترور آکتی نتیجهسینده 1997-جی ایلده یاردیمچیسی خالیدی و موحافیظهچیسی زینالدینله بیرلیکده قورشونا دوزولهرک اؤلدورولدو. حیاتینی وطن میلت یولوندا موباریزه یه حصر ائدن، واحید تورکوستان اوغروندا شهید اولان، عؤمرونون سون آنلارینا قدر افغانیستاندا تورکلوک دعاواسینا اؤندرلیک ائدن آزاد بیگ افغانیستان تورکلرینین قلبینده ابدی یاشایاجاقدیر.
آزاد بیگین بوتون اومیدی افغانیستان تورک گنجلیگی ایدی. آزاد بیگین اکدیگی توخوملار بو گون قول-قاناد آچماقدادیر. آرتیق افغانیستان تورک گنجلیگی آنلاییر کی، اونون وطنی بوگونکو افغانیستان، پاکیستان و هیندیستاندا ایسلام دینینین یاییلماسیندا خوصوصی امگی اولان سولطان محمود غزنوی، "بیر دونیایا بیر دؤولت کیفایتدیر. بو دونیا ایکی دؤولته دار گلیر. بو دونیانین ایداره ائدهجک دؤولت ده منیم (امیر تئیمورون) دؤولتیم اولاجاق! " -دئین بؤیوک جاهانگیر امیر تئیمور، ایسلام دینینین هیندیستان یاریمآداسینا قدر یاییلماسیندا بؤیوک امگی اولان، تورکلوگه یئنی بیر صحیفه آچان، بو گون بئله مدنی دونیانی اؤزونه حئیران قویان تاج-ماحالی تیکدیرن جهانشاه، مزاری ایندی ده افغانیستانین پایتاختی کابیلده زیارتگاه اولان بابور، هئرات شهرینی پایتاخت سئچهرک بو شهری تورک تاریخینده ساییلی مدنیت مرکزلریندن بیری ائدن سولطان حسین بایقارا کیمی بابالاریمیزدان بیزلره قالان بیر میراثدیر. بو میراثا صاحیب چیخماقسا افغانیستان تورک گنجلیگینین گؤرَویدیر. بو مقصدله افغانیستان تورک گنجلیگی 12 فوریه 2000-جی ایلده "افغانیستان گنجلر بیرلیگی" آدلی سیاسی تشکیلات یاراتمیشلار.
افغانیستان تورک گنجلیگینه بو حاقلی دعاوالاریندا باشاریلار دیلهییر، گونئی تورکوستانین موستقیللیگی اوغروندا شهید اولان آزاد بیگ و اونون یاخین سیلاحداشلاری اولان آشور پهلوانا، خالدییه، زینالدینه و آدلارینی بیلمهدیگیمیز بوتون موجاهیدلره اولو تانریدان رحمتلر، دیله ییریک.
روحلاری شاد اولسون!
یازان: آیدین مدداوغلو قاسیملی
فیلولوژی اوزره فلسفه دوکتورو ، دوچنت
کؤچورن:عباس ائلچین
آذربایجانین ایلک قادین قزئتی : ایشیق
آذربایجانین ایلک قادین قزئتی : ایشیق
اون دوققوزنجو عصرین سونو - ییرمینجی عصرین اوّللرینده بیر چوخ اؤلکهلرده اولدوغو کیمی، آذربایجاندا دا قادینلارین ایستیثمار و ظولمدن قورتولماسی، معاریفلنمه سی، مولکی و سیاسی، ائلجهده ایقتیصادی، سوسیال و مدنی حوقوقلارینین الده ائدیلمهسی اوغروندا موباریزه باشلامیشدی.
20. یوزایللیگین اوّللرینده قادین مؤوضوسو آرتیق آذربایجاندا ضیالیلار طرفیندن گئنیش موذاکیره اولونان ان آکتوال مسلهلردن بیرینه چئوریلمیشدی. بئله کی، آذربایجان قادینینین ساوادسیزلیغی، همچنین ایجتیماعی و سیاسی حیاتدان تجرید اولونماسی تکجه قادینلارین دئییل، بوتون خالقین حیاتیندا بیر چوخ پروبلملره یول آچمیش و یئنی نسلین مورفّه گلهجگینی تهلوکه آلتینا قویموشدو.
آذربایجان ضیالیلاری آزاد، تامحوقوقلو و ساوادلی قادین اولمادان موترقّی جمعیت یاراتماغین، عومومیتله، خالقین پروبلملرینین حلّینین مومکون اولمادیغینی آنلاییر و دینی تعصوبکشلرین هوجوملاریندان چکینمهدن جمعیتین دیقّتینی قادین پروبلملرینه یؤنلتمگه چالیشیر، قیزلارین چوخ ائرکن یاشدا زورلا ائولندیریلمهسینی، قادینلارین حوقوقی و ایجتیماعی وضعیتینین چوخ آشاغی اولدوغونو تنقید آتشینه توتور و ان اساسی، قادینلار اوچون تحصیل اوجاقلارینین یارادیلماسی و اینکیشاف ائتدیریلمهسینین واجیبلیگینی وورغولاییردیلار. ضیالیلار، معاریفچی و خئیریهچیلر چوخ یاخشی آنلاییردیلار کی، قادین ایستر عاییلهده، ایسترسه ده جمعیتده اؤزونو ایفاده ائتمک اوچون موطلق تحصیل آلمالی، ایقتیصادی جهتدن تأمین اولونمالیدیر.
بو فیکیرلرین گئنیش ایجتیماعیته چاتدیریلماسیندا، قادین حوقوقلاری اوغروندا، ساوادسیزلیقلا و ایجتیماعی حیاتدان تجرید اولونما ایله موباریزهده، شوبههسیز، ان بؤیوک رولو آذربایجانین دؤوری مطبوعاتی اویناییردی. آذربایجان میلّی مطبوعاتیندا بو مسله ایلک اؤنجه 1903-جو ایلده گؤرکملی معاریفچی، پوبلیسیست، عالیم محمد آغا شاهتاختیلی طرفیندن "شرقی-روس" قزئتینده قالدیریلیر، داها سونرا "حیات" ، "ایرشاد" ، "یئنی ایرشاد" ، "ترقّی" کیمی قزئتلرده ده قادین ساوادسیزلیغی حاقیندا مقالهلر درج اولونور، پروبلمین حلی یوللاری آراشدیریلیردی. "ملا نصرالدین" درگیسی ایسه قادین آزادلیغی مسلهلرینده چوخ جسارتله دینی تعصوبکشلره قارشی چیخیر، چادرانین گؤتورولمهسی و قادینلارین کیشیلرله تام برابرلیگی اوغروندا موباریزه آپاریر، بو آغریلی مؤوضودا ساتیریک یازیلار و کاریکاتورلار نشر ائدیردی.
1905-1907-جی ایللر اینقیلابی قادین پروبلملرینین حلّینه چاغیریشلاری داها دا آکتواللاشدیردی. آذربایجان مطبوعاتی قادینلارا کیشیلرله برابر شکیلده مولکی و سیاسی حوقوقلار وئریلمهسینه چاغیریر، همچنین قادینلارین آزادلیغی و تحصیلینین اهمیتینین قورآنی-کریمده ده خوصوصیله وورغولاندیغینا دیقت چکهرک، دین خادیملری و تعصوبکش روحانیلری ده اؤز طرفلرینه چکمگه چالیشیردیلار.
آذربایجان مطبوعاتیندا قادین مسلهسینده ان علامتدار حادیثه دؤورونون ضیالی خانیملارینی اؤز اطرافیندا بیرلشدیرن "ایشیق" آدلی قادین قزئتینین نشری اولدو.
ایلک سایی 22 ژانویه 1911-جی ایلده چیخان "ایشیق" قزئتینین ناشیری پوبلیسیست و حوقوقشوناس مصطفیبیگ علیبیگوف، رداکتورو ایسه مصطفی بیگین حیات یولداشی، زاقافقازیا اوْلگینسکی مامالیق و گینهکولوژی اینستیتوتونون مأذونو خدیجه خانیم علیبیگووا ایدی. "ایشیق" قزئتینین نشری آذربایجان مطبوعاتینین قادین آزادلیغی اوغروندا آپاردیغی موباریزهنین تاثیرسیز اؤتوشمهدیگینی، قادین آزادلیغی طرفدارلارینین و قادینلارین اؤزلرینین آرتیق جیدی بیر ایجتیماعی گوجه چئوریلدیگینی گؤستردی.
قزئتین اوز قابیغیندا اوشاغین الیندن توتاراق گونشین دوغماسینا ایشاره ائدن چادرالی بیر قادین تصویر ائدیلمیشدی. بونونلا قزئت ناشیری اینسانلارین خوشبخت گلهجگی اوچون علم و تحصیلین واجیبلیگینه ایشاره ائدیردی. قزئتده دؤوری نشرلرین گلهجک نسیللر اوچون آکتواللیغی خوصوصیله قئید ائدیلیردی. بئله کی، "ژنرال حاجی زینالعابدین تاغییئف حضرتلرینین نیطقی. نوروز بایرامی موناسیبتیله" آدلی مقالهده مشهور خئیریهچی حاجی زینالعابدین تاغییئوین بو سؤزلری خوصوصیله وورغولانیردی: "اؤولادلاریم! گؤرویورسونوزمو کی، بنیم ساغ الیم دینی-ایسلامین روکنو و مداری-ایفتیخاری اولان قورآنی-عظیمالشأنین اوستوندهدیر و سول الیمده توتدوغوم ایسه قزئتهدیر. اؤولادلاریم! بنیم سیزه آخیرینجی نصیحتیم بودور کی، بو قورآنی همیشه ساغ و قزئتهیی ایسه سول الینیزده توتوب، میلّته صیدق و صداقت ایله خیدمت ائدسینیز!"
"ایشیق" قزئتینه آذربایجانین موختلیف گوشهلریندن مکتوبلار، مقالهلر، شعیرلر گؤندریلیردی. بو یازیلاردا اساساً تحصیل پروبلملری ایشیقلاندیریلیردی. چایقیراقلی نابات خانیم "باجیلاریما بیر نئچه سؤز" آدلی مکتوبوندا یازیردی: "… بیر ناماز سورهسی بیلمک ایله تربیهلی اولوب، آنالیق مرتبهسینه چاتا بیلمریز. اؤیله قادینلار بیلیرم کی، هئچ ناماز سورهسی ده بیلمهییرلر، معلوم کی، ناماز دا قیلمییورلار، مگر بونلارین حیاتی حیاتمی؟ خئیر، اونلارین حیاتی مئشهلرده کی ، اینسانلاردان قاچان حئیوانلارین یاشاماغینا بنزر، مگر بونا حیات دئنیلیرمی؟ بیز هر بیر طرفدن مظلومهلر، دیلسیز-آغیزسیز حئیوانلارا بنزهییب، ایستیبداد آلتیندا عؤمروموزو سورویوروز!.. بیز قادینلارا مکتب لازیم، علم و معریفت لازیم!.."
هر مقالهسینده جمعیته، میلّته، دؤولته خئییرلی، حقیقی بیر وطنداش یئتیشدیرمک اوچون قادینین تحصیللی اولماسینین واجیبلیگینی وورغولایان خدیجه علیبیگووا آذربایجان خالقینین باشینا گلن بلالارین بؤیوک قیسمینین سببینی محض آنالارین ساوادسیزلیغیندا گؤروردو: "طایفهیی-اوناثا علم و تربییه اینسانا سو ایله هاوا کیبی لازیمدیر، والله ایسلام بالالارینین محو و نابود اولماغینا هئچ شکّیمیز اولماسین… سیبیریا صحرالاری و حبسخانالار کونجلری بیزیم قارداشلاریمیز ایله دولوب… آتالارینی، قارداشلارینی، آنالارینی و بیری-بیرینی اؤلدورنلر کیمدیر؟ بیزیم قارداشلاریمیز. مسجیدلریمیزده اؤکور-اؤکور آغلاییب و اورادان چیخان کیمی گئدیب گوناهی-کبیر ائدن کیمدیر؟ بیزیم قارداشلاریمیز... عولوم و صنایعده هامیدان دالا قالان کیمدیر؟ بیزیم قارداشلاریمیز. اؤز آنا دیلینی دوز و سرراست دانیشا بیلمهین کیمدیر؟ بیزیم قارداشلاریمیز... آروادلاریمیز… تحصیلی-علم و کامالات ائتمگینجه، اؤولادلاریمیزا قایدا ایله تربیه وئریب، ضلالتدن، قارانلیقدان، فقیرلیکدن، حبسخانالاردان و غئیری میلّتلرین تؤهمت و سرزنیشلریندن قورتاریب، ایشیغا چیخاردا بیلمهیهجهییز".
خدیجه خانیم اؤز مقالهلرینده موسلمان قادینینین آزادلیق و تحصیلله باغلی حوقوقلارینی مودافیعه ائتمکله یاناشی، قادینلارین عاییله ده ایکینجی درجهلی رولونا دا ایشاره ائدیردی: "عاییلهنین صاحیبی کیشیدیر. عاییلهنین خئییر و شری، ناموسو کیشییه عاییددیر. قادین داخیلی-بئیتین زینتی و ایداره مأمورودور. کیشی ایله برابر و تای اولاماز. یعنی ائوده کیشییه لاییق اولان حؤکمرانلیق ائیلهیه بیلمز". مسلهیه بو جور یاناشما قادینلارین تام سربستلیگی، چادرانین گؤتورولمهسی، قادینلارا هر ساحهده کیشیلرله برابر حوقوق وئریلمهسی طلبینده اولان دیگر ضیالیلارین، معاریفپرورلرین و ان اساسی، ملانصرالدینچیلرین سرت قیناغینا سبب اولوردو.
هم "ملا نصرالدین " درگیسینده، هم ده "ایشیق" قزئتینده بیر-بیرینه قارشی چوخ سرت یازیلار نشر اولونوردو. ملانصرالدینچیلر "ایشیق" قزئتینین ناشیری و رداکتورونو ایکی اوزلولوکده گوناهلاندیریر، خدیجه علیبیگووانین اؤز مقالهلرینده شریعته عمل ائتمهنین واجیبلیگینی هر دفعه قئید ائتمهسینه، قادینلارین حیجابلی گزمهسینه اولان موثبت فیکرینه قارشی چوخ سرت اعتیراض ائدیردیلر.
درگینین 1911-جی ایله عایید 7-جی ساییندا م.ع. صابر "دؤرد دیللی قیرمانج" آدلی شعیرینده خدیجه خانیمین سؤزو ایله عملینین اویغونسوزلوغونا ایشاره ائدیر:
"ایشیق" قزئتی مودیرهسی خدیجه خانیم جنابلاری دئییر کی:
" موسلیمه اؤورتلری مستوره اولماق ایستریز"،
ایشته سؤز، ایشته عمل (؟)، ایشته مووافیق بیر مرام.
باشقا بیر مقالهده ایسه "ویزویزا" تخلوصلو مؤلیف "ایشیق"ین، عومومیتله، بوتون فعالیتینی شوبهه آلتینا قویوردو: " آللاه شاهیددیر کی، "ایشیق" باجاردیغی یئره کیمی چالیشیر. اگر آروادلارین آزادلیغی یولوندا چالیشماغی لازیم بیلمیرسه، او دا اونون اؤز ایشیدیر".
دیگر بیر مقاله ده ج.محمدقولوزاده کینایه ایله یازیردی: "دوغرودور، باکیدا چیخان "ایشیق" قزئتی موسلمان قارداشلاریمیزی ایشیقلاندیریر، آما بونو گرک بیله سن کی، چوخ برک ایشیق دا بیر شئی دئییل، آدامین گؤزونو قاماشدیریر".
"ایشیق" قزئتینین رداکتورو ایسه، اؤز نؤوبه سینده، ملانصرالدینچیلری "بیتربیه و بیویجدان" آدلاندیریردی: "جناب موللا، بؤیله موسلمانین قورآنی-مجیدینین حؤکمونون و میلّی ایشلرینین ضیدینه قاریشیب ال آتماغی نه سیزه و نه سیزین کیبی بیتربیه و بیویجدان لارا هئچ مصلحت گؤرمهییریک… دوغرودور، ساققالین آغاریبدیرسا دا، لاکین فؤحشدن، بؤهتاندان باشقا، قزئته چیخاردان گوندن ایمدییه کیمی بیر مسلک تاپماییب، آنجاق عولمانین و شریعتین ضیدینه گئدیب، اؤورتلری کوچهلرده، تییاترولاردا گزدیرمکلری مظلوم میلته وعظ بویورموسونوز و بونون ثمرهسی ایسه مئیداندادیر. لعنت، مین دفعه لعنت!...".
"ملا نصرالدین" درگیسینین 18-جی ساییندا درج ائدیلن بیر کاریکاتوردا خدیجه خانیم عکس اولونور کی، اوروپاسایاغی گئییمده، باشیندا بؤیوک شلیاپا، الینی چادرالی قادینلارا ساری اوزادیب دئییر: " باخ، موسلمان خانیملاری بئله عیصمتلی و ناموسلو اولمالیدیر". ملانصرالدینچیلر همین کاریکاتور ایله "ایشیق" قزئتینین رداکتورونون اؤزونون ضیالی و موعاصیر اولماسینا و موسلمان باجیلارینی معاریف و آزادلیق یولونا چیخارماق اوغروندا موباریزهیه باشلاماسینا رغماً، ایندی گئری آددیم آتماسینا ایشاره ائدیردیلر.
خدیجه خانیمین جاوابی اؤزونو گؤزلتمیر: "هرگاه سیز بؤیله لیباسلارین و شلیاپالارین طرفداری ایسنیزسه، بویورونوز کندینیزده اولان بیتربیه و بیعلم آنا و باجینیزی، قوهوم و اقربانیزی گؤتورون تیفلیسه، اورادا اونلارا شلیاپا گئییندیریب تییاترولارا آپارینیز، سونرا سیزین طرفدارینیز موسلمانلارا تکلیف ائدینیز. جناب! ایسلام اؤولادینا، خواه اوناث، خواه ذوکور، لازیمدیر تربیه، آنا دیلی، شریعتی، وظایفی-بئیتیهنی اؤیرهنیب بیلمک. موسلمان خانیملاری اوچون شلیاپا مسلهسی هله یوز ایل بوندان سونراکی مسلهدیر…".
"ایشیق" قزئتینین ناشیر و رداکتورو دیگر معاریفپرورلردن فرقلی اولاراق، اهالینین اکثریتینی تشکیل ائدن دینی تعصوبکشلرین غضبی و نیفرتینه سبب اولمادان قزئتین نشرینه داوام ائتمک اوچون دین خادیملرینین ده فیکیرلرینی نظره آلماغا سعی گؤستریردیلر. اونلار دین خادیملرینی قیجیقلاندیرماماغا چالیشیر، بیر چوخ مقالهلرده شریعت مسلهلرینه گئنیش یئر وئره رک، کیشینین قادیندان اوستونلوگونه ایشاره ائدیر و بونونلا دا دین خادیملرینین دستگینه نایل اولماغا جهد گؤستریردیلر و موعیّن معنادا بونا نایل ده اولا بیلیردیلر.
بئله شخصلردن بیری، مشهور دین خادیمی آخوند موللا روحالله محمدزاده قزئتین رداکتورونا مکتوب عونوانلایاراق، بو خئییر ایشی دستکلهدیگینی دیله گتیریردی: "بونلاری غفلت و اطالت دؤشگیندن قالخیزماق و سامعهیی-عیبرتلرینی آچماق اوچون نیسوانا مخصوص قرائتخانا کیمی خوداپسندانه عمللره ده تشبوث ائتمهلیییز... موخدّراتی-ایسلامدان خدیجه خانیمین سعیی ایله باشلامیش بو نیتی-اینسانپسندانه ایسلام قادینلارینین تحسینینی قازانیب، اؤز ممنونیتلرینی ایظهار ایله ریضایتلرینی قزئتهلر سوتونوندا درج ائدهجکلرینه شوبهه یوخ. بیز ده مُشارالیهانین بو یولدا عظیم بیر غئیرت و فداکارلیق گؤسترمگینه راضیلیق وئریب، ان صمیمُالقلب تبریک و ایظهاری-تشکّور ائدیریز".
بئله لیکله، آذربایجاندا ایلک قادین قزئتی هر طرفدن – هم لیبرال اولدوغو اوچون موترقّی ضیالیلاردان، هم ده قادینلارین حوقوقلارینی طلب ائتمک جسارتینه گؤره دین خادیملری و رادیکال دیندارلاردان گلن هوجوم لارا تاب گتیرملی اولوردو.
بیرینجیلر اؤز دوشونجهلرینی و تنقیدلرینی مقاله و یا شعیرلرده تقدیم ائدیردیلرسه، ایکینجیلر داها قورخولو ایدی و علیبیگوفلار و قزئت مؤلیفلرینین حیاتی اوچون بؤیوک تهلوکه یارانیردی.
"قزئتهمیز نشره باشلایاندا بیز اکثر عولمامیز اولان روحانی آتالاریمیزا مجّاناً قزئته گؤندریب و مکتوباً اونلاردان میلّتین ایندیکی حالینا دایر آتالیق وظیفهسینین اداسینی اوموردوق. لاکین روحانی آتالاریمیزین بیر نئچهسی بیحیس بیر هئیکل کیبی لازیمهیی-خیدمتده اولمادیغیندان معاده، ضیایی-علمه سدّ اولان بیر ظولماتی-جهل داغی کیبی اعتیراض ائدیب، قزئتهمیزی ده گئری قایتاردیلار.
بونلاردان بیریسی ده باکیدا مسجیدین مینبریندن جماعته: "جماعت، هر کیم "ایشیق" قزئتهسینی اوخویارسا، کافیردیر" جوملهلرینی بویوردوقدان علاوه ، "هر کیمین ائوینده "ایشیق" قزئتهسی اولار ایسه، او ائو مورداردیر" سؤزلرینی ده تکرار بویورموش ایمیش"، - دئیه خدیجه خانیم علیبیگووا قزئتین عونوانینا دئییلن سؤزلردن، تعصوبکشلرین نیفرتیندن درین ناراحاتلیغینی دیله گتیریردی.
دیندارلار طرفیندن اولونان هوجوملار نتیجهسیز اؤتوشمهدی و "ایشیق" قزئتی مادّی چتینلیکلر یاشاماغا باشلادی. بئله کی، روحانیلردن و دینی تعصوبکشلردن احتیاطلاناراق، مؤلیفلر قزئته مکتوب، مقاله و شعیر گؤندرمگی، اوخوجولار ایسه آبونه اولونماغی دایاندیریردیلار.
موعلیمه آسیا آخوندزاده "تأسوفلر اولسون" آدلی مقالهسینده بو وضعیته اؤز اعتیراضینی بئله بیلدیریردی: "اؤز عالمینیزی فنا بیر حالا سالیب، یاخود قارارتماغی ویجدانینیز نئجه قبول ائدیر؟ و بو "ایشیق" قزئتهسی بیر پارچا سادهجه آغ کاغیذدان عیبارتدیر. بو قزئتهنی "ایشیق" ائدن سیزین تزه اولان گؤزل فیکیرلرینیز، ضیالی قلملرینیز اولمایاجاقدیرمی؟... وطنه خیدمت بئلهمی اولار؟ باغبانی کؤچموش، باغچاسی ویران اولوب گوللری سولموش بولبوللر کیبی هایانا قاچیب داغیلمیشسینیز؟.. آنادان اولدوغو حالدا قالیب، مین ذیلّت ایله عؤمور ائدیب، کیشیلر نظرینده فقیر گؤرونوب، جفاکش اولان باجیلارینیزین یولوندا نه چوخ زحمتلر چکدینیز؟ نه تئز اوساندینیز؟ نییه لال اولدونوز؟.. آنالیق، خانیملیق وظیفهلرینی بئله قارانلیق بوجاقلاردا، بؤیله قارا بئیینلر ایله می ایفا ائدهجکسینیز؟ اینسانلیق حوقوقونو بو حال ایله می قازاناجاقسینیز؟ وطنه ناموسلو، غئیرتلی اؤولادلار، میلّته تزه و دوغرو فیکیرلی، صادیق اعضالار بئله می یئتیشدیریلهجکدیر؟"
ماتریال و آبونهچی آزلیغی "ایشیق" قزئتینین یئگانه پروبلمی دئییلدی. 1912-جی ایلین ژانویه آییندا "ایشیق" قزئتینی رادیکال دیندارلاردان قورویان آخوند موللا روحالله محمدزادهنین ناماز قیلارکن فاجیعهوی شکیلده قتله یئتیریلمهسیله قزئت اؤز هامیسینی ده ایتیریر و بو حادیثهدن اوچ آی سونرا اؤز نشرینی دایاندیرماغا مجبور اولور. بئلهلیکله، آذربایجان قادینینین ایلک مطبوع اورقانی اولان "ایشیق" قزئتی 21 آوریل 1912-جی ایلده سون نؤمرهسی ایله مطبوعات عالمینه الویداع دئییر.
ییرمینجی عصرین اوّللرینده آذربایجان قادینینین موباریزه تاریخینده اؤنملی یئر توتان بو قزئتین تام متنی سیاسی سندلر آرخیوی طرفیندن 2020-جی ایلده " علم و تحصیل" نشریاتیندا نفیس ترتیباتدا چاپ اولونموشدور.
اومید ائدیریک کی، بو نشر 20. عصرین اوّللری مطبوعاتی، آذربایجان قادینینین موباریزه تاریخی، معاریفچی قادینلاریمیزین علمی، بدیعی و پوبلیسیستیک یارادیجیلیغی ایله ماراقلانانلار اوچون فایدالی بیر قایناق رولونو اوینایاجاقدیر.
یازان: ائلمیرا علیاکبر اووا
آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ایشلر ایدارهسینین سیاسی سندلر آرشیوینین دیرکتورو
کؤچورن: عباس ائلچین