ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتیتبریزده آنا دیلینده ایلک مکتب آچان موعلّیم: میرزه حسن رشدیه
تبریزده آنا دیلینده ایلک مکتب آچان موعلّیم: میرزه حسن رشدیه
میرزه حسن رشدیه 1851-جی ایلده تبریز شهرینده، دؤورون عالیملریندن اولان موللا مهدینین عاییلهسینده دونیایا گلیب. ایلک تحصیلینی دوغما شهری تبریزده آلیب. تحصیلینی داوام ائتدیرمک اوچون او نجف شهرینه گئتمهلی و بورادان موکمّل بیر روحانی اولاراق قاییتمالی ایدی. چونکی، بو دؤورده تحصیل اوجاقلاری آنجاق موللاخانا و مدرسهلرله محدودلاشیردی. ایراندا دا دیگر موسلمان مملکتلرینده کی کیمی اساساً دین خادیملرینین حاضیرلانماسینا فیکیر وئریلیردی. مؤوجود تحصیل سیستمی اؤلکهنین کادر حاضیرلیغی ساحهسینده کی طلباتی ایله آیاقلاشا بیلمیردی. ایستانبولدا ایکی تبریزلی ناشیر - میرزه نجفعلیخان و آغا محمد طاهر طرفیندن نشر اولونان " اختر " قزئتینده یازیلمیش بیر مقاله ده دئییلیردی کی، "اوروپادا هر مین نفردن اون نفری ساوادسیز، ایراندا ایسه هر مین نفردن اون نفری ساوادلیدیر. بو نؤقصان الیفبانین چتینلیگی و تدریس اوصولونداکی قوصوردان ایره لی گلیر... ایراندا دا اوروپاسایاغی مکتبلر اولمالیدیر" .
محض بو فیکیر، گنج میرزه حسنین گلهجک مقصد و مرامینی موعینلشدیرن اساس عامیل اولدو. آتاسینین راضیلیغی ایله تورکیهیه سفر ائتدی. ایستانبول، بیروت و دیگر شهرلرین تحصیل سیستمی ایله ماراقلاندی. بورادا فعالیت گؤسترن مکتبلرین آدی اونون دیقتینی جلب ائتدی و اؤزونه تخلوص گؤتوردو - رشدیه. بیروتداکی دارالموعلّمینده (پداقوژی بیلیم یوردو) تحصیل آلدیغی زامان اوصولی-جدید مکتبلرینین تأسیسینی و ایداره ائدیلمهسینی اؤیرندی.
میرزه حسن رشدیه ایلک پداقوژی فعالیتینی قوزئی آذربایجانین شهرلریندن بیری اولان ایرواندا باشلاماغا قرارا آلدی. 1883-جو ایلده بورادا یاشایان قارداشی میرزه علی ایله بیرگه اؤزونون ایلک اوصولی-جدید مکتبینی آچدی. بو مکتب قوزئی آذربایجاندا هئچ ده ایلک تحصیل اوجاغی دئییلدی. گؤرکملی موتفکّیر میرزه فتحعلی آخوندوفون میلّی تحصیل اوغروندا آپاردیغی گرگین موباریزهنین نتیجهسی اولاراق، شاماخی (1870) و شکیده (1877) یئنی تیپلی میلّی مکتبلر آچیلمیشدی. روسیهده علمی پداقوژی و خالق مکتبلرینین بانیسی اولان کوْنستانتین اوُشینسکینین لایحهسی اساسیندا 1876-جی ایلده قوْری موعلّیملر سمیناریاسی تأسیس ائدیلمیشدی. اوچ ایل سونرا ایسه (1879) سمیناریانین تورک (روسلارین تعبیرینجه " تاتار " ) بؤلمهسی آچیلمیشدی. بؤلمهنین تأسیسینده گؤرکملی ادیب م.ف.آخوندوفون دا بؤیوک رولو اولدوغونو قئید ائتمک لازیمدیر.
هئچ شوبهه یوخدور کی، قوزئی آذربایجانین، ائلهجه ده بوتون قافقازین میلّی بورژوازیسینین تشکّولونده قوْری موعلّیملر سمیناریاسینین خوصوصی خیدمتلری اولوب. مأذونلارینین آدینی سادالاماقلا بونو ثوبوت ائده بیلریک: اوزئییر حاجیبیگوف، مسلم ماقومایئو، جلیل محمدقولوزاده، رشیدبیگ افندییئف، نریمان نریمانوف، فیرودین بیگ کؤچرلی، سلطان مجید غنیزاده و باشقالاری. هر بیری آذربایجانین و هم ده قافقازین ایجتیماعی-سیاسی حیاتیندا، او جوملهدن علم، مدنیت، معاریف و مطبوعات ساحهسینده خیدمتلری دانیلماز داهیلردیر.
19. عصرین ایکینجی یاریسیندا قافقازدا میلّی معاریف ساحهسینده باشلانمیش اینتیباه گونئی آذربایجان ضیالیلارینین دا نظر - دیقتینی جلب ائتمیشدی. ایسماییل کاظمزاده و میرزه کاظم عسگرزادهنین ایرواندا آچدیقلاری یئنی اوصول آنا دیلی مکتبلری بو پروسهده ایشتیراکین ثوبوتو ایدی. میرزه حسن رشدیهنین ده موعلّیملیک فعالیتینه محض ایروان شهرینده باشلاماسی هئچ ده تصادوفی دئییلدی.
گنج موعلّیمین پداقوژی فعالیتینده آتدیغی ایلک آددیم اوغورلو آلینمیشدی. ایران شاهی نصرالدین شاه قاجار ایروان شهرینه سفر ائدرکن بو تحصیل اوجاغینی دا زیارت ائتمیشدی. مکتبین فعالیتی تزار حؤکومتینین ده دیقتیندن کناردا قالمامیشدی. دؤولت ایدارهلرینه ساوادلی یئرلی مأمورلار حاضیرلاماق ایستهین تزار دؤولتی م.ح.رشدیهنین فعالیتیندن ممنون ایدی. تصادوفی دئییلدی کی، م.ح.رشدیه دؤولت طرفیندن موکافاتلاندیریلمیش و حتّی اونا مادّی یاردیمدا گؤستریلمیشدی. اوغورلو پداقوژی فعالیته باخمایاراق، میرزه حسن رشدیه ایرواندا چوخ قالمادی. 1888-جی ایلده زنگین تجروبه توپلایان گنج موعلّیم دوغما تبریزه قاییتدی.
19. عصرین ایکینجی یاریسیندا ایراندا فورمالاشان میلّی بورژوازی دؤولتدن تحصیل سیستمینده جیدی ایصلاحاتلار طلب ائدیردی. بونلار یئنی اوصول مکتبلرینین آرتیریلماسی، ایبتیدایی تحصیل ایله علاقهدار الیفبادا دییشیکلیکلر ائدیلمهسی و تعلیم-تربیه متودلارینین موعاصیرلشدیریلمه سی ایدی. محض بو طلبلرین حیاتا کئچیریلمهسی اوچون ساوادلی و تجروبهلی موعلّیملرده لازیم ایدی. میرزه حسن رشدیه بو طلب لره جاواب وئره بیلهجک موعلّیملردن ایدی.
تجروبه لی پداقوق ایرانا قاییدان کیمی، ایلک ایشی دوغما تبریزده "دبستان رشدیه " و " مدرسه رشدیه " آدلی مکتبلرینی آچماق اولدو. میرزه حسن رشدیه مکتبلرینی مکتبخانا فورماسیندا ساخلاسادا، تدریس ایشینی فارس دیلیندهکی آسان کیتابلاردان صؤوتی (سس) اوصولو ایله آپاریردی.
میرزه حسن رشدیهنین گؤردوگو ایشلرده مووفقیت قازانماسی کؤهنه فیکیرلی مکتبدارلاری و مورتجع روحانیلری قیجیقلاندیریردی. ایشینده نه قدر احتیاطلی اولسادا، جهالت یئنه اؤز ایشینی گؤروردو. تدریس ایشینی صؤوتی اوصولو ایله آپارماسینی بهانه گتیرهرک، اونون مکتبلرینی غارت ائدیردیلر. بو فیتنهکار قصدلر زامانی مکتبلیلردن اؤلن و یارالانانلاردا اولوردو. حتّی رشدیه اؤزو بئله بیر نئچه دفعه آغیر یارالانمیشدی.
معنوی، مادّی و فیزیکی ضربهلر آلان موباریز موعلّیم مووقتی ده اولسا، تبریزی ترک ائتمهلی اولدو. او، خوراسانا، میصیره و قافقازا سیاحت ائتدی. 1893-جو ایلده یئنیدن تبریزه قاییدان میرزه حسن رشدیه اساساً آنا دیلینین تدریسینین یئر آلدیغی " رشدیه مظفریه " مکتبینی تأسیس ائتدی.
مکتبین تدریسینین دوغما تورک دیلینده تشکیل اولونماسی آذربایجان اوچون موهوم تاریخی بیر حادیثه ایدی. چونکی بو تحصیل اوجاغی صفویلر دؤوروندن سونرا آنا دیلینده آچیلان ایلک میلّی مکتب ایدی. بلکه ائله بونا گؤره ده بو تحصیل اوجاغینا " رشدیه میلّی " مکتبی دئییلیردی.
" رشدیه مظفریه " مکتبینده تاریخ، جوغرافیا، فیزیک، ریاضیات، طبیعتشوناسلیق و دیگر علملرله یاناشی فارس، عرب، فرانسه و روس دیللرینین تدریسی ده اساس یئر توتوردو. درسلر صؤوتی اوصولو اساسیندا آپاریلیردی. دؤورون بیر چوخ ضیالیلاری، او جوملهدن محمدعلی تربیت، احمد مدرس، حسین کمال طبیبزاده و باشقالاری بو مکتبین موعلّیملری اولموشلار. مکتبده 200-دن چوخ شاگیرد تحصیل آلیردی. اکثریتی یوخسول اوشاقلاری اولان بو شاگیردلر پولسوز تحصیل آلیردیلار.
1894-جو ایلده میرزه حسن رشدیه اؤزونون ایلک " وطن دیلی " آدلی اثرینی یازدی. " رشدیه مظفریه " ده تدریس اولونان آنا دیلی درسلری محض بو کیتاب اوزره آپاریلیردی. تبریزده چاپ اولونان "وطن دیلی " اؤز دؤورونون ان موکمّل درسلیگی ایدی. ساده و آیدین دیل ایله یازیلان درسلیک اونو قاوراماقدا مکتبلیلر اوچون هئچ بیر چتینلیک یاراتمیر و صؤوتی اوصولو ایله عرب الیفباسینین اؤیره نیلمهسینی خئیلی آسانلاشدیریردی. آلتی آی عرضینده یازیب-اوخوماغی اؤیرهدن بو درسلیک بوتون گونئی آذربایجاندا یاییلمیشدی.
میرزه حسن رشدیه " وطن دیلی " کیتابیندان باشقا تورک و فارس دیللرینده بیر چوخ اثرلرین مؤلیفیدیر. " بدایةالتعلیم " ، "کفایتالتعلیم " ، " نهایةالتعلیم " ، " تکملة الصرف " ، " آنا دیلی " ، " الیفبایی-رشدیه " ، " اوصول عقاید و یا اتحاد بشر " و س. اثرلری بوتون ایراندا اوخونور و بیر چوخ مکتبلرده درس وسایتی کیمی ایستیفاده اولونوردو.
1896-جی ایلده نصرالدین شاهین اوغلو 43 یاشلی مظفرالدین تاختا چیخدی. آذربایجان ویلایتینین حاکیمی (والیسی) اولموش مظفرالدین خان، اؤزوندن سونرا حاکیملیک ائتمیش میرزه علیخان امین الدولهنی صدراعظم (باش ناظیر) تعیین ائتدی. امین الدوله آذربایجان حاکیمی اولدوغو زامان رشدیهنین معاریف ساحهسینده گؤردوگو ایشلری تقدیر و مودافیعه ائدیردی. اونون تهرانا چاغریلماسی تبریزدهکی مورتجعلرین رشدیهیه قارشی اولان فیتنهکار هوجوملارینین یئنیدن آلوولانماسینا سبب اولدو. بو سیخینتیلی گونلرده رشدیه یئنه ده امین الدوله طرفیندن مودافیعه ائدیلدی. صدراعظم اونو مظفرالدین شاهین امری ایله تهراندا اوصولی-جدید مکتبی آچماغا دعوت ائتدی. بو دعوت ایله م.ح.رشدیه آپاردیغی معاریفچیلیک موجادیلهسینین یئنی مرحلهسینه قدم قویدو. او، تهرانداکی پداقوژی فعالیتینه باشلادیغی زامان میرزه نصرالله ملک المتکلمین، یحیی دولتآبادی، شیخ مهدی کاشانی کیمی معاریفچی ضیالیلارلا امکداشلیق ائدیردی.
1898-جی ایلده تشکیل ائدیلن معاریف انجومنی و عالی معاریف شوراسی یارادیجیلاریندان بیری اولان م.ح.رشدیهنین تدریس متودو آرتیق اؤزونو دوغرولتموشدو. ایراندا آچیلان بوتون اوصولی-جدید مکتبلری بو متودلا ایشلهمگه اوستونلوک وئریردیلر. آنجاق تبریزدن فرقلی اولمایاراق، مورتجع قووّهلر تهراندا دا اؤز ایشینی گؤروردو. 1898-جی ایلین ژوئیه آییندا یئنی معاریفچی حراکاتین هامیسی اولان امین الدوله صدراعظم وظیفهسیندن کنارلاشدیریلدی. بو حادیثه م.ح.رشدیه و دیگر معاریفپرور ضیالیلارین وضعیتینی پیسلشدیردی. اگر اولّلر فیتنهکار قووّهلر مورتجع روحانیلردن عیبارت ایدیسه، ایندی اونلارا سارای مأمورلاری دا قوشولموشدو. بو تهلوکهلی وضعیتدن قورتولماق اوچون م.ح.رشدیه 1900-جو ایلده حیجاز، شام و قافقازا سفره چیخدی. 1902-جی ایلده تهرانا قاییدان میرزه حسن رشدیه موعلّیملیک فعالیتی ایله یاناشی، ناشیرلیکله ده مشغول اولماغا باشلادی. تهراندا نشر ائتدیردیگی " تهران " و " مکتب " آدلی قزئتلرینده هم علمی-متودیکی تؤوصیهلرله، هم ده اینقیلابی مقالهلرله چیخیش ائدیردی. چونکی، او 20. عصرین اولّلرینده ایراندا جریان ائدن اینقیلابی حراکاتین فعاللاریندان ایدی. محض بو فعالیتی اونون حبس اولونوب خوراسانا سورگون ائدیلمهسی ایله نتیجهلهنیر.
سورگوندن آزاد اولدوقدان سونرا تهرانا قاییدیب یئنیدن علمی-پداقوژی فعالیتینی داوام ائتدیریب. قافقازین و ایرانین بیر چوخ شهرلرینده اوصولی-جدید مکتبلری آچمیشدیر.
1933-جو ایلده تقاعوده چیخان میرزه حسن رشدیه قوم شهرینه کؤچهرک، عؤمرونون سونونادک بورادا یاشاییب. قوجامان موعلّیم تقاعوده چیخماسینا باخمایاراق، معاریف ساحهسینده یئنیلیکلر اوزرینده چالیشماقدان یورولموردو. دوخسان اوچ ایللیک کشمکشلی حیاتین آلتمیش ایلدن چوخونو وطنینین و میلّتینین معاریف ساحهسینده ترقّیسی اوغروندا صرف ائتمیش میرزه حسن رشدیه 1944-جو ایلین دسامبریندا دونیایا گؤزلرینی ابدی یومدو.
قوجامان موعلّیم میرزه حسن رشدیهنین علمی-پداقوژی فعالیتینی، حیات و یارادیجیلیغینی تدقیق ائدرکن، هئچ شوبهه سیز داهی روس پداقوقو ک.د.اوُشینسکینین بو سؤزلری یادا دوشور:
" اگر بیز حکیملره اؤز ساغلاملیغیمیزی اعتیبار ائدیریکسه، موعلّیملره اوشاغیمیزین اخلاقینی، روحونو، بوتون بونلارلا برابر، اؤز وطنیمیزین گلهجگینی اعتیبار ائدیریک. شخصیتین اینکیشافینا و موعینلشمهسینه یالنیز شخصیت تاثیر گؤستره بیلر. کاراکتری یالنیز کاراکتر یارادا بیلر " .
کؤچورن: عباس ائلچین
اؤزئییر عؤمرو (آذربایجان فیلم 1981)
"اؤزئییر عؤمرو" فیلمی
آذربایجان فیلم (1981)
یؤنتمن: رافیق داداشوف
سناریو: آنار رضایئف
فیلم بستهکار اوزئییر حاجیبیگلینین اوشاقلیق و گنجلیک ایللرینی، اونون موسیقی عالمینده ایلک مووفّقیتلر قازاندیغی، ایستعدادلی یازیچی، ژورنالیست، ایجتیماعی خادیم کیمی فعالیته باشلادیغی بیر دؤورو احاطه ائدیر. صنعتکار، موباریز ضیالی، گؤزل اینسان. تاماشاچیلار بو نجیب کئیفیتلرین هامیسینی اوزئییر حاجیبیگلیده گؤرور و داهی بستهکارین حیات و یارادیجیلیق یولو، اونون معاریفچیلیک فعالیتی، یازیچیلیق مهارتی ایله تانیش اولورلار. فیلمده بستهکارین آیری-آیری اثرلری، او جومله دن " لئیلی و مجنون " او، " آرشین مال آلان " ای و " کوروغلو "-سونون صحنه طالعیی ده اؤز عکسینی تاپمیشدیر.
فیلمده شوروی دؤولت فیلمفوندوندان و آذربایجان مرکزی دؤولت کینوفوتوسندلر آرشیوینده ساخلانیلان بدیعی و سندلی فیلملردن آلینمیش فراقمنتلردن ایستیفاده اولونموشدور.
فیلمده اوزئییر حاجیبیگلینین اثرلری و آذربایجان خالق موسیقیسی، هابئله آذربایجان، روس و غربی اوروپا بستهکارلارینین اثرلریندن پارچالار سسلهنیر.
فیلمده " کولکلر شهری " ، " آرشین مال آلان " ، " او اولماسین، بو اولسون " ، " دوغما خالقیما " ، " بستهکار مسلم ماقومایئف " فیلملرینده کی کادرلاردان ایستیفاده اولونموشدور.
فیلم ایکی سریالیدیر.
ییرمی بیرینجی عصرین توران ایدئالی:" علی بیگ حسینزادهنین شاعیرانه تورانچیلیغیندان یارانمیش ضیا گؤگآلپ "
ییرمی بیرینجی عصرین توران ایدئالی:" علی بیگ حسینزادهنین شاعیرانه تورانچیلیغیندان یارانمیش ضیا گؤگآلپ "
آذر توران
تاریخه وطن موحاریبهسی کیمی کئچن قاراباغ ساواشیندان سونرا روسیهنینسیاسی چئورهلرینده توران پروبلمی گوندمه گلدی. حتّی بونا روسیهنین خاریجی ایشلر ناظیری لاوروف دا موناسیبت بیلدیردی... لاوروف احتیاطلا دانیشدی. تخمینلرینی دئدی. آما ایندی 1918-جی ایل دئییل، 2021-جی ایلدیر. یوز ایل اؤنجه تورکلرین اوزاق اولکوسو - توران مدنی بیر خیال اولا بیلردی. قاراباغداکی وطن موحاریبهمیز ایسه تورانین مدنی بیر خیالدانسیاسی گئرچکلیگه چئوریله بیلهجگینین مومکونلوگونو ایثباتلادی. بو گون صلیب مفکورهسی اوروپا بیرلیگی مودلینده یئنیدن احیا ائدیلیرسه و اوروپا کئچمیشده خاچلی یوروشلریندن باشقا، هئچ بیر اؤرنگی اولمادان فرقلی توپلوملاری بیرلشدیرمگه جهد ائدیرسه، دونیانین پولیتیک آهنگینه بو موستویده گرک اولدوغوندان دا آرتیق موداخیله ائده بیلیرسه، بس نه اوچون توران یالنیز مدنی بیر خیال اولاراق قالمالی ایدی؟ بیر حالدا کی، " میلاددان 210 ایل اول هون حؤکمداری مته " هونلار " آدی آلتیندا بوتون تورکلری بیرلشدیردیگی زامان توران مفکورهسی بیر گئرچکلیک حالینا گلمیشدی، هونلاردان سونرا آوارلار، آوارلاردان سونرا گؤکتورکلر، گؤکتورکلردن سونرا اوغوزلار، بونلاردان سونرا قیرغیز قازاخلار، داها سونرا کوٌر خان، چنگیز خان و سونونجو اولاراق، امیر تئیمور توران مفکورهسینی گئرچکلشدیرمه دیلرمی؟ " (ضیا.گؤگآلپ).
تورک دونیاسیندا تورانین ایلک ایدئولوقو علی بیگ حسینزاده دیر. و یالنیز آذربایجاندا دئییل، تورکیهده ده، روسیهده ده 20. یوزایل توران ایدئالینا گیریشله سجیهلندی. تاتار کومونیستلریندن میرسعید سولطانقالییئو توران دؤولتی قورماغا جهد ائتدی و استالین طرفیندن قتله یئتیریلدی. رناد محمدی یازیر کی، سولطانقالییئوین ایستینطاقی زامانی موستنطیق اوندان ضیا گؤگآلپین " توران " شعیرینین روسجا ایضاحینی ایستهمیشدی. سولطانقالییئوین آراشدیریجیلاری اونون فیکری گلیشمهسینده ایکی نفرین - یوسف آکچورانین و علی بیگ حسینزادهنین رولونو خوصوصی وورغولاییرلار. یئری گلمیشکن، سولطانقالییئوچیلیک- " سولطانقالییئوشینا " (تئرمین استالینه مخصوصدور) حسین جاویدین ده ایستینطاق ماتریاللاریندان کئچیر. سما شاعیریمیزین" گوناهلاریندان " بیری ارمنیستانین آذربایجان اراضیسینه قاتیلماسی شرطیله - بؤیوک آذربایجان یاراتماق ایدئیالارینی تبلیغ ائتمهسی ایدی. کاشغارلی " دیوان لغات التورک "ینین ترجومهچیسی خالید سعید خوجایئو توران دؤولتی یاراتماق ایدئیالارینا دستک وئردیگی اوچون گولللهنیر... 1937-جی ایل رپرسیالارینین اساس و عومومی منظرهسی بوندان عیبارتدیر. جاوید ایسه بیر آز دا ایرهلی گئتمیشدی. سولطانقالییئو موسکودا توران دؤولتی ایدئیاسینی اورتایا آتاندا جاوید ده بورادا – باکیدا دونیایا گلن قیزینا توران جاوید، یعنی ابدی توران آدینی وئرمیشدی. آد بیرباشا ضیا گؤگآلپین " توران " شعیرینه ایستیناد ائدیردی: وطن ابدی توراندیر، یعنی " وطن بؤیوک و مؤبّد اؤلکهدیر - توران " .
تکجه ادبیاتا دئییل، عئینی زاماندا ایجتیماعی تفکوره، دونیانین ایدئولوژی لوغتینه چاغداش آنلامداسیرایت ائتمیش توران، علی بیگ حسینزادهنین چوخ گنج یاشلاریندایکن - ایستانبولدا قلمه آلدیغی پوئتیک پارچا ایله - گؤگآلپین تعبیرینجه، " تورک ایتیحادینا دایر یازیلمیش ایلک شعیرله " داخیل اولدو و یئنه ده گؤگآلپین سؤزلری ایله ایفاده ائتسک، حسینزادهنین " توران " منظومهسی " پانتورانیزم مفکورهسینین ایلک تجلاسی " کیمی تظاهور ائتدی، 1918-جی ایلده توران یولونون تورک بایراقلی ایلک شعیرینین- "چیرپینیردین، قارا دنیز"-ین یارانماسینا وسیله اولدو و بونو شعرین اپیقرافینا " سئوگیلی توران مفکورهسینه بیرینجی یول گؤستردین. اوستاد علی بیگ حسینزاده حضرتلرینه تقدیم " - قئیدی ایله احمد جاوادین اؤزو ده تصدیقلهدی و تاریخلشدیردی.
***
" توران " 1917-جی ایلده بوداپستده چیخان " توران " درگیسینده دیولا مِساروشون چئویریسی ایله ماجار اوخوجولارینا دا تقدیم اولوندو.
سیزلرسینیز، ائی قؤومی-ماجار، بیزلره اخوان،
اجدادیمیزین موشترکاً منشأیی توران.
بیر دویغوداییز بیز، هپیمیز حاقپرستان،
مومکونمو آییرسین بیزی اینجیل ایله قورآن؟
چنگیزلری تیترتدی شو آفاقی سراسر،
تیمورلاری حؤکم ائتدی شهنشاهلارا یکسر.
فاتیحلرینه کئچدی بوتون کشوری-قئیصر...
ماجارلارلا تورکلرین اقربا میلتلر اولدوغونو ایلک دفعه ایرهلی سورن و توران عالمینی اوروپایا تانیتدیران وامبری اولموشدو. آما وامبرینین و علی بیگ حسینزادهنین توران عامیلینه یاناشمالاری فرقلی ایدی. علی بیگ تورکلرین بیرلیگینی و یوکسهلیشینی تمنا ائدیردیسه، وامبری روسیهنین چؤکوشونده ماراقلی ایدی. بو مقاما دیقت یئتیرن ذکی ولیدی توغان یازیردی کی، " پان تورانیزم " فیکری بیدایتده ماجار وامبری طرفیندن 1868-1874-جو ایللر آراسیندا ایرهلی سورولموش اولوب، اینگیلیس حؤکومتی طرفیندن ده عوثمانلی ایمپراتورلوغونو اورتا آسیادا روسلارا قارشی اؤزونه موتفیق بولوندورماق مقصدیله بیر آرالیق دستکلنمیشدیر " .
***
...علی بیگین شعیرینه و مؤلیفین " تورانی " ایمضاسینا ایستیناداً یوسف آکچورا تصدیق ائدیردی کی، " حسینزاده، موسلمان تورکلر آراسیندا ایلک تورانیدیر " . (حسینزاده تخلوص اولاراق گؤتوردوگو تورانی ایمضاسی ایله کیفایتلنمهدی. 1934-جو ایلده تورکیه ده سویآدی باره ده قانون قبول ائدیلنده او، تورانی اؤزونه سویآدی اولاراق گؤتوردو: " علی توران " . بئله لیکله، تورک دونیاسینین توران سویآدلی ایلک وطنداشی دا علی بیگ حسینزاده اولدو).
1915-جی ایلده ایستانبولدا حسینزادهنین رهبرلیگی و انور پاشانین حیمایهسی ایله یارادیلمیش " روسیه تورکلرینین حوقوقلارینی مودافیعه کومیتهسی "ده ائله بو آدلا آدلاندیریلمیشدیر: " توران هئیتی " . " توران هئیتی "نین شرقی اوروپا اؤلکهلرینه سفرلری، ایستیثناسیز اولاراق، شرقی اوروپا دؤولتلرینین بوتون پرزیدنتلری، مجلیس صدرلری و باش ناظیرلری ایله گؤروشلری تکجه روسیه محکومو اولان تورکلرین حوقوقلارینین مودافیعهسینی دئییل، عئینی زاماندا، آذربایجاندا سون قاراباغ ساواشیندان سونرا یئنیدن آکتواللانمیش توران بیرلیگینین تمللرینی قویوردو.
حسینزادهنین دوغوم گونونده یازدیغیم بو یازی ایسه ضیا گؤگآلپ بارهدهدیر. چونکی ضیا گؤگآلپ دا آشاغیدا گؤره جگینیز کیمی، حسینزادهنین تلقینلری ایله " توران " ایسملی شعیر یازمیش و اؤزونون ده بیلدیردیگینه گؤره، " توران " دان سونرا داواملی اولاراق بو شعیرده کی اساسلاری شرح و تفسیر ائتمیشدی... غرب تاریخچیلری ده بو مقاما بیگانه قالماییب. تادئوش سویاتاخووسکی یهودی شرقشوناسی اوروئل هئیده ایستیناداً یازیردی کی، " حسینزاده علی بیگین بیر شعیرینین باشلیغی اولان توران ایمضاسی ایله یازدیغی یازیلار آیدینلاری ائتکیلهمکده داها باشاریلی اولموشدو. بونلار آراسیندا گلهجگین تورکچولوگونون پئیغمبری ضیا گؤگآلپ اونا چوخ شئی بورجلودور " .
***
ضیا گؤگآلپ" اینسانلارین یالانچی گئرچکلریندن اوزاق، گئرچکدن داها دوغرو اولان خیال لار، ناغیللار، رؤیالار ایچینده " یاشادی.
فلاکته دین گؤزویله باخدی؛ فلاکت سعادت اولدو. بولودا شاعیر گؤزویله باخدی؛ بولود قانادلی ملک اولدو. ضعیفه اخلاق گؤزویله باخدی؛ ضعیف گوجلو اولدو. مغلوبا فلسفه گؤزویله باخدی؛ مغلوب غالیب اولدو.
فواد کؤپرولویه گؤره، " ضیانین سوسیولوژیسینی، تامامیله عملی و تطبیقی ماهیتده، میلی و ایجتیماعی فلسفه آدلاندیرماق، منجه، ان دوغرو گؤروشدور. ایشده اونون ان بؤیوک قیمتی ده بورادا، ایجتیماعی حیاتیمیز اوزرینده یالنیز فیکراً دئییل، فعلاً ده مؤثیر بیر میلی رهبر اولوشوندادیر. تورکیه جومهوریتی قورتولوش ظفرینی تعقیب ائدن اوچ-دؤرد ایل ایچینده اونون باشلیجا فیکیرلرینی سورعتله تطبیق ائتمکله بونون ان بؤیوک دلیلینی وئرمیشدیر... قووتلی بیر حافیظهیه، شرق و غربه عایید گئنیش و ساغلام بیلگیلره، چوخ اطرافلی سوسیولوژی معلوماتلارا صاحیب اولان ضیا گؤگآلپ، هر شئیین اوستونده بؤیوک بیرسیستمچیلیک قابیلیتینه مالیکدی " .
کؤپرولو ضیا گؤگآلپین سیستمچیلیک قابیلیتینی وورغولاماقدا حاقلیایدی. اصلینده، گؤگآلپ، دئدیگیم کیمی، " توران " شعیریندن باشلایاراق، " تورکلشمک، ایسلاملاشماق، موعاصیرلشمک " ، " تورکچولوگون اساسلاری " اثرلرینه قدر بوتون یارادیجیلیغی بویو علی بیگ حسینزادهنین ایرهلی سوردوگو ایدئیالاریسیستملشدیرمکله مشغول اولوب. شرح دئدیگی بلکه ده، اصلینده، ائله بو ایدی. ضیا گؤگآلپ " توران " شعیرینی علی بیگ حسینزادهنین 1911-جی ایلده سلانیکده ائتدیگی چیخیشلاریندان تاثیرلنهرک یازیب و شعیرده ایلک دفعه ائله 1911-جی ایلده سلانیکده نشر اولونان " گنج قلملر " درگیسینده چاپ ائدیلیب. و محمت ضیا آدلانان گنج ایتیحاتچی او زاماندان اعتیباراً گؤگآلپ ایمضاسینی ایشلتمگه باشلاییب. مسله بوراسیندادیر کی، ضیا گؤگآلپین " توران " شعیری ادبیات و فیکیر تاریخیمیزده علی بیگ حسینزادهنین عئینی آدلی مشهور شعیریندن سونرا ایکینجی " توران " دیر. " توران " شعیرینی 1911-جی ایلده سلانیکده " گنج قلملر " درگیسینده درج ائدن عالی جانیپ یؤنتم ده " گؤگآلپا تورکچولوگو آشیلایان آدام - حسینزاده " مقالهسینده " بو شعیرده کی روحو ضیا گؤگآلپ علی بیگدن آلمیشدیر " - یازیردی.
بای محمت عالی توفیقین 1914-جو ایلده ایستانبولدا نشر اولونموش " تورانلینین دفتری " کیتابیندا بئله بیر فرازا وار: " 1911-جی ایلده اوستادیم حسینزاده علی بیگ سایقیلی بیر هئیت حوضوروندا (و هئیتده آتاتورکون ده وارلیغی ایستیثنا دئییل، چونکی مصطفی کمالدا همین گونلرده سلانیکدهایدی و " ایتیحاد و ترقی "نین تدبیرلرینه، کونفرانسلارینا قاتیلیردی - آ.ت.) آلتی عصردن بری گؤزلهدیگیمیز سؤزلری سؤیلهییر. تورکلره تک بیر اوفوق گؤستریر، اونلاردان مأیوسلوغو آلیب عوضینده ایشیقلی اومیدلر تلقین ائدیردی. مذهب وضع ائدهرک بؤیوک کوتلهلری زیاندان قورتاران، بارماغی اونلارا یامیاشیل فیضلی بیر ایقلیم گؤسترن مورشیدلرین تلقینلرده بولوندوغو یئرلر موریدلری اوچون نه قدر قیمتلی ایسه حسینزادهنین اونودولماز نیطقلری ایله وجده گلن سلانیک تورکلری نظرینده بو فیکیرلر او قدر اوجا و عزیزدیر. میلی مفکورهنین اگر تعبیر-جایزسه دوغوم شهادتنامهسی اولان و: " وطن نه تورکیه دیر تورکلره، نه تورکوستان، // وطن بؤیوک، مؤبّد بیر اؤلکه دیر - توران " میصراعلارییلا بیتن مشهور شعیر سلانیکده یازیلدی... " .
حسینزاده یه گؤره، ضیا گؤگآلپ " بؤیوک مفکورهسینه دوغرو تکامول مرحلهلرینی موستقیم بیر حال اوزرینده قطع ائتمیشدی " . حسینزاده ایسه گؤگآلپین تعبیرینجه ایستانبولا گلیشی ایله تورکیه ده بیر فیکیر اینتیباهی یاراتمیش، عوثمانلییا " تورک ایتیحادی مفکورهسینی گتیرمیشدی " . تورکیهنین " علم و ادیبانلا تربیه گؤرموش ذکی گنجلری فلسفه یه، میلی و ایجتیماعی مفکورهیه بیگانه ایدیلر. علی بیگین تلقینلری ایله، ایرشادلاری ایله آز زاماندا گنجلیک سارسیلماز بیر ایستیقامت آلدی. آرتیق اللرده فلسفه و ایجتیماعیت کیتابلاری، فمینیزمه دایر اثرلر... گؤرولمگه باشلامیشدی. آرتیق تورکلرین یالنیز تورکیهیه مونحصیر اولمادیغینی، روسیهده، ایراندا، چینده یاشایان تورکلرین اللی-آلتمیش میلیوندان فاضلا اولدوغونو بیلنلر، اؤیرننلر آز دئییلدی. بو فیکری اینتیباه طلبهلره اومید وئرمیشدی " .
بو فیکری اینتیباهین قایناغینین، یعنی علی بیگ حسینزادهنین ارمنی ترروروندان یایینا بیلمهسی عومومدونیا ارمنی تررور تشکیلاتینین - نِمِسیسین قوروجوسو شاان ناتالی - آکوپ تِر آکوپیانین دا دیقتیندن یایینمادی. شاان ناتالی 1928-جی ایلده آفینادا نشر ائتدیردیگی " آنکارادان باکییا تورک ایستیقامتلندیریلمهسی " کیتابیندا یازیردی کی، "سیاسی تورانچیلیغین یارادیجیسی سالیان دوغوملو علی بیگ حسینزادهنین اونیورسیتت طلبهلری آراسیندا وارلیغینی دوشونمهلی اولساق، قطعی شکیلده اونون سعیلرینین هئچ ده بوشا چیخماماسی قناعتینه گلمهلیییک. حسینزاده سونرالار اؤزونون تورکچولوک گؤروشلرینی حیاتا کئچیرهجک اینتللکتوال نسلی یوغوروب شکیللندیردی " .
ارمنیلر علی بیگی دوغما آذربایجاندا ضررسیزلشدیرسهلر ده، تورکیه ده بونو باجارمادیلار. آما ارمنی سویقیریمینا رواج وئردیگی اوچون ضیا گؤگآلپین مالتا آداسینا سورگونه گؤندریلمهسینه نایل اولدولار.
ضیا گؤگآلپین دامارلاریندا شان و احتیشامی ایله بیر اوغوز خان یاشاییردی. آما کؤنلونه اوغوز خان، چنگیز ایلهام ائتسه ده، اونون میلی کیملیگینی شوبهه آلتینا آلانلار دا یوخ دئییلدی. عالی کامال تورک میلی دوشونجهسینین بوتون هیجانلارینی اوچونجو مین ایللیگه یؤنلده بیلن بئله بیر اینسانین تورک میلتیندن اولمادیغینی ایدیعا ائدیر، گؤگآلپ ایسه ارمنیپرست عالی کامالین ایفتیرالارینا رغماً، " حتّی من اولسایدیم: کورد، عرب، چرکز، // ایلک غایهم اولوردو تورک میلیتی! // چونکی تورک قووتلی اولورسا، موطلق // قورتاریر هر ایسلام اولان میلتی " - دئییب مسلهنی قاپاییر.
2007-جی ایلده موسکودا " علی بیگ حسینزاده " کیتابیمین تقدیمات مراسیمینده روسیهده تحصیل آلان آذربایجانلی طلبهلردن بیری منه " نئجه اولدو کی، علی بیگ آزبایجاندان ایستانبولدا گئدیب عوثمانلیلاشدی؟ " ، - دئیه بیر سوال وئرمیشدی. حالبوکی، سوالی " نئجه اولدو کی، علی بیگ آذربایجاندان گئدیب عوثمانلینی تورکلشدیره بیلدی؟ " شکلینده ده قویماق اولاردی. ایندی ضیا گؤگآلپ باره ده یازدیقجا فؤوق-طبیعی، همین اپیزودو دا خاطیرلادیم. " تورکلشمک، ایسلاملاشماق، موعاصیرلشمک " اثرینده عوثمانلینین سون مرحلهسینی نظرده توتان گؤگآلپ بیلدیریردی کی، 20. یوزیلین ایلک ایللرینه کیمی " ایستانبوللولار کندیلرینه شهری نامینی وئرییور، تاشرالیلارا ایسه (پایتاختدان کناردا یاشایانلارا) جوغرافی یاخینلیقلارینا گؤره آرناووت، عرب، کورد، لاز دییورلاردی. رومائلی اهالیسی، عومومیتله، آرناووت ایدی. قارادنیز ساحیلی یالنیز لازلارلا، شرقی آنادولو یالنیز کوردلرله مسکوندو. بئله بیر جوغرافی قؤومیت عونوانی بولامایانلار دا اؤیونمهلی حاللارینی داها پارلاق گؤردوگو قؤوملردن بیرینه کؤنوللو یازیلییوردو. بو صورتله اصلا تورک اولان بیر چوخ گنجلر آرناووتلوقلا، عربلیکله، یاخود کوردلوکله ایفتیخار ائدییورلاردی. تورکلوگو گؤزل گؤرن تک بیر فرد یوخدو. تورک کلمهسینی عاییبلی عونوانلار کیمی کیمسه اوزرینه آلمییوردو. تورک شرقی آنادولودا قیزیلباش، ایستانبولدا قابا و کؤیلو معنالاریندا ایدی " .
علی بیگ حسینزاده بئله بیر عوثمانلینین یئنیدن تورکلشمهسینده مورشید میسیاسینی عؤهدهسینه گؤتورموشدو و " اونون شاعیرانه تورانچیلیغی 1908-دن سونرا... دیگر تورانچیلاری، او جوملهدن ضیا گؤگآلپی یاراتمیشدی " (یوسف آکچورا).
ضیا گؤگآلپ ایسه آتاتورکو یاراتدی، اونون فیکیر آتاسی اولدو. " فیکریمین باباسی ضیا گؤگآلپدیر " (آتاتورک).
" تورک مدنیت تاریخی "نین، " تورک تؤرهسی " نین مؤلیفی، ایسلامیتدن قاباقکی تورک دینینین - شامانیزمین ایلک آراشدیریجیسی گؤگآلپ چاغداش تورک گنجلیگینه سسلهنیر: " گنجلیگین ان بؤیوک وظیفهسی دینه دوغرو گئتمکدیر " . و علاوه ائدیر: " ایسلام اومتیندنم " ، - دئدیگیمیز اوچون، نظریمیزده ان موقدس کیتاب قورآنی-کریم، ان موقدس اینسان حض. محمد، ان موقدس معبد کعبه ، ان موقدس دین ایسلام اولاجاقدیر " و بو کونتکستده ده اوروپادا ایکی مدنیتین - جمعیت و جاماعات مدنیتینین مؤوجودلوغونو خاطیرلادیر: قورولوشوندا موسلمان-تورکلره مخصوص اندلوس مدرسه لرینین ده ایشتیراک ائتدیگی جمعیت مدنیتینه طرف یؤنلمهنین واجیبلیگینی ایصرارلا تلقین ائدیردی.
ضیا گؤگآلپ تورکولوژینین ان درین قاتلارینا ائندی. 48 ایللیک عؤمرونده، تورک دؤولتینین، تورک عاییلهسینین تاریخینی یازدی. دیلده، استتیکادا، اخلاقدا، حوقوقدا، دینده، ایقتیصادیاتدا،سیاستده، فلسفه ده تورکچولوگون نظری اساسلارینی حاضیرلادی. میلیتچیلیک قووغاسینا تورک دیلینی عرب-فارس سؤزلریندن دئییل، عرب-فارس ترکیبلریندن تمیزلهمک ایدیعاسی ایله باشلادی. تورک دیلینین عربجه، فارسجا ترکیبلردن، اداتلاردان تمیزلنمهسینی تفکورده میلی دوشونجهنین قورتولوش یولو کیمی گؤستردی.
...ارمنی مسلهسی 20. یوزایلین اوللرینده عوثمانلینین محکمه سالونلاریندا دا دارتیشیلیب. و او دا غریبهدیر کی، یوخاریدا دا قئید ائتدیگیم کیمی، تورکلری ارمنی سویقیریمینا " سؤوق ائتدیگی اوچون " گؤگآلپی بیر باشقاسی دئییل، فرانسیز نظارتینده اولان بیر تورک حاکیمی ارمنی " قتلعامینین " سوچلولاریندان بیری کیمی یارغیلاییب.
حاقی سوها گزگین " دیوانی-حرب قارشیسیندا ضیا " مقالهسینده 1919-جو ایلده ایستانبولداکی حربی محکمهده ضیا گؤگآلپین سورغولاندیغی گونو بئله خاطیرلادیردی:
" بوسیرادا قاپیلار موقصیرلره آچیلدی. اسکی ایتیحاد و ترقی ایقتیدارینین کابینت و بورو عوضولری گؤروندو، ضیا دا آرالاریندایدی. دیوانی-حرب هئیتی ده ساغداکی قاپیدان گیردی... گؤگآلپا دا، معلوم شئیلری سوردولار، تردودسوز جاوابلار وئردی. نهایت:
- ارمنی سویقیریمیناسیز فتوا وئرمیشسینیز. بونا نه دئیهجکسینیز؟ - دئیه سوروشدولار.
بو سوال اونا یانارداغین قاپاغینی فیرلادان بیر خیز وئردی:
- میلتیمیزه ایفتیرا ائتمهیین. تورکیه ده، بیر ارمنی قتلعامی دئییل، بیر تورک-ارمنی دعاواسی واردیر. بیزی آرخادان ووردولار، بیز ده ووردوق، - دئدی.
بئله بیر جاواب آلاجاقلارینی ظن ائتمیردیلر. ناظم پاشانین آغزی آچیق قالدی. قاشلاری آلنینا دیرمانمیش، گؤزلری فال داشینا دؤنموشدو.
...بوندان سونرا دیوانجا ان آغیر، ان قورخونج سوچ ساییلان شئیلر بیر-بیر سادالاندی.
او، هامیسینی " طبیعی " کلمهسی ایله جاوابلاندیردی.
...دیوان حربینین قانلی دکورونداکی عظمتلی گؤستریشی ییخان بو جاوابلاردا، بوتون بیر تاریخ واردیر. رئیس ناظم پاشانین ایستعفا قراریندا، بو تاریخی آنین تاثیری بؤیوکدور. ضیا ولیلره مخصوص ووقاری، ناموس و فضیلته آیدین اوزو، ایناندیریجی علمی، وجدلی هیجانی ایله، بیر چوجوق کیمی گیردیگی دیواندان، بیر قهرمان اولاراق چیخمیشدی " .
...هر دفعه ایستانبولا گئدنده چمبرلیتاشدا، ایستانبولون ان سسلی-کویلو و تاریخی سمتلریندن بیرینده قاپیسی آخار-باخارلی دیوانیولو جادهسینه آچیلان بیر مزارلیغی موطلق زیارت ائدیرم. حوزنله کؤلگهلنمهلیایکن، " سولطان ایکینجی مرادین توربهسی " آدلاندیردیقلاری بو مزارلیق، سانکی فرحله ایشیقلانیب. سولطان ایکیینجی مراد دا، سولطان ایکینجی عبدالحمید ده، حتّی شئیخ بدرالدین ده بوردادیر...
بورادا هم ده آتاتورکون فیکیر باباسی، " شیشمان، دییرمی اوزلو، چوجوق کیمی معصوم، هر کلمهسی بیر فیکیرسیلسیلهسینی اویاندیران " (ی.ک.بایاتلی)، "سیخیلقان، موتواضیع، چوخ تربیهلی، چوخ آز دانیشان " (ا.ائ.یالمان) و " پارانی تانیمادان یاشاییب و تانیمادان دا اؤلن " (ی.ز.اورتاج) تورک مورشیدی ضیا گؤگآلپ یاتیر...
گنجلیگینده اؤزونو اؤلدورمک اوچون تاپانچادان آچدیغی آتشین قلپهسی آلین سومویونو زدهلسه ده، اؤلمهمیشدی. یاشاییب علی بیگ حسینزاده یه راست گلمک، اونون شاعیرانه تورانچیلیغینین ایشیغینا غرق اولوب یئنیدن یارانماق و نهایت، ضیا گؤگآلپا چئوریلمک اوچون محمت ضیا اؤلمهمهلی ایدی...
***
ضیا گؤگآلپا گؤره، تورانین ایستیقلال بئشیگی باکیدیر.
ضیا گؤگآلپا گؤره، تورانین اوچ فیشقیران قایناغیندان بیرینجیسی آذربایجاندیر...
ضیا گؤگآلپا گؤره، قیزیل آلما باکیدادیر...
آذر- توران 24 فوریه 2021
کؤچورن: عباس ائلچین
آذربایجان ادبیاتیندا ایستیقلال ایدئیاسینین فورمالاشماسیندا ادبی مجلیسلرین رولو
آذربایجان ادبیاتیندا ایستیقلال ایدئیاسینین فورمالاشماسیندا ادبی مجلیسلرین رولو
تنزیله رستم خانلی
اؤزت
اون دوققوزنجو عصرین اوّلینده روسیهنین ایشغالچیلیق سیاستینه قارشی خالقین موقاویمت و دیرهنیشی ایله باشلانمیش اینتیباه عصرین ایکینجی یاریسیندان اعتیباراً تورک میلّی تفکّوروندهکی ایستیقلال ایدئیاسینین اوروپا معاریفچیلیک و تنقیدی رئالیزم باخیشلاری ایله سنتزی نتیجهسینده آذربایجاندا اؤزونهمخصوص، شرقده و غربده آنالوقو اولمایان، آذربایجان " فردیّتچیلیگینی اؤزونده احتیوا ائدن " ایسلام-تورک-اوروپا مضمونلو بیر دموکراتیک حرکات فورمالاشدیردی. آذربایجان نه شرقده کی رادیکال ایسلام ماهیتلی موستقیللیک حرکاتلارینی، نه غربده کی میلّتچی و میلّتچی اولدوغو قدر آتئیست و غرب کوسموپولیتیزم روحلو کومونا ایدئیالارینا کؤکلنمیش اینقیلابی چئویریلیشلر یولونو اؤز موستقیل دؤولتچیلیک آرزولارینا ایدئال سئچمهمیشدی. آذربایجان تام فرقلی، اونون فردیلیگینی، اؤزونهمخصوصلوغونو آچیق شکیلده ایفاده ائدن، آیدینلارینین، او جوملهدن ادبیاتینین، تاریخینین، فلسفهسینین روحوندان گلن هومانیست، اینسانی دَیرلری جمعیت حیاتیندا آپاریجی قووّهیه چئویرمک آماجیندا اولان بیر دؤولت اوغروندا عملی فعالیت مئیدانینا گلیب چیخمیشدی. میرزبالا محمدزاده " آذربایجان میلّی منشورو " آدلی مقالهسینده همین یولون یولچولارینین عوضسیز خیدمتلرینی آشاغیداکی کیمی قئید ائتمیشدیر: " آذربایجان میلّی منشورونون خولاصهسی، ایستیقلال فیکرینین تأسیسینده واقفدن توتموش جاویده قدر، ذاکردن باشلامیش جاوادا قدر، میرزه فتحعلیدن اوزئییره کیمی، " اکینچی "-دن " آذربایجان "-آ و " یئنی قافقازیا " یا " دک هر بیرینین اولدوقجا بؤیوک رولو و دَیری اولموشدور. 19. عصرده ایستیقلال ایدئیاسینین اینکیشافی، میلّی شوعورا حاکیم کسیلمهسی و موستقیل دؤولتچیلیگه ایستیقامتلنمهسی بیر سیرا جیدی حادیثهلرله شرطلنمیشدیر. اونلاردان بیری آذربایجان تورکجهسینین فارس و عرب دیللریندن قاباغا کئچمهسی: هم تدریس پروسهسینده، هم درسلیکلرده، هم بدیعی ادبیاتدا، هم ده یئنی مئیدانا چیخان مطبوع نومونهلرده اؤز یئرینی توتماسی ایدی. دیگر بیر مقام ایسه، ا19.عصرین ایکینجی اونایللیگیندن باشلایاراق فورمالاشان،ایجتیماعی شوعور، میلّی اؤزونودرک پروسهسی اوزرینده اؤز جیدی تاثیرینی قویان و تزاریزمین آپاردیغی روسلاشدیرما، مسیحیلشدیرمهسیاستینه قارشی بیر موقاویمت مرکزی کیمی تشکّول تاپان ادبی مجلیسلرین فعالیت شبکهسینین گئتدیکجه گئنیشلنمهسی، تکجه قلم اهلینی دئییل، علمه، معاریفه هوسی اولان هر کسی اؤز جرگهسینده بیرلشدیرهرک ایجتیماعی فیکرین فلاقمانینا چئوریلمهسی ایدی. ندنسه 19. عصرده ایستیقلال ایدئیاسینین فورمالاشماسی باره ده یازان مؤلیفلرین چوخ آز قیسمی همین پروسهلرده بو ادبی مجلیسلرین رولونا توخونموش، اکثر حالدا ایسه، اونلاری کلاسیک عروضچولوق، ایجتیماعی حیاتدان اوزاق موحافیظهکارلیق اوجاقلاری کیمی تقدیم ائتمیشلر.
اصلینده ایسه، 19. عصر ایستیقلال ایدئیاسی یا بو مجلیسلرده مئیدانا چیخمیش، یا دا بو مجلیسلرده فعالیت گؤسترمیش اینسانلارین ادبی-علمی، بدیعی-پوبلیسیستیک، ایجتیماعی-سیاسی فعالیتیندن نشأت تاپمیشدیر.
آچار سؤزلر: ادبی مجلیسلر، آذربایجان ادبیاتی، ایستیقلال دوشونجهسی، دؤورون ادبی شخصیّتلری، تورکچولوک ایدئیالاری.
گیریش
سیاسی-ایجتیماعی فیکیرلریمیزین ترقّی و تکامول تاریخینی تشکیل ائدن بو دؤور بوگونکو آیدین و پارلاق ایستیقلال مفکورهسینین تملینی تشکیل ائدیر. حتّی ان اوزاق ایستیقلالیمیزی تعیین ائتمک اوچون بئله کئچیردیگیمیز فیکری اینکیشاف تاریخینه باخماق و اوندان میلّی حرکاتین روح و ماهیتی حاقیندا بیر فیکیر آلماق کیفایت ائدر. او دؤورون ده اؤزونهمخصوص مفکوره سی، مفکوره اوغروندا چکیشمهسی، موباریزهسی، او دؤورون قهرمانلاری، مظلوملاری، شهیدلر و موجاهیدلری اولموشدور.
اونلارین یورولماق بیلمهین چکیشمهلری نتیجهسیندهدیر کی، بو گون بیز مینلرجه گنجی اؤلومه سؤوق ائدن بیر منشور آلمیشیق. ظنیمجه، میرزه فتعلی و حسنبیگ زردابی 50 ایل سونرا دونیایا گلسیدیلر، ایستیقلال فیکری، آذربایجان میلّی منشورو 50 ایل سونرا مئیدانا گلهجکدی. بونلارین آراسیندا سیخ بیر موناسیبت و رابیطه واردیر... اؤزونون تورکچولوگونو و آذربایجانچیلیغینی درک ائتمهین بیر خالق بئله بیر بیاننامه نی وئره بیلمزدی " (10، م.محمدزاده، باکی -1991، ص.134).
ایستیقلال دوشونجهلری
آذربایجانین ایجتیماعی-ادبی حیاتیندا موهوم رول اوینایان، آذربایجان ادبیاتی آذربایجانین سیاسی حاکیمیتی ایله نینکی برابر سوییهده، بلکه اوندان داها آرتیق ایستیقلال اوغروندا ساواشا گیرهرک میلّته کیملیک شوعورونو آشیلاماق ساحهسینده ان بؤیوک قهرمانلیقلاری گؤسترمیشدیر. ایستیقلال مفکورهسینین خالقین روحونا حاکیم کسیلمسینده ادبیاتین رولونو دقیق قییمتلندیرن محمد امین رسولزاده 1919-جو ایلده " قورتولوش گونو " آدلی مقالهسینده یازیردی: " ادبیاتین میلّتین قلبینه میلّیت و ایستیقلال توخومو ساچان بیر عمل اولدوغو معلومدور. ائی میلّتین لسانالغیب اولان شاعیرلری و ادیبلری! میلّتین عمللرینی، عولوی نیّت و مقصدلرینی اوخشایینیز، کندیسینه میلّت سئوگیسی، وطن محبتی، حورّیّت عشقی تلقین ائدینیز " (1ص. 79). " 1919-جو ایل آقوستون 26-دا " یاشیل قلم " ادبی بیرلیگینین ییغینجاغینین پارلامنت بیناسیندا کئچیریلمهسی، م.ا.رسولزادهنین اورادا ایشتیراکی و چیخیشی دا میلّی دؤولتین ادبیاتا و ادبیات خادیملرینه قایغیسیندان خبر وئریردی (2، ص. 80).
ایستیقلالی جوشقو ایله ترنّوم ائدن شاعیرلردن بیری ده گولتکین ایمضالی ایستعدادلی بیر قلم صاحیبی اولموشدور. م.ا.رسولزاده اونون شعیرلرینی میلّی آزادلیق روحو آشیلایان اثرلر کیمی دَیرلندیرمیش، " بایراغیم و ایستیقلالیم " ، " بوزلو جهنّم " شعیرلرینی اؤز اثرینه داخیل ائتمیشدیر. او، " چاغداش آذربایجان ادبیاتی " اثرینده یازیردی: " میلّتین پارلاق گلهجگینه بؤیوک اومیدلر باغلایاراق حورّیّته سوسامیش، موباریزه هیجانینین گرگینلیگینی داشییان بو ایگیدلرین اصیل قهرمانلیغی ایله بیزی حقیقی معنادا تانیش ائدن شعر بولشویک سانسوروندان آزاد اولاراق موهاجیرتده نشر ائدیلن آذربایجان ادبیاتیدیر. بو ادبیاتدا،
ایستیقلال، او یاشایان میلّتین قلبینده جان،
ایستیقلال، او سعادت، حیات، ظفر، شرف، شان.
ایستیقلال، او سؤنمهین مؤبّد بیر مشعاله.
کؤنوللرده توتوشور، گؤزلرده سؤنسه بئله!
- دئین، گولتکین آدینی داشییان آلوولو شاعیرین یازیلاری خوصوصی یئر توتور. گولتکینین شعیرلرینده بیز حقیقی، میلّی-اینقیلاب موباریزهسینین نشیدهلرینی گؤروروک (11، ص. 81-82). طبیعی کی، یئنی دونیا ایله آیاقلاشا بیلن، اونون ان موترقّی قانون-قایدالارینی، خوصوصیله، اینسان حوقوق و آزادلیقلارینی اؤزونده احتیوا ائدن دؤولتچیلیک پرینسیپلرینی منیمسهییب، بو دونیاگؤروشو میلّی-معنوی دَیرلر و اؤزونهمخصوص سیاسی-ایدئولوژی عنعنهلرله سنتز ائدیب، شاهلیق، پادیشاهلیق اوصولی-ایدارهسی آلتیندا تربیهلنمیش، دونیایا حیاتین مووقّتی اولماسی و هر شئیین فاتال ماهیت داشیماسی بارادهکی ایسلامین فاناتیک دوقماتیزمی پریزماسیندان باخان بیر خالقین شوعورونا یئریتمک سون درجه مورکّب و آغیر بیر ایش ایدی. آختاریشلار 19. عصرین اوّللریندن، تزاریزمین ایسلامی بیر موقاویمت گوجو، انرژیسی حساب ائدیب، اونو ضعیفلتمگه باشلادیغی، عوضینده روسلاشدیرما، مسیحیلشدیرمگه رواج وئردیگی، مسجیدلری کیلیسالارا، شریعتی تزار فرمانلارینا، اینسانلارین عدالت، دموکراسی، اینسان حاقلاری باره ده اینامینی پتربورگا ایستیقامتلندیرمگه چالیشدیغی دؤورلردن باشلانمیشدی. طبیعی کی، آذربایجانین ادیب و یازیچیلاری، موتفکّیر و فیلوسوفلاری، روحانی و آغساققاللاری میلّتین ایستیقلالیندا هامیسی عئینی فیکیری، عئینی یولو دستکلهمیر، مقصد عئینی اولسا دا، اونلار فرقلی ایدئیا و مفکوره ایستیقامتلری اطرافیندا بیرلشیر، فرقلی فعالیت پروقراملاری تکلیف ائدیر، علمی تراکتاتلاردا، بدیعی-پوبلیسیستیک اثرلرده اونو فرقلی ژانر و اوصوللارلا ایجتیماعیته چاتدیرماغا چالیشیردیلار. بو سیاسی-ایدئولوژی دوشونجه ده، بدیعی-استتیک یاناشمادا چوخواریانتلیلیغا، چوخجریانلیلیغا، نئجه دئیرلر، کلاسیک پلورالیزمه و فیکیر موختلیفلیگینه گتریب چیخاریر، معاریفچیلیگین تنقیدی رئالیزمله، تنقیدی رئالیزمین رومانتیزمله چولغاشاراق ادبیاتدا، صنعتده ایستیقلال ایدئایاسینین چوخ اوبرازلیلیغینی،چوخقاتلیلیغینی یارادیردی. ایستیقلالا اوزانان سیاسی یوللارین چوخشاخهلیلیگی بدیعی اینیکاسین هم فورماسیندا، هم ده مضمونوندا اؤزونو گؤستریردی. 19. عصرین اورتالاریندا هله مفکوره دومانیندا اولان بو یوللار عصرین سونلاریندا و یئنی عصرین باشلانغیجیندا مکتبلر، جریانلار، سیاسی پروقراملار کیمی عرصهیه گلیب، اهالینین موختلیف طبقهلرینی اؤز اطرافیندا بیرلشدیرمگه باشلادی.
آذربایجان ادبیاتی تاریخینده «ان زنگین، محصولدار، رنگارنگ، ماراقلی و عئینی زاماندا ان ضیدیتلی بیر دؤور» کیمی تحلیل ائدیلن 19. عصر ادبیاتینین اساس سیمالاری اولان عباسقولو آغا باکیخانووو، میرزه شفیع واضح، اسماعیل بی قوتقاشینلینی، میرزه باخیش نادیمی، بابا بیگ شاکری، قاسم بیگ ذاکری، میرزه فتعلی آخوندزادهنی، حسن بیگ زردابینی، سئید عظیم شیروانینی، نجف بیگ وزیروف، آشیق شعیری طرزینده یازان سئیید ابولقاسم نباتینی بیربیریندن تکجه صنعتکارلیق اوسلوبو، یازیچی دست-خطی فرقلندیرمیر، اونلار میلّتین آزادلیغینا گئدن یولون سیاسی-ایدئولوژی پارامترلرینی، بدیعی-پوبلیسیستیک تبلیغاتینین تشکیلینی فرقلی موستویلرده گؤرور، تحلیل و تبلیغ ائدیردیلر.
سلمان ممتازین 1926-1928-جی ایللرده چاپ ائتدیردیگی آذربایجان ادبیاتینا دایر نومونهلرده بیز آذربایجان ایستیقلالینا گلن یولون مورکّب، ضیدیتلی، آما قطعیتلی و دؤنمز، عئینی زاماندا آردیجیل بدیعی اینیکاسینی موشاهیده ائده، ادبیاتین ایجتیماعی-سیاسی حیاتلا، میلّی دوشونجه ایله پارالل اینکیشافینی ایزلهیه بیلریک. 19. عصرین اوّللریندن باشلایاراق تزاریزمین ایشغالچیلیق سیاستی ایجتیماعی-سیاسی، دینی-فلسفی فیکره و فعالیته جیدی مانعهلر یاراتدیغیندان، ادبیات، سؤز صنعتی ایرهلی چیخیب، هم جمعیتین ایجتیماعی-سیاسی دوشونجه یوکونون، هم ده ایستیقلال ایدئیاسینین ترنّومچوسو و داشیییجیسی رولوندا چیخیش ائلهدی. 19. عصرده آذربایجاندا فعالیت گؤسترمیش ادبی مجلیسلری اؤیرنن گؤرکملی تدقیقاتچی عالیم نصرالدین قارایئف چوخ حاقلی اولاراق همین دؤور ادبیاتینی ایجتیماعی شوعورون اینکیشافینا جیدی تاثیر گؤسترن بیر سؤز صنعتی کیمی دَیرلندیرمیشدیر. او، یازیردی: " 19. عصرده ادبیاتدا مؤوضو، ایدئیا، مضمون الوانلیغی و ادبی جریانلارین موختلیفلیگی دیقّتی جلب ائدیر.
آذربایجاندا معاریفچیلیک و دموکراتیک ایدئیالارین گوجلنمهسی ایجتیماعی شوعورون اینکیشافینا بؤیوک تاثیر گؤستریر... تنقیدی رئالیزم قووّتلهنیر. ایجتیماعی حیاتین گوزگوسو اولان ادبیات زامانین طلبینه اویغون اولاراق، یئنی-یئنی مؤؤضو و کئیفیتلر کسب ائدیر. ایجتیماعی ساتیرا حیاتین عئیبلرینی عکس ائتدیرن بدیعی آینا کیمی محض بو دؤورده داها دا بوللورلاشیر، صافلاشیر، اؤزونون عکسائتدیرمه دایرهسینی گئنیشلندیریر " (8، ن.قارایئف، باکی 2010، ص.10).
ادبی مجلیسلر
19. عصرده بیر-بیرینین آردینجا فورمالاشان ادبی مجلیسلر- " دیوان حکمت " ، " گولوستان " ، " انجمن الشعرا " ، " فوج الفصها " ، " بیت الصفا " ، " مجلس انس" ، " مجلس فراموشان " ، " مجمع الشعرا " و قازاخدا، شکیده، دربندده فعالیت گؤسترن بیر چوخ دیگر درنکلر تکجه شعیر و صنعتین موذاکیره اولوندوغو تأسیساتلار دئییل، عئینی زاماندا جمعیتده باش وئرن حادیثهلرین، سیاسی پروسهلرین، خالقین حیات و یاشاییشینین، ایشغالا موناسیبتینین، شرق وغربدن گلن یئنی فیکیر و ایدئیالارین موذاکیره مرکزی رولونو اوینامیشدیر.
19. عصرده ایستیقلال ایدئیاسینین اینکیشافی، میلّی شوعورا حاکیم کسیلمهسی و موستقیل دؤولتچیلیگه ایستیقامتلنمهسی بیر سیرا جیدی حادیثهلرله شرطلنمیشدیر. اونلاردان بیری آذربایجان تورکجهسینین فارس و عرب دیللریندن قاباغا کئچمهسی: هم تدریس پروسهسینده، هم درسلیکلرده، هم بدیعی ادبیاتدا، هم ده یئنی مئیدانا چیخان مطبوع نومونهلرده اؤز یئرینی توتماسی ایدی. دیگر بیر مقام ایسه، 19. عصرین ایکینجی اونایللیگیندن باشلایاراق فورمالاشان،ایجتیماعی شوعور، میلّی اؤزونودرک پروسهسی اوزرینده اؤز جیدی تاثیرینی قویان و تزاریزمین آپاردیغی روسلاشدیرما، مسیحیلشدیرمه سیاستینه قارشی بیر موقاویمت مرکزی کیمی تشکّول تاپان ادبی مجلیسلرین فعالیت شبکهسینین گئتدیکجه گئنیشلنمهسی، تکجه قلم اهلینی دئییل،علمه، معاریفه هوسی اولان هر کسی اؤز جرگهسینده بیرلشدیرهرک ایجتیماعی فیکرین فلاقمانینا چئوریلمهسی ایدی. ندنسه 19. عصرده ایستیقلال ایدئیاسینین فورمالاشماسی باره ده یازان مؤلیفلرین چوخ آز قیسمی همین پروسهلرده بو ادبی مجلیسلرین رولونا توخونموش، اکثر حالدا ایسه، اونلاری کلاسیک عروضچولوق، ایجتیماعی حیاتدان اوزاق موحافیظهکارلیق اوجاقلاری کیمی تقدیم ائتمیشلر. اصلینده ایسه، 19. عصر ایستیقلال ایدئیاسی یا بو مجلیسلرده مئیدانا چیخمیش، یا دا بو مجلیسلرده فعالیت گؤسترمیش اینسانلارین ادبی-علمی، بدیعی-پوبلیسیستیک، ایجتیماعی-سیاسی فعالیتیندن نشأت تاپمیشدیر.
- بو دؤورده اکثر یئنی تیپلی مکتبلرده عرب، فارس دیلی ایله یاناشی، آذربایجان تورکجهسی تدریس اولونماغا باشلامیشدی. میرزه کاظم بیگ ایلک دفعه اولاراق آذربایجان تورکجهسینین گرامرینی علمی اساسلار اوزرینده ایشلهییب حاضیرلامیشدی. اونون گرامریندن سونرا میرزه شفیع واضحین (ی.گریگورییئوله بیرگه) آذربایجان دیلی درسلیگی مئیدانا چیخمیش و بو درسلیک بدیعی نومونهلر اساسیندا دیل قانونلارینی اوشاقلارا ایضاح ائتمگه حسابلانمیشدی. بوندان علاوه ، اوصولی-جدیدله ایشلهین مکتب و مدرسهلرده چالیشان موعلیملر اؤزلری آذربایجان تورکجهسی و ادبیاتینا دایر درسلیکلر، گرامرکیتابلاری، مونتخاباتلار حاضیرلاییردیلار.
- 1832-جی ایلده "Tiflisskiye vedomosti" قزئتینه علاوه اولاراق، آذربایجان تورکجهسینده هفتهلیک " Tatarskiye vedomosti" قزئتی نشر اولونماغا باشلامیشدی. عباسقولو آغا باکیخانووون سی و تشبوثلری ایله مئیدانا گلن بو قزئت چوخ قیسا مودّت یاشاماسینا باخمایاراق، ایلک آذربایجان تورکجهسینده مطبوع اورقان اولاراق، سونراکی مرحلهده "Zakavkazskiy vestnik"-ه علاوه اولاراق آذربایجان تورکجهسینده چیخان خوصوصی ورقهلرین تملی اولموشدو. بو ورقهلرین نشری نیسبتاً اوزون مودّت 1841-1846-جی ایللرده داوام ائتمیشدیر. اونو دا قئید ائتمهلیییک کی، " Tiflisskiye vedomosti" " اکینچی " قزئتینین مئیدانا گلمهسی اوچون ضروری اولان مادّی-معنوی موحیطین یارانماسیندا واجیب رول اوینامیشدیر. " ...بیر قروپ آذربایجان ضیالیسینین موختلیف واختلاردا "Tiflisskiye vedomosti" ده ایشتیراکی سونراکی دؤورده میلّی مطبوعاتین اینکیشافینا و پوبلیسیستیکایا قووّتلی تاثیر ائتمیشدیر " (9، ص.10).
- بو دؤورده بیر چوخ اثرلرین فارس-عرب دیللریندن آذربایجان دیلینه ترجومه ائدیلمهسی ساحهسینده ده جیدی ایشلر گؤرولموشدور. فردوسی، سعدی، جامی کیمی شاعیرلرله یاناشی، بعضی روس شاعیرلریندن ده، مث. کیریلوفدان دیلیمیزه بیر چوخ ترجومهلر محض 19. عصرده ائدیلمیشدیر. بونلاردان بیری مصطفی آغا ناظرین نظامی گنجوینین " خسرو و شیرین " پوئماسینی دیلیمیزه چئویرمک ایستیقامتینده کی فعالیتی ایدی. م.ناظر واختسیز وفات ائتدیگی اوچون بو ایشی باشا چاتدیرا بیلمهمیش و بونا گؤره ده فیرودین بیگ کؤچرلی همین ایشین میرزه رحیم فنا، میرزه علی اکبر صابر، مشدی ایوب باقی، میرزه نصیب قدسی، ابراهیم طاهر کیمی صنعتکارلار طرفیندن گؤرولمهسینی تکلیف ائتمیشدیر (7، ص.53).
- بوتون بونلارلا یاناشی، 19. عصرده اکثر صنعتکارلار اؤز اثرلرینی دوغما دیلده یازماغا باشلامیشدی.
ادبیاتدا، ایجتیماعی موناسیبتلرده آذربایجان تورکجهسینین رولونون آرتماسی، ایلک مطبوع نومونهلرین آذربایجان دیللی واریانتینین مئیدانا گلمهسی، روسیه واسیطهسیله غرب موتفکّیرلرینین فیکیرلرینین ضیالی بیرلیکلرینه یول تاپماسی ادبی مجلیسلرده یئنی مؤوضولارین ایشلنمهسینه، یئنی مفکوره و ایدئیالارین، موستقیللیک و آزادلیق بارهده دوشونجهلرین، ایستیقلال ایدئالینین بدیعی متنلرده آپاریجی ایستیقامته چئوریلمهسینه سبب اولدو. آذربایجاندا ایلک ادبی مجلیس ساییلان، دؤورون ادبی سیمالارینی اطرافینا توپلایان، ایستعداد و عاغیل یاریشمالاری اوچون مئیدان اولان، بوتون بؤلگهنین دیقتینی چکن " دیوان حکمت " این 1820-1825-جی ایللر آراسیندا گنجه ده فورمالاشدیغی گومان ائدیلیر. سونراکی دؤورلرده مجلسین شؤهرتینین آرتماسی تیفلیس گیمنازیاسیندا شرق دیللری اوزره موعلیم ایشلهمیش ای.گریگوریئوین، بیر واختلار " کافکاز " قزئتینین رداکتور اولموش ای.آ.سلیویتسکینین، تیفلیس گیمنازییاسیندا آذربایجان و فارس دیللری موعلیمی،"Turetsko-tatarskiy bukvar" درسلیگینین مؤلیفی ل.ز.بوداقووون، ف.بودنشدتین و ق.روزئنین دیقتینی جلب ائتمیش و بو شخصلرین " دیوان حکمت "-ین ییغینجاقلاریندا ایشتیراکینا سبب اولموشدور.
یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز کیمی، آذربایجانین ایجتیماعی-ادبی حیاتیندا موهوم رول اوینایان، عومومبشری هومانیست دَیرلری میلّی پوئتیک فورما و بیچیمده دونیا ادبیاتینا ارمغان ائدن، بدیعی-استتیک دَیرلری، اتیک-اخلاقی پرینسیپلری شرق نظمیندن و دیداکتیسایندان چیخاریب تام یئنی مرحلهیه چاتدیران، ان باشلیجاسی بوتؤو بیر معاریفچی ضیالیلار و حوریتسئور اینسانلار نسلینین یئتیشمهسینده اساس حلقهلردن بیرینی تشکیل ائدن " دیوان حکمت " این یارادیجیسی، ایدئیا ایستیقامتینی موعین ائدن، اؤز نوفوذو ایله اونو آز قالا بینالخالق بیر ادبی تشکیلاتا چئویرن میرزه شفیعین پوئتیک دوشونجهلری، حیاتا موناسیبتی یاشادیغی سوسیال موحیطین قانونلاری چرچیوهسینه سیغمامیشدیر. او، کؤهنه جمعیتین حیات طرزینه، ایسلام دینی و شریعت قایدالارینا قارشی کسکین اعتیراضینی بیلدیریر، اینسان شخصیتینین آزادلیغی یولونو معاریفده...، علمی بیلیکلرین یاییلماسیندا، معنوی یوکسکلیگه چاتماقدا گؤروردو (6،تئیمور احمدوو، 05 مارت 2014). میرزه شفیع اینسانی آزاد گؤرمک ایستهییردی، بو آزادلیق اونون شخصیتینین بوتؤولوگوندن، ایجتیماعی و سیاسی موناسیبتلرده حوقوقلارینین قورونماسیندان، دموکراتیک و هومانیست دَیرلره صاحیب اولماسیندان کئچیردی. میرزه شفیع " شاه عباس " ، " تئیمور " ، " درویش " ، " سعدی و شاه " ، " سوال-جاواب " منظوم حکایهلرینده موستبید دؤولت باشچیلارینی، حاکیملری، خالقی جهالتده ساخلایان دین خادیملرینی، آجگؤز و تاماهکار دؤولت آداملارینی تنقید ائدیر، ایجتیماعی بلالارین کؤکونو اونلارین اؤزباشینالیغیندا،خالقدان اوزاق دوشمهلرینده گؤرور، اؤز شعیرلرینی ایسه بو شخصلرین عئیبجرلیکلرینی بوتون چیلپاقلیغی ایله گؤسترن گوزگویه بنزهدیردی. یوخاریدا آدینی چکدیگیمیز منظوم حکایهلرده کوتلهلرین ناراضیلیغی، اونلارین ظولمکار شاه علئیهینه آیاغا قالخماسی، خالقین مودریکلیگی، اوزاقگؤرنلیگی، قلبیآچیقلیغی ماراقلی و تاثیرلی بویالارلا وئریلمیشدیر. میرزه شفیع اینسانین اوجالیغینین، غورورلو اولماسینین، مسعود و خوشبخت یاشاماسینین بیرینجی شرطی کیمی حورّیّتی و شخصیت آزادلیغینی گؤتوروردو، او، آزاد اینسانین سرو آغاجی کیمی شوخ، اوجا و اَییلمز اولدوغونو بیلدیریردی.
آزادلیق رمزیدیر شوخ سرو آغاجی،
أییلیب بوداغی توخونماز یئره.
آردینجا جذب ائدیر او نظرلری
دایما اوجالار نورلو گؤیلره.
فیرتینامی قوپدو، کولکمی اسدی،
تؤکولمز یارپاغی، اَییلمز قدّی.
بیلمز بو دونیادا ریاکارلیغی،
عولویدیر، نجیبدیر اونون وارلیغی.
قاریشیق حیاتین غمیندن اوزاق،
ساکیت مزارلیقدان گؤیلره قالخار.
سرین کؤلگهسینه کیم گلسه قوناق
دالینجا گؤیلره بویلانار، باخار.
بیر یاشیل قولـلهدیر - اومید قولـلهسی،
اوجالیب تپهسی عرشه دایانار.
آلتیندا گمیرر قوردلار مزاری،
اوستونده اولدوزلار سایریشیب یانار.
میرزه شفیعین " دیوان حکمت " ده اوخودوغو هر بیر شعیر مجلیسده قیزغین موباحیثه و موذاکیرهلره سبب اولور، قلم صاحیبلرینی یئنی یارادیجیلیق آختاریشلارینا روحلاندیریر، اونلارین هر بیرینی حادیثهلره آچیق گؤزله باخماغا و دوزگون نتیجه چیخارماغا وادار ائدیردی.
میرزه شفیعین ایجتیماعی مؤوضولارا موراجیعتی، جسارتلی فیکیرلری اونون قلم یولداشی، " دیوان حکمت "-ین فعّال عوضوو میرزه مهدی ناجینین ده یارادیجیلیغینا گوجلو تاثیر ائتمیش، اونو دا ایجتیماعی مضمونلو شعیرلر یازماغا روحلاندیرمیشدیر. ناجی " تاخیل قیتلیغی و شهر اهلینین هامیسی " آدلی شعیرینده خالقین آغیر فلاکتلرله اوز-اوزه قالماسی، حیات سوییهسینین سون درجه آشاغی دوشمهسی، گوذران، معیشت پروبلمینی اؤنه چکیلمیشدیر. باشقا بیر شعیرینده ایسه شاعیر گنجهده باهالیغین باش آلیب گئتمهسیندن، حؤکومت اورقانلارینین بونونلا باغلی هئچ بیر تدبیر گؤرمهمهسیندن، اوستهلیک، شهر وارلیلارینین اهالینین فلاکتی اوزرینده اؤزونه طمطراقلی حیات قورماسیندان دانیشیر و اونلاری تاریخدن عیبرت گؤتورمگه چاغیریر.
ییغیشدیرما بو دونیانین مالینی،
گؤرمورسنمی آنین قیل و قالینی،
بیر فیکر ائله گؤزوم، آنین دالینی
اؤزونه یئتیشمز اوندان بیر خئیرات.
ناجی شعیرینین تنقید هدفلریندن بیری ده خالقی اسارت و جهالتده ساخلایان، اؤزو ایسه نه جنّته، نه ده جهنّمه اینانمایان، سادهجه دینی وار-دؤولت، یاخشی حیات اوچون واسیطه حساب ائدن موللالار، شئیخلر، عوموماً، دین خادیملری، اونلارین هاوادارلاری اولموشدور.
نه خوف ائیلر جهنّمدن، نه جنّت آرزو ائیلر
بیلیرلر اؤزلرین حیرص ایله چوخ کامیلو ایللا.
19. عصرین بیرینجی یاریسیندا فعالیته باشلامیش و تکجه شاعیرلرین دئییل، دؤورون بوتون تانینمیش آداملارینین دیقتینی اؤزونه جلب ائتمیش، کلاسیک ادبیاتین گؤرکملی نوماینده لری فردوسی، نظامی، حافظ، سعدی و دیگر صنعتکارلارین یارادیجیلیغی ایله باغلی درین مضمونلو موذاکیرهلری،علمی موحاکیمهلری ایله اوزون مودّت علمی بیر مرکز کیمی تانینمیش " گولوستان " ادبی مجلیسینین آدی، شؤهرتی اونیورسال ذکا صاحیبی عباسقولو آغا باکیخانوولا باغلی اولموشدور.
مجلیسده اساساً ع.باکیخانوو اؤز اثرلرینی اوخویار، فیکیر و مولاحیظهلر اونون اثرلرینین اطرافیندا آپاریلاردی. " گولوستان " ایجتیماعی-سیاسی وضعیته آز موداخیله ائتسه ده، قوبا و قوبا اطرافی بؤلگهده ضیالیلار نسلینین یئتیشمهسینده موهوم رول اوینامیشدیر.
1838-جی ایلده اوردوباددا تشکیل اولونموش، اؤز سیرالاریندا حاج آغا فقیر، محمد تاغی صدقی، جانی اوردوبادی، حاجی میرزه آغا رحیم قدسی اوردوبادی، محترم اوردوبادی، موللا محمد اوردوبادی، احمدآغا شمی، اوستا زینال نقّاش، موللا حسین بیکس، مشدی حسن دباغ، سالک اوردوبادی، نادم ناخچیوانی، میرزه مهدی ناخچیوانی و دیگر زمانه ضیالیلارینی بیرلشدیرن " انجمن الشعر" مجلیسینین عوضولری " گولوستان " ادبی مجلیسینین نومایندهلریندن فرقلی اولاراق ایجتیماعی حیاتدا داها فعال ایشتیراک ائدیر و ایجتیماعی مضمونلو اثرلرینده تزاریزمین ایشغالچیلیق سیاستینی پیسلهمکدن بئله چکینمیردیلر. حاج آغا فقیرین " کوردون چول ساتماسی " ، " شیکایت " اثرلرینده کؤهنه و مورتجع عادتلر پیسلهنیر، موللالار، چاووشلار، کوخالار رئیسلر، قوبرناتورلار تنقید هدفینه چئوریلیردی. باشقا آدی " فاطی و قوبرناتور " اولان " کوردون چول ساتماسی " آدلی منظومه ده فاطی آدلی بیر قارینین چول توخوماسیندان و اونو ارینه وئرهرک شهره ساتماغا گؤندرمهسیندن بحث ائدیلیر. ار چولو شهرده نه قدر گزدیریرسه اونو آلان اولمادیغیندان، آپاریب قوبرناتورا- ژنرالا وئرمگی قرارا آلیر. فیکیرلشیر کی، ژنرال چولون عوضینه اونا پول وئرر، او دا گئدیب ائوینه بازارلیق ائدر. آما چولو گؤتورن ژنرال اونا اوچ دفعه " خوْروْشو " ، بیر " مالادِس " دئمکله بورجدان چیخماغا چالیشیر. ائوینه قاییدان ار آروادینا مسلهنی آچدیقدا، آرواد اونو دا گؤتوروب ژنرالین یانینا یولا دوشور و شاعیر تزارین خوصوصی نومایندهسینین خسیسلیگینی، آجگؤزلوگونو، تالانچیلیغینی آشاغیداکی میصراعلارلا اونون ایفاده ائدیر:
وئرمیسن اول چولا سن اوچ " خوْروْشو " ، بیر " مالادِس "
وئریریک هر کسه، وئرمزلر بیزه بیرجه سوغان.
یا پولو، یا چولو وئر، ایستهمیریک بیز " خوْروْشو "
" مالادِس " قارنیمیزی سیر ائلهمز، ایستیری نان .
عومومیتله، 19. عصرین سونونا دوغرو آذربایجان ادبیاتیندا تراریزمین ایچ اوزونو آچان، اونون یئرلی خالقلارا ائتدیگی ظولمو و غدارلیغی ایفشا ائدن، قوبرناتورلارین، پریستاولارین، قلاوالارین موسلمان اهالییه یوخاریدان-آشاغی باخماسینی، اونلاری تحقیر ائتمهسینی ساتیریک قلمله قامچیلایان نومونهلر هندسی سیلسیله ایله آرتمیشدیر. 19. عصر شاعیر و یازیچیلارینین ایش و فعالیتلرینی مورکّبلشدیرن مسلهلردن بیری ده بو ایدی کی، اونلار ایکی جبههده، بیر طرفدن ایشغالچی تزار حؤکومتینه، اونون یئرلرده کی اؤزباشینا روتبهلیلرینه قارشی، دیگر طرفدن خالقی ظولمت و جهالتده ساخلایان، اونون معاریف و مدنیت یولونا سدّ چکن، شریعت آدی ایله اینسانلارین الینی-قولونو بوخوولایان، اونلاری گؤزلرینی آچماغا قویمایان فئودال تفکّورلو اینسانلارا، دین خادیملرینه، موللالارا، ریاکار زاهیدلره، حیلهگر درویشلره قارشی ووروشمالی اولموشدولار.
حاج آغا فقیرین وفاتیندان سونرا " انجمن الشعرا " نی قورویوب ساخلایان، اونون ایجتیماعی حیاتلا علاقهسینی مؤحکملندیرن، بیر چوخ ضیالیلارلا، او جوملهدن قربانعلی شریفزاده، نصرالله شئیخوف، اسدآغا کنگرلینسکی، جلیل محمدقولوزاده، پاشا سولطانوف، نجفقولو آغا عئینعلی سولطانوف، میرزه محمد خلیلوف و باشقالاری ایله ادبی مجلیس آراسیندا یاخین دوستلوق علاقهسی قوران گؤرکملی پداقوق، ایستعدادلی شاعیر، آذربایجانین معاریفی تاریخینده خوصوصی یئری اولان محمد تاغی صدقی اولموشدور. اونون هم رهبرلیک ائتدیگی " انجمن الشعرا " مجلیسی، هم ده یاراتدیغی یئنی تیپلی مکتبلر آچیق فیکیرلی ضیالی نسلینین یئتیشمهسینده آذربایجان خالق جومهوریتی قوروجولوغونا گئدن یولدا اصل مایاک اولموشدور. محمد تاغی صدقینین رهبرلیک ائتدیگی " مکتبی-تربیه "نی سجیهلندیرن جلیل محمدقولوزاده یازیردی: " مکتبی تربیه " بیز یئنییئتمه موعلیم و ادیبلر اوچون بیر دارالعرفان حساب اولونوردو " (14، شریف ه. 18 نویابر 1955-جی ایل).
محمدتاغی صدقی بیر معاریفپرور ضیالی کیمی آذربایجاندان علاوه ، شرق اؤلکهلرینده، روسیهنین بیر چوخ شهرلرینده چاپ اولونان قزئت و ژورناللاری دایم ایزلهییر، دونیادا باش وئرن حادیثهلردن خبردار اولماغا چالیشیردی. او، جورج زئیدانین عرب دیلینده نشر ائتدیگی " الهلال " ژورنالینی، میرزه علی محمد خان کاشانینین " سوریه " ، " پرورش " ، کلکتهده چیخان " حبل المتین " و س. قزئتلری آلیر، اونلارلا مونتظم علاقه ساخلاییردی. " پرورش " قزئتی باغلاندیقدان و ناشیر میرزه علی محمد خان کاشانی ورملهییب وفات ائدنده صدقی اونون قبیر داشی اوزرینده آشاغیداکی سؤزلری یازمیشدی:
قبرینه فدا اولوم، ائی وطن فداییسی!
صدقینین ان بؤیوک خیدمتلریندن بیری رهبرلیک ائتدیگی مکتبلرده تورک دیلینه خوصوصی یئر وئرمهسی اولموشدور: " عصری-حالیه ده یئر اوزونده هر قؤوم و هر طایفا دانیشدیغی لیسان ایله یازیشیر. بیز قافقازدا ساکین اولان تورکلر عالمی -ادبیاتدان کنار کنار دوشموشوک کی، هنوز معلوم اولا بیلمیر کی، بیزلر تورک اولا-اولا، ایرسال و مورسولوموزون فارسی اولماغینا سبب ندیر؟
بیان اولسون کی، گؤرک، آیا، بیزلر عرب لیسانیندان نه اخذ ائتمیشیک و فارسی زباندان نه ساخلامیشیق؟ روس دیلیندن نه اؤیرنمیشیک، تورک دیلیمیز نه حالته دوشوب؟ "
19. عصرین ایکینجی یاریسیندا بیر-بیرینین آردینجا " فوج الفصها " ، " بیت الصفا " ، " مجلس انس" ، " مجلس فراموشان " ، " مجمع الشعرا " کیمی ادبی بیرلیکلر یارانمیش، اؤلکهنین اساس ضیالی پوتنسیالینی، آچیق گؤزلو اینسانلارینی اؤز اطرافیندا بیرلشدیرمیشدیر. عصرین ایکینجی یاریسیندا ایلک ادبی مجلیس کیمی فورمالاشان " فوج الفصها "نین اوزون مودّت ادبیات تاریخینده، ادبی مجلیسلر حاقیندا صؤحبت گئدن علمی اثرلرده آدی چکیلمهمیشدیر. بو دا سببسیز دئییلدی، چونکی مجلیسده پارلاق ادبی ایستعدادا مالیک شاعیرلر، قلم صاحیبلری آز اولموش و اونلار دا داها چوخ کلاسیک شاعیرلره نظیره یازماقلا و یاخود اونلارین وزن و قافیه سیستمینی تکرار ائتمکله مشغول اولموشلار. " فوج الفصها "نین سیرالاریندا موللا فتاح، موللا مجرم، خیالی، نجّار، ماهر، قاصر، سروی، تاب، پنهان، طاهری، محب، محقر، عاجز کیمی شاعیرلرله یاناشی، " جواهیرنامهیی-لنکران " اثرینین مؤلیفی میرزه سعیدعلی بیگ کاظمبیگوف، " تاریخی لنکران و تالیش " اثرینین مؤلیفی میرزه احمد میرزه خوداوئردی اوغلو، " هئیت " اثرینین مؤلیفی میرزه علی اکبر آخوندوف، لنکران ماحالیندا ایلک یئنی تیپلی مکتبین تشکیلاتچیسی میرزه صادق بیگ مهمانداروف کیمی عالیم و آچیقفیکیرلی اینسانلار تمثیل اولونموشلار. جنوب بؤلگهسینده معاریفچیلیک حرکاتینین بیرینجیلریندن اولان میرزه اسماییل قاصر آدیچکیلن ادبی مجلیسه رهبرلیک ائتمیش، اونون دیگر ضیالی و قلم صاحیبلری ایله علاقهلرینی یاراتمیشدیر.
اثرلرینده محبت مؤؤضوسو اوستونلوک تشکیل ائدن م.ای.قاصرین یاشادیغی جمعیتده راست گلدیگی عئیبجرلیکلری تنقید ائدن " اسکیناس " ، " قارا پول " ، " اره وئردی " ، " اودون " ، " بالاخانیم " کیمی ایجتیماعی مضمونلو شعیرلری ده واردیر. لاکین قاصر دونیاگؤروشونون آز اولماسی، تاریخی پروسهلردن باشینین چیخماماسی، ایجتیماعی ضیدیتلرین کؤکونده دایانان پروبلملرین ماهیتینی گؤره بیلمهمهسی اوجباتیندان، جمعیتده کی بوتون فیتنه-فسادلارین، حیله و یالانلارین محض پوللا باغلی اولدوغونو دوشونموشدور.
دونیاده نیکو بد یئتیشر خلقه پولدن،
گاه دؤنر انگبینه، گاه دؤنر زهری-ماره پول.
سالمیش خلاییق ایچره بسی شور و قولقوله،
دورموش اؤزو بو حالته ائیلر نظاره پول (12، ص.215-216).
19. عصرین ایکینجی یاریسیندا آذربایجان ادبیاتیندا خوصوصی یئری و مؤوقعیی اولان،عومومیتله گؤتوردوکده ایسه قافقازدا یاشایان " شاعیرلرین سرآمدی " سئیید عظیم شیروانینین تشبّوثو ایله یارادیلمیش و اونون رهبرلیگی آلتیندا فعالیت گؤسترمیش " بیت الصفا " ادبی مجلیسی میرزه نصرالله بهار، موللا آغا بیخود، علی اکبر غافل، غفار راغب، محمد صفا، سالک، میرزه محمود ذوقی، آغابابا ظهوری، ضیا، فروغی، نجف بیگ، میرزه محمد حسن ناله، محمد صفا ، میرزه نصرالله دیده کیمی دؤورون آچیق گؤزلو، بصیرتلی سؤز و قلم اوستادینی بیرلشدیرمیشدیر. آذربایجان معاریفچیلیگینین سرحدلرینین گئنیشلنمهسینده، خالقین ایچینده ایستیقلال ایدئیاسینین یاییلماسیندا، میلّی اؤزونودرک پروسهسینده شرق ادبیاتینی، تاریخینی، منطیقینی، فلسفهسینی، ایسلام فیقهینی و شریعتینی، آذربایجان خالقینین میلّی-معنوی دَیرلرینی گؤزل بیلن، بونونلا برابر، روس و اوروپانین دموکراتیک فیکرینی، معاریفچیلیک ایدئیالارینی اؤیرنمگه چالیشان، اونلاری موقاییسهلی شکیلده تحلیل ائدن سئییدعظیم شیروانینین یئری آیریجا قئید ائدیلمهلیدیر. سئیید عظیمین سایهسینده " بیت الصفا" ادبی مجلیسی آذربایجان مطبوعاتینین و دموکراتیک فیکرینین ایلک قارانقوشو کیمی قئید ائدیلن، موسلمان دونیاسینی معاریف ضیاسی ایله ایشیقلاندیرماغا گلن " اکینچی " ، " ضیا " قزئتلری ایله سیخ علاقهلر قورا بیلدی.سئیید عظیم شیروانی قزئتی " حالی-عالمه " واقیف اولماغین،جهالتدن خیلاص اولماغین، موعاصیر دونیایا قوووشماغین، " آیاقلار آلتیندا پامال اولماماغین " یئگانه یولو، ترقّینین، تکنیکی یئنیلیکلردن ایستیفاده ائتمگین، معاریفلنمهیین آچاری حساب ائده رک، اؤزخالقینی اوخوماغا، غربین " ترقّییی-تامیندان " نومونه گؤتورمگه سسلهییردی. او، مکتبلیلرین " پیشیک و سیچان " ، " لئیلی و مجنون " ، " ساقی و شراب " کیمی کؤهنهلمیش ناغیل و افسانهلرله تربیهسینین هئچ بیر افکت وئرمهدیگینی، عکسینه، اونلاری جهالته سوروکلهدیگینی بیلدیریر، عوضینده، اونلاری موعاصیر دونیادا باش وئرن حادیثهلردن، علمی-تکنیکی یئنیلیکلردن خبردار ائتمگی ضروری حساب ائدیردی: بسدی تدریسی " گربه و موش " " لئیلی-مجنون " او " وصفی باده فروش " ( " سیچان و پیشیک " -ین، " لئیلی مجنون "-ون، " باده ساتانین وصفی "-نی تدریس ائتمک یئتر).
" مجلس انس " و " مجلس فراموشان " هر ایکیسی قاراباغدا، داها دوغروسو، شوشادا یارادیلمیش ادبی مجلیسلر ایدی. " مجلس انس"-ون یارادیلماسینین تشبوثچوسو میرزه رحیم فنا اولموشدور. 1864-جو ایلدن 1872-جی ایله قدر آدسیز فعالیت گؤسترن ادبی مجلیس عوضولرینین آراسینداکی خوش موناسیبته گؤره، " مجلس انس آدلانمیشدیر. مجلیسین خورشید بانو ناتوان، میرزه رحیم فنا، میرزه علعسگر نورس، میرزه حسن یوزباشوف، ممو بیگ مماعی، حاجی عباس آگه، محمدعلی بیگ مخفی، اسماییل بیگ داروغه، مشهدی نصیر لوحی، میرزه صادق پیران ایسمیخان اوغلو، حسین آغا جاوانشیر، بهرام بیگ فدایی، میرزه حاقوئردی صفا، محمد آغا مشتری، محمود بیگ محمود، میرزه جعفر، صمد بیگ صمد، ایسگندربیگ رستم بیگوف کیمی عوضولری ایله یاناشی، ع.حاقوئردییئف، م.ساریجاللی، ت.وزیروف، م.ک.نصیربیگوف آ. پریاوغلو، م.ه.حاجییئف و باشقا دؤورون تانینمیش سیمالاری دا تئز-تئز بورا باش چکردیلر. قاراباغ مجلیسلرینین باشلیجا علامتلریندن بیری اونلارین اکثر حالدا خواننده و چالغییلا موشاییعت اولونماسیدیر. گؤروندوگو کیمی، 19. عصرده دئمک اولار کی، اؤلکهنین بوتون بؤلگهلرینده بیر-بیرینین آردینجا ادبی مجلیسلر یارانمیش، اونلار آراسیندا سیخ علاقهلر اولموش، بعضاً عئینی شخص ایکی و داها چوخ مجلیسین عوضوو اولموشدور. لاکین باکی شهرینده، دیگر بؤلگهلردن فرقلی اولاراق مئیخانا و بدیههلر دئینلرین سایینین چوخ اولماسینا باخمایاراق، ادبی مجلیس چوخ گئج تشکیل اولونموشدور. بونون سببینی بعضیلری باکییا یاخین قوبا شهرینده " گولوستان " ، شاماخیدا " دیرالصفا " مجلیسینین فعالیت گؤسترمهسی ایله علاقهلندیریرلر. فیکریمیزجه، بو داها چوخ باکی شاعیرلرینین توی مجلیسلری ایله باغلی اولماسی، یعنی اونلارین ایجتیماعیتله علاقه ساخلاماق ایمکانینا مالیک اولمالاریدیر. لاکین بونا باخمایاراق، 19. عصرین سونلارینا یاخین باکیدا دا ادبی مجلیس یارانمیشدیر. " مجمع الشعرا " آدلانان مجلیسین ایجلاسلارینین 1880-جی ایللرده فعالیته باشلادیغینی گومان ائتمک اولار. مجلیس محمد آغا جومرینین تشبّوثو ایله یارانمیش و اونون منزیلینده فعالیته باشلامیشدیر. اونون سیرالاریندا آغاداداش ثریا، میرزه آغا دلخون، ابراهیم زلالی، وهاب واهب، میرزه رضاقولو هزاره، میرزه مهدی،علیعباس مشتاق، میرزه محمد مصور، میرزه عبدالخالق یوسف، مکاییل صئیدی، میرزه عبدالخالق جنّتی، آغاداداش منیری، میرزه هادی ثابت، حسین بیگ وحدتی، ابوالحسن واقف، آغاکریم سالک، هاشم بیگ ثاقب، سئیید زرگر، مشهدی آذر بوُزوْونالی، شاهین ناردارانی، میرزه محمدعلی بینوا، حاجی مختار مذنب زابراتی و دیگر ادبی سیمالار بیرلشمیشلر. " مجلس فراموشان "-ین عؤمرو 19. عصرده یارانمیش بوتون ادبی مجلیسلرین عؤمروندن اوزون اولموشدور. " مجمع الشعرا " نی اؤز زامانینین پوئتیک انسیکلوپدیاسی دا آدلاندیرماق اولار. مجلیس عوضولرینین اساساً کلاسیک اوسلوبدا غزل، قصیده، روباعی ژانریندا یازیلان شعیرلرینده جمعیت عوضولرینین ناراضیلیغینین آرتماسی، آزادلیق مئیللرینین گوجلهمهسی،عومومیتله، ایقتیصادی و سیاسی ساحهده باشوئرن دییشیکلیکلر فونوندا یئنی مضمون یئنیلیگی دیقتی چکیر. " مجمع الشعرا"نین فعالیتی اینقیلابلار دؤورونه دوشدوگوندن، اونون عوضولرینین یارادیجیلیغیندا ظولم، ایستیبداد علئیهینه داها جیدی بیاناتلار سسلهنیر، معاریف، علم، مدنیت، آزادلیق ایدئیالاری داها جسارتله ترنّوم ائدیلیردی. مجلیسین عوضوو اولان جنّتی آدلی شاعیر باکیدا خالق حرکاتینی سیلاح گوجونه یاتیرماق ایستهین تزار حؤکومتینه اوزونو توتاراق اونو عاغیللاندیرماغا چالیشیردی:
سیلاح ایله چتیندیر مردومون ایصلاحی، هوشیار اول
قیزیل قان ایله صحرانی گولوستان ائیلهمک اولماز.
نتیجه و تارتیشما
بورادا اونو دا قئید ائدک کی، " مجمع الشعرا"-نین20. عصرین اوّللرینده یئنی بیر جمعیته چئوریلهرک تورکچولوگو تبلیغ ائدن بیر تشکیلات کیمی فعالیت گؤسترمک آماجیندا اولموشدور.
بونونلا باغلی آمئا-نین الیازمالار اینستیتوندا " تورک سسی " آدلی شاعیرلر جمعیتینین مرامنامهسی ایندییهدک قورونوب ساخلانمیشدیر کی، ایلک دفعه اولاراق اونو تدقیقاتچی نصرالدین قارایئف چاپ ائتدیرمیشدیر. مرامنامه ده " تورک سسی "-نین تورک شاعیرلرنین جمعیتی، شوعارینین تورک وطنپرورلیگی، رسمی دیلینین تورک دیلی اولاجاغی، " تورکلوگون قاعیدهسینه و تورک ادبیاتینین گئنیشلنمهسینه چالیشاجاغی " ، آیری-آیری رایونلارداکی قووّهلری بیر آرایا گتیرمهسی بیر مقصد کیمی قارشییا قویولموشدور. تأسوف حیسی ایله ده اولسا قئید ائتمهلیییک کی، همین جمعیته فورمالاشماغا مقام تاپمامیشدیر.
بئلهلیکله، 19. عصرین ییرمینجی ایللریندن فورمالاشماغا باشلایان، اؤزونده دؤورون بؤیوک ضیالی پوتنسیالینی بیرلشدیرن، اونودولموش میلّی من آختاریشلاری ایله مشغول اولان ادبی مجلیسلر سون درجه مورکّب، ضیدیتلی، ائنیشلی-یوخوشلو یول کئچمکله، نهایت، همین عصرین سونوندا و 20. عصرین باشلانغیجیندا تورک دوشونجهسینه، تورک تفکّورونه گلیب چیخا بیلمیش، ادبیاتی فارس- عرب-روس مضمون و قیافهسیندن چیخاریب میلّی تمللر اوزرینه قالدیرا بیلمیشدی. بیر قدر ده کونکرتلشدیرسک، همین ادبی مجلیسلرین ایجتماعی فیکیر تاریخیمیزده کی یئرینی آشاغیداکی کیمی قییمتلندیره بیلریک:
- بو مجلیسلر واسیطهسیله آذربایجان دیلی میلّی پوئزیانین دیلی اولاراق شیمالی آذربایجانین بوتون بؤلگه لرینده تصدیقلندی.
- بوتون ویلایتلرده ادبی مجلیسلرین تشکیلی مطبوعاتین اولمادیغی بیر واختدا اینسانلارین ایجتیماعی-سیاسی حیاتدا باش وئرن دییشیکلیکلردن، دونیادا گئدن پروسهلردن خبر توتماسینا، موترقّی ایدئیالارلا تانیش اولماسینا شراییط یاراتدی.
- بو مجلیسلر بیر ایجتیماعی مکتب کیمی بؤیوک ضیالیلار اوردوسونون یئتیشمهسینده موهوم رول اوینادی.
- بو ادبی مجلیسلرده شاعیرلرین تئز-تئز ایجتیماعی-سیاسی وضعیتی موذاکیره ائتمهلری، سیاسی پولمیکالارا باش وورمالاری اونلارین کلاسیک اوسلوبلا برابر، موعاصیر مؤؤضو و فورمالارا یییهلنمهسینه، ایجتیماعی مضمونلو اثرلر یازماسینا سبب اولدو.
قایناقلار:
- آذربایجان خالق جومهوریتی انسیکلوپدیاسی. (2014). 2 جیلدده، بیر ج.، باکی: لیدر، 440 ص.،ص.79
- آذربایجان خالق جومهوریتی انسیکلوپدیاسی.. (2014). 2 جیلدده، بیر ج.، باکی: لیدر، 440 ص.،ص.80
- احمدوف ت.ه. میرزه شفیع. (2014). – 220. " رئسپوبلیکا " قز.، باکی، 05 مارت
- کؤچرلی ف.ق. (1926). آذربایجان ادبیاتی تاریخی ماتریاللاری: ایکی جیلد، ایکی حیصه . باکی: آذرنشر، 283 ص.53
- قارایئف ن.ص. (2010). 19. عصر آذربایجان ادبی مجلیسلری. باکی، " نورلان " ، ص.10، 326 ص.
- قارایئف ن.ص. (2010). 19. عصر آذربایجان ادبی مجلیسلری. باکی، " نورلان " ، ص.10، 326 ص.
- میرزبالا محمدزاده. (1991). آذربایجان میلّی خارتیاسی// " آذربایجان " ژورنالی، № 4، ص.134
- رسولزاده م.ا. (1991). عصریمیزین سیاووشو، چاغداش آذربایجان ادبیاتی، چاغداش آذربایجان تاریخی. باکی: گنجلیک، 112 ص.،ص 81-82.
- سلمان ممتاز. (2004). ائل شاعیرلری. ص.215-216
- صدقی م.ا. (2011). " خاطیره لر "
- شریف ه. (1955). گؤرکملی شاعیر و موعلیمیمیز// " شرق قاپیسی " ، 18 نویابر
کؤچورن: عباس ائلچین
آذربایجان میفولوژیسی
آذربایجان میفولوژیسی
آذربایجان خالقینین تاریخی کؤکلری، ایلکین دونیاگؤروشو، ایبتیدایی معیشت طرزی، قدیم عادت-عنعنهلری، معنوی حیاتینین باشلانغیجینی ترنّوم ائدن ادبی یارادیجیلیغی. آذربایجان میفولوژیسی احاطهلی سیاسی-ایجتیماعی فعالیت دایرهسینده هله ده سیرلی قالیر و فولکلورشوناسلیق باخیمدان هرطرفلی آراشدیریلمامیشدیر. تورک میفولوژیسینین بیر نؤوعودور.
عنعنهوی مدنیتین آرخایک المنتلری فولکلورشوناسلیغین بیر سیرا نظری پروبلملرینین، خوصوصیله اولوشومو ایله باغلی مسلهلرین حلینده اساس منبعدیر. ایبتیدایی اینانج لارین تحلیلی میفولوژی گؤروشلرین، ائلهجه ده دیگر ایلکین دوشونجه فورمالارینین تاریخینی آیدینلاشدیرماق اوچون بؤیوک اهمیت کسب ائدیر. میف، ریتوال، عادت-عنعنهلر و اینانجلاردان دوغان مراسیم نغمهلری موختلیف یؤنلو إتنیک پروسهلری تنظیملهمکله یاناشی خالقین اؤزونو موعینلشدیریب تاریخی پروسهلرده یئر توتماسیندا خوصوصیلشدیریجی لیک فونکسیونونو یئرینه یئتیریر.
میفولوژی قهرمانلاری
تانری لار
- گؤی تانری و یا تئنقری. آذربایجان دیلینده " تئنقری " سؤزوندن تؤره میش " تانری " سؤزو واردیر. آذربایجانلیلاردا آللاهی گؤیله دوشونمه تمایولو واردیر. تانرییا شوکر ائدیلرکن گونشه دؤنر و یا شوکر ائدیلن نعمت گونشه چئوریلردی. گونشده ایلاهی بیر حیکمت اولدوغو قبول ائدیلردی.[۱]
- اوُلو آنا. آذربایجان میفولوژی متنلرینده گؤستریلیر کی، دونیانین سونو گلنده بوتون یارانمیشلار اؤلوب گئدهجکلر، تک بیر قاری ننه و بیر ده قورد قالاجاقدیر. دونیانین سونوندان دانیشیلان إسخاتولوژی میفلرده قاری اوبرازینا تصادوف اولونماسی همین سوژتلرین کوسموقونیک میفلر سیراسینا عایید اولماسی باخیمیندان یارادیلیش آکتینداکی اولو آغ آنا اوبرازینی یادا سالیر. آذربایجان میفولوژی متنلری ایچریسینده کوسمیک قضانی تصویر ائدن میف متنینده کی قاری ایسه اؤلوب دیریلمهنی ایشارلهین یئرین اؤزونو رمزلندیریر. بوتون بونلار میفولوژی قاری اوبرازی نین یارادیلیش آکتینداکی میفیک ایلاهه آنا کومپلکسیندن گلدیگینی و اونون آتریبوتلارینی داشیدیغینی گؤستریر.[۲]
- آغاج آتا و یا آغاج کیشی. داغ مئشهلرینده یاشایان روحلاردیر. خوشاگلمز قوخویا صاحیب اولوب، مئیمونلا اینسان آراسیندا گؤرونوشه مالیکدیرلر، هر ایکی جینسه عایید نومایندهلری توکلودور. اینانیلیر کی، یئمک آختاران آغاج-کیشیلر گئجهنین قارانلیغیندا باغچالارا و باغلارا باش چکیر، اینسانلار طرفیندن آتیلان پالتارلاری گئییرلر.[۳]
- آل آنا و یا حال آناسی. پیسلیک تانریچاسیدیر. قیرمیزی رنگلی گئییملری اولان، قیرمیزی ساچلی بیر قادیندیر. دوغوش زامانی زاهینین باشینین اوستونده دایانیر. گؤزگؤرونمز اولان حال آناسی آنایا و یا اوشاغا خطر یئتیرمک مقصدینی گودور. اوندان قورونمانین موختلیف اوصوللاری واردیر: توفنگدن گولله آتماق، زاهییا کیشی پالتاری گئیدیرمک و یا آدینی مریم چاغیرماق.[۴]
- اوُنوُقای. قبیریستانلیق اطرافی اراضیلرده راست گلینیر. او، چوخ زامان یوللا گئدن آتلییا، یاخود آرابالی یولچویا صاحیبسیز کئچی کیمی گؤرونور. کئچی نین رنگی متنلرین اکثریتینده آغ، یالنیز بیرجه متنده قارا وئریلیر. تاپینتی نین کئچی یوخ، اونوقای اولدوغو بیلینندن سونرا اونون آیاقلاری اوزانماغا باشلاییر. اونوقایین آیاقلاری نین اوزانماسی اونون گوجلنمهسینه سبب اولور.[۵]
- آل دده. یورد حامیسی رولو اویناییر. بو میفیک تصوور تورک خالقلاریندا مغلوب ائدیلمز ایگیدلرین داغا دؤنه رک یوردو قوروماسی اینانجینا چئوریلمیشدیر. توووزدا " آل دده " اوجاغی بونونلا علاقه داردیر.[۶]
- آلباسدی. تورک خالقلاری میفولوژیسینده منفی وارلیق اولسا دا، آذربایجانلیلاردا دوغوم و برکتین قورویوجوسودور و بعضی اوشاقلاری درد و بلادان قورویار.[۷]
- آلویز و یا داغ آنا.[۸]
- آندیر خان. اود تانریسیدیر. " لعنته گلمک " معناسیندا " آندیرا قالماق " ایفادهسی ایشلهدیلیر. قارا و چیرکین معناسیندا " انتر " سؤزو ده ایشله دیلیر.[۹]
- چئنبیل. داغ تانریچاسیدیر. آذربایجانلیلارین کوروغلو داستانیندا یئر آدینا چئوریلهرک چنلی بئل داغی اولموشدور.[۱۰]
- قانیم خان. اینام تانریسیدیر. آذربایجاندا راضی سالینا بیلمهین اینسانلارا " قانماز " دئییلیر.[۱۱]
- قوْدوُ. گونش چاغیرماق و یا یاغیش یاغدیرماق اوچون تانری. قودو-قودو مراسیمی بونونلا باغلیدیر.[۱۲]
- سایا خان. حئیواندارلیقلا مشغول اولانلاری قورویور. سایا مراسیمی بونونلا باغلیدیر.[۱۳]
- توُفان دیو. ایلدیریم تانریسی نین ایلدیریم چاخاندا قیز قاچیرماسی میفینه اویغونلوق " تاپدیق " ناغیلینداکی توفان دیوده ده گؤرولور.[۱۴]
- تاپدیق. توفان دیوین اوغلودور، گؤی اوغلو کیمی گؤیدن یئره آتیلیر و تاپیلدیغی اوچون آدینا تاپدیق دئییلیر.[۱۴]
- اوُمای آنا. آذربایجان اینانجلاریندا هومای قایاسینا باشینی قویوب یاتان قادینین اوشاغی اولاردی.[۱۵]
- فاطما قاری. آذربایجان، شرقی آنادولو و شیمالی عراقین بعضی بؤلگهلرینده اومای آنانین وظیفهلرینی إتنیک-مدنی چرچیوه ده فاطما قاری موتیوی حیاتا کئچیریر. او، آذربایجان اینانجلاریندا بئلینده اوخو و یایی اولان بیر وارلیق شکلینده گؤستریلیر. فاطما قاری یایین گؤیه توتاندا بوللوق، یئره توتاندا قیتلیق اولور.[۱۶][۱۵]
- یاهوُ. خزر اطرافی بؤلگهلرده بالیقچیلیق نغمهلرینده آدی کئچیر.[۱۷]
- یئل بابا. کئچمیشده تاخیل سونبولدن چیخاندان سونرا بوغدانی ساماندان چیخارتماق اوچون چاغریلیردی: " تاخیلیمیز یئرده قالدی، یاخامیز الده قالدی. آ یئل بابا، یئل بابا، قوربان سنه، گل، بابا! "[۱۸]
- یئر آنا. نوروز بایرامیندا تورپاغین ایکی طرفدن قازیلماسی و آلتیندان کئچیدین دوزلدیلمهسی، سونرا اینسانلارین اورادان کئچمهسی یئر کولتونون بیر قالیغی اولوب، تورپاق روحو و یئر آنا روحوندان یئنیدن جانلانماغی ایفاده ائدیردی. تورک میفولوژیسینده یئر آنا ایله علاقهلندیریلن، ضعیف دوغولان کؤرپهنی کؤهنه مزارا قویاراق بیر گئجه اورادا ساخلاماق عادتینین باشقا بیر فورماسی آذربایجان ناغیللاریندا گؤرولور. ات پارچاسی کیمی دوغولان اوشاق سیمورق قوشو طرفیندن بیر چایین سویوندا اوزدورولور و داها سونرا اوشاق گؤزللشیر.[۱۹]
اییهلر
أیهلر و یا اییهلر موعین طبیعی وارلیقلاری قورویان و یا اونلارین تجسّومو اولان میفولوژی وارلیقلار، یاخود هامی وارلیقلاردیر.[۲۰]
- باغ أیهسی. باغا گیرنده سالام وئریلملی، باغدان چیخاندا ساغوللاشدیلمالیدیر. باغدان بیر شئیین گؤتورنده ایجازه آلینمالیدیر.[۲۰]
- چای ننهسی. یاشلی قادین گئییمینده چایدا یاشادیغینا اینانیلیر. کؤرپودن کئچنده سویا چوخ باخیلاندا عصبلشیر و اینسانین باشین دؤندورور. باشی دؤنن آدامین گؤزلری قارالیر و چایا دوشور.[۲۱]
- چن قاریسی. چن، چیسَک، قارا دومانی تورباسیندا ساخلاییر آجیغی توتاندا تورباسین آچیب چن-دومانی بوشالدیر. چن یئل بابانین خوشونا گلمهینده اسیب اونو داغیدیر.[۲۰]
- ائو اییهسی. هر ائوین بیر اییهسی واردیر. بعضاً آدینا " ائو جینی " ده دئییلیر.[۲۲]
- مئشه اییهسی. آذربایجان اینانجلاریندا مئشه اییهسی رولونو آغاج کیشی اویناییر.[۲۳]
- اود اییهسی. آذربایجان اینانجلاریندا اودو سو ایله سؤندورمزلر، اودون روحو اینجییر.[۲۴]
- سو صاحیبی. قورویوجو روحلار اولان صاحیبلرین ان اوستونودور. سحر سویا گئدنده اونا سالام وئریلمهلیدیر. سو چیرکلندیریلرسه، سو صاحیبی اینسانلارا زیان وئرر.[۲۱]
- اردوو (اردوی). سو روحونو تمثیل ائدن میفیک وارلیقدیر.[۲۵]
- ارنلر. سودا یاشادیغینا اینانیلان ارنلر سو روحونا باغلیدیرلار. بئله بیر دئییم وار: " یالان دئسن، سنی سویون ارنلری وورسون " .[۲۶]
- یئل اییهسی. حئیدر، یئل اییهسینه آذربایجان مدنیتینده وئریلن آددیر. خالق آراسینداکی بیر روایته گؤره، یئددی رنگده یوماق دولاییب قیچینین آلتینا قویدوقدان سونرا، اسن کولک سببی ایله یوماق دیگیرلهنیب گئتدیگی اوچون حئیدره عصبیلشن فاطما قادین، بئلیندهکی اوخ و یایی چیخاریب اونو وورماق ایستهمیشدیر. یایی دوز توتمادیغی اوچون حئیدر گولهرک قاچیب، فاطما قادینین یونلارینی گؤیون یئددینجی قاتیندا گیزلهدیب. بئلهجه گؤی قورشاغی یارانمیشدیر.[۲۷]
- یئر اییهسی. گوندوزلر اینسانا گؤرونمزلر و زیان وئرمزلر. گئجه واختی ایسه دیقت ائدیلمهلیدیر.[۲۸]
میفیک وارلیقلار
- جیرتدان. آذربایجان ناغیللارینین قهرمانیدیر. آراشدیرمالارا گؤره، آلوو روحونو تمثیل ائدیر.[۲۹]آذربایجان کؤرپهلر ده جیرتدان آدلاندیریلا بیلیر.[۳۰]
- چینتیرقاییش/کندیرقاییش. آخشاماوستو یول کناریندا راست گلینن میفولوژی وارلیقدیر. او، چوخ آریقدیر و 63 اوزون قوللارا مالیکدیر. چینتیرقاییش یولچولارا کؤمکسیز قاری و یاخود اوشاق شکلینده گؤرونور. یولچولاردان اونا کؤمک ائتمهسینی خواهیش ائدیر. سونرا ایسه قوللارینی اونو گؤتورمک اوچون اَییلن یولچونون بوینونا دولاییر و اونو سیخماغا باشلاییر. ناخچیواندا راست گلینیر.[۵]
- دامداباجالار. اونلار کؤهنه ائولرین، مسجیدلرین دییرمانلارین خارابالیقلاریندا یاشاییرلار. آخشامدان کئچمیش حَیَطه ایستی سو تؤکمک اولماز، چونکی تصادوفن، دامداباجالارین اوشاقلارینی یاندیرماق اولار، بئله اولارسا، اونلار بونون قارشیلیغیندا اینتیقام آلماغا باشلایارلار.[۳۱]
- دیولر. نهنگ، قووّتلی، عئیبهجر و اینسانابنزر دیولر قویولارین دیبینده کی اوچ اوتاقلی ماغارالاردا یاشاییرلار و شر قووّهلری تمثیل ائدیرلر. " ابراهیمین ناغیلی " -ندا ایسه دیو خئییرخواهلیغی، اینسانلارلا قان قوهوملوغو ایله تصویر ائدیلیر.[۱۸]
- دؤنرگهلر. میف، ناغیل و داستانلاردا بعضی قهرمانلار باشقا اوبرازا چئوریلیر، دؤنور. بو خوصوصیت اونلار فونکسیونال کاراکتریستیکاسیندا اساس رولو اوینادیغی اوچون بئله آدلانیرلار.[۲۰]
- آدامجیل قورد.[۳۲]حکایهلرین بیرینده آدامجیل اولماق اوچون ایستیفاده ائدیلن دری یاندیریلاندا همین اینسان آدامجیللیقدان خیلاص اولور.[۲۰]
- گورئشن. گؤزل بیر قیزدیر. گئجه یوخودان اویانیب حَیَطه چیخارکن اونو آلووسایاغی بیر ایشیق احاطه ائدیر و باشینا جاناوار دریسی دوشور. آدامجیلا چئوریلن قیز او گوندن سونرا کندده آدام اؤلن کیمی همین درینی گئییر و اؤلونو قبیردن چیخاردیب آپاریر.[۵]
- ایلان-اوغلان. اوغلان ایلانا چئوریلمک اوچون پالتاردان ایستیفاده ائدیر، پالتار یاندیریلاندا هم ایلان، هم اوغلان غئیب اولور.[۲۰]
- کافتار. داها چوخ قبیریستانلیق اطرافیندا راست گلینن میفولوژی وارلیقدیر. بیر نئچه متنده او، یوللا گئدن آتلیلاری اینجیدیر، داها چوخ ایشیقدان و دمیر اشیالاردان قورخور. بو تیپ متنلرین بیرینده کافتار آراباسینا میندیگی شخصه دئییر کی، سن اوشاقکن آنانین اوزونه آغ اولموسان.[۵]
- کافتارکیس. آدامدان دؤنمهدی، بوینوزلاری وار. گئجه قبیرلری ائشیب، جسدلری چیخاریب باشداشینا سؤیکهییر. سونرا ایسه اونلاری بوینوزلاری واسیطهسیله دالینا قویوب، یئمک اوچون آپارار.[۲۰]
- سۆلئیه (ایسگندر قوشو). اونون گؤرونمه سی اطرافدا اووون اولماسینا ایشاره دیر. آما اونا گولله آتماق اولماز. اووچولارین وئردیکلری معلوماتا گؤره، اونا گولله آتان کیمی دونیا قاریشیر، گونشلی هاوا اولماسینا باخمایاراق، بیردن-بیره گوجلو یاغیش یاغیر، دولو تؤکور، توفان قوپور و س.[۵]
- کلهگؤز (تپهگؤز). آذربایجان خالق داستانیندا راست گلینیر، اینسان سوموکلریندن قالاسی وار.[۳۳]
- کیمسهلر و یا کیمسنه. ائوده اینسان اولماسا دا، ائوه گیرنده سالام وئررلر. چونکی ائوده کیمسهلر وار. اونلار ائوه برکت گتیرر، قوش جیلدینده اینسانین یوخوسونا گیررلر.[۳۴]
- خورتدان و یا خورتلاق. گئجه قبیردن خورتلایاراق چیخان وارلیقلاردیر.[۳۵]
- قاراچوخا. متنلرده قاراچوخا دایم ائوله باغلی اولور. اونون دامین اوستونده یاتدیغی، ائوه گیرن زامان قاراچوخایا سالام وئرمک لازیم اولدوغو قئید اولونور. قاراچوخانین ائوی ترک ائتمهسی ایسه او عاییلهنین بختی نین باغلانماسی کیمی یوزولور.[۳۶]
- قارامات. پیس روحدور. آذربایجان دیلینده " قارامات باسماق " دئییمی واردیر.[۳۷]
- قاییش بالدیر. اوشاقلاری قورخوتماق اوچون اویدورولموشدور.[۳۸]
- قوُلباسدی و یا آلئیبانی. اوزونبویلو، آغبنیز و چیلپاق تصوور ائدیلن، قادین جینسینه مخصوص میفیک جانلیدیر. سینهسینه ایینه سانجیلاندا حرکت ائده بیلمیر.[۳۹]
- قوُلیابانیلار. چؤلده و یا قبیریستانلیقدا یاشاییب، گئجه یولچولارینی قورخودورلار. قولیابانیلار توتولدوقدان سونرا پالتارینا ایینه سانجیلاراق صاحیبلهنیلهبیلر، آنجاق اینسانین هر دئدیگی نین عکسینی ائدهجک.[۴۰][۴۱]
- ملک. آذربایجان اینانجلاریندا اوددا ملک اولدوغونا اینانیلار، اود سو ایله سؤندورولمزدی.[۴۲]
- پریلر. اونلار ناغیللاریدا موثبت رول اویناییر، آغ دریلری و اوزون ساچلاری ایله گؤزل باکیرهلر اولاراق تصویر اولونور. پریلر گؤزل باغلاردا و سارایلاردا یاشاییر، حوووضلاردا اوزورلر. اونلار گؤیرچینه چئوریلیب، باشیا یئرلره اوچا بیلیرلر..[۴۳] آذربایجان میفولوژیسینه سولارین صاحیبی اولان سو پریلری ده مؤوجوددور.[۴۴]
- شاهماران و یا ایلانلارین شاهی. یاری-ایلان، یاری-اینسان تیپلی وارلیقدیر.[۴۵]
- شئشه. آذربایجان اینانجلاریندا بیلینمزلر عالمیندن گلن شئیطانی قوشدور، آنجاق گئجهلر اوچار، تک قالان اوغلان اوشاقلارینی ووروب اؤلدورر.[۴۶]
- توُلپار. آذربایجان کوراوغلو داستانیندا قیرات و دۆرات تولپارین (دنیز آتی) نسلیندن گلیر.[۴۷]
- اوُجوُقوُلوُ. نهنگین آدیدیر، نورمال اینسانلار اونون آنجاق دابانینا چاتیر.[۲۰]
- وئرگیلی آداملار. وئرگی یوخودا وئریلیر و اونو وئرن موختلیف پیر صاحیبلریدیر.[۵]
جین لر
جینلر ایسلامدان اولکی عرب میفولوژیسی و داها سونرا ایسلام میفولوژیسی و تئولوژیسینده فؤوقالطبیعی وارلیقلاردیر. هم موثبت، هم ده منفی رول اوینایا بیلیرلر. آذربایجان میفولوژیسینده آشاغیداکیلارا راست گلینیر:
- جین دَییشیگی. شکی متنلرینه گؤره کؤرپه اوشاغی تک قویدوقدا جین اونو اؤز بالاسی ایله دَییشدیریر. جینین دییشدیردیگی اوشاق جانسیز، آریق و بالاجابوی اولور. جین دییشگی، عادتاً، تک گزیر. اونون اوزونه باخاندا آدامین جانینا قورخو دوشور. هئچ کس اونونلا عاییله قورمور. هانسی ائوده مجلیس اولوب، اونا پای چیخاریلماسا، همین عاییلهیه بدبختلیک اوز وئریر. آغبابا نومونهسینه گؤره جین دییشیگی همیشه خارابا یئرلرده، قایالیقلاردا اولور. او، جین کیمی جوربجور دونلارا گیره بیلمیر. بونا گؤره ده راستلاشدیغی آداملاری اوزاقدان-اوزاغا آلداتماغا چالیشیر.[۵]
- بیزدن یاخشیلار. جینلره وئریلن آددیر. یئره سو تؤکولنده بیزدن یاخشیلارین اوشاقلاری یانار و اونلار دا اینتیقام آلماق اوچون اینسانلاری دؤیرلر.[۴۸]
- آستانا جینی. ائوین آستاناسینین صاحیبیدیر، آخشام واختی چؤلده اوتورماق و یا الی قوینوندا دورماق اولماز.[۳۶]
- چَر و چوْر. بیزدن یاخشیلارداندیر، اینسانین وار-دؤولتینه زیان وئررلر. چر ترلی آتی اؤلدورور کی، اینسان پیادا قالسین، یول گئده بیلمهسین.[۲۰]
- آغ چوْر و قارا چوْر. چورون فورمالاریدیر. آغ چور بوستانی محو ائدیر، قارا چور ایسه باغ-باغچانی، ان چوخ اوزومو قیریر.[۲۰]
- ملئیکهلر. قادین جینسینده دیرلر، گؤیرچینه چئوریله بیلیرلر.[۲۰]
- بویو بیر قاریش، ساققالی ایکی (یئددی) قاریش. آذربایجانلیلارین اینانجیندا گؤزه گؤرونمهین، اینسانابنزر جیندیر. ساققالینداکی هر توک بیر اوخدور.[۴۹]
- اجینّه. جاماعاتین سیخ اولدوغو یئرلرده یاشاییب، قیسا بویلو اولورلار. ایری باشلاری، توکلو بدنلری و ترس آیاقلاری واردیر.[۵۰]
- جینلر پادشاهی. آغزینا توپوردوگو شخص دونیاداکی هر شئیین دیلینی بیلیر.[۲۰]
اژداهالار
اژداهالار آذربایجان میف و ناغیللاریندا قوراقلیق و خستهلیگین سببکاری کیمی تصویر ائدیلیر، سو منبعلرینین قاباغینی توتورلار. اژداهانین کسیلمیش باشینین دیریلهرک قهرمانا هوجوم ائتمهسی ده مومکوندور. آذربایجان ترکمهلرینین خالچا موتیولرینده راست گلینیر، ائوین قورویوجوسو (تالیسمانی) اولاراق ایستیفاده ائدیلیر.[۵۱]
- داش اژداها. آرپا چایی نین ساحیلینده یاشایان بیر کیشینین گؤزل قیزی سئودیگی اوغلانلا گؤروشنده، قیزا بند اولموش اژداها اونلاری گؤرور و غضبلهنیب کامینا چکمک ایستهییر. بو واختی قیزین آتاسی اوزونو گؤیلره توتوب آللاها یالواریر و اژداها داشا دؤنور. همین داشا " اژداها بورنو " دئییرلر.[۵۲]
- چوُخور اژداهاسی. " نصیر کیشینین حکایتی "-نده راست گلینن بو اژداهانین باشی پیشیک باشی بویدا ایدی، خیرداجا بوینوزلاری واردی.[۲۰]
- چیرتداغ. " قیزیل قوچ " ناغیلیندا چارداقدان یئره دوشدوکدن سونرا بؤیویوب اژداها اولور.[۵۳]
- اژداها نسلیندن گلن اینسان. اوچ یوز ایل قادین و داها سونرا یئددی یوز ایللیک اژداها جیلدینده یاشادیقدان سونرا یئنیدن قادینا چئوریلیر. اینسان جیلدینده اولماسینا باخمایاراق نفسی اژداها نفسی اولاراق قالدیغی اوچون یانینداکیلارا زیان وئریر.[۵۳]
- چوخباشلی اژداها. بعضی سوژتلرده اژداها اوچ، یئددی و قیرخ باشلی اولور، اؤلدورولمهسی اوچون بوتون باشلاری کسیلمهلیدیر.
- جوتباشلی اژداها. آذربایجان خالچا توخومالاریندا راست گلینن موتیودیر.[۵۴]
- دوققوزباشلی اژداها. خوْرنا کندیندن جاوان بیر اووچونون دوشمنی سِحرلی کیشینین بوروندوگو جیلدلردن بیریدیر.[۲۰]
- قیرخ باشلی اژداها. " اووچو احمد " ناغیلیندا راست گلینیر.[۵۲]
- عقربین قارنینداکی یئددی اژداها. ناغیل قهرمانی تاپدیق اژداهالاری اؤلدوردوکجه هرهسینین قارنیندان قیرخ یئنی اژداها چیخیر.[۵۵]
- گؤی چارخینی چئویرن جوت اژداها. تورک خالقلاری میفولوژیسیندهکی بو افسانهیه آذربایجان خالچالاریندا راست گلینیر.[۵۴]
قهرمانلار
- بابا امیر. سِحیرلی پاپاغینی باشینا قویاندا گؤرونمز اولان داستان قهرمانلاریندان بیریدیر.[۵۶]
- چرشنبه آروادی. چرشنبه گونو بیر ائوده ایشلر تاماملانمامیش ایسه اورا گیرن و زیان ووران جادوگردیر.[۵۷]
- چؤمچهخاتون. حکایهلردن بیرینه گؤره، قوراقلیق زامانی بیر تپهنین باشینا چیخاراق آللاهدان یاغیش ایسته ییر. آللاه یاغیش یاغدیردیقدان سونرا تپهنی ترک ائتمهیهرک چوخ ایسلانیر و یامیاشیل بیر آغاجا چئوریلیر.[۲۰]
- خیزیر. " ...اونو تئشته ییغیب یوکون آلتینا قویارلار. گویا گئجه خیدیر ایلیاس گلیب الینی بو اونا چکر، اونو افسونلار. بو اون موقدس و افسونلانمیش حساب ائدیلر. " خیزیر بعضاً مؤعجیزه لی دوغوشا سبب اولان درویش، بعضاً ده بیر ایللیک یولو بیر گؤز قیرپیمیندا قطع ائدن، کورلارین گؤزونو آچان پئیغمبر اولور.
- کوراوغلو. کوروغلو نره چکنده داغ-داش لرزه یه گلردی.
- کوسا و کئچل. نوروز بایرامی قهرمانلاریدیر، کوسا قیشی، کئچل ایسه یازی سمبولیزه ائدیر.[۱۷]
- قورقود آتا. کایناتداکی هر شئیین آدینی او وئرمیشدیر.[۵۸]
- اوْخای. دوشمنلری طیلسیملهین و گیزلی خزینهیه صاحیب سحیربازدیر. او بیری دونیانین تمثیلچیسیدیر. اوْخایین قصرینین دؤرد بیر یانی اینسان قانیندان قیرمیزی دنیزلرله اؤرتولودور. قصرین حیطی اینسان جیلدینده حئیوانلارلا دولودور. دیوارلار اینسان کللهسی ایله هؤرولوب.[۵۹]
- اووچو پیریم. ایلانلار پادشاهی آغزینا توپوردوگو حئیوانلارین دیلینی اؤیرنمیشدیر. یوز ایل ماغارادا یاشامیشدیر.[۶۰]
کونسپتلر
- عالمین یاتدیغی واخت. قیشین سونو، یازین باشلانغیجینا دئییلیر. طبیعتین اؤلوب-دیریلدیگینه اینانیلیر.[۶۱]
- آدنا گونلری. بعضی آذربایجان بؤلگهلرینده دده-بابا روحلارینین یاد اولدوغو گونلره دئییلیر.[۶۲]
- آزار-بئزار. هر جور خستهلیگه دئییلیر.[۶۳]
- دؤولت قوشو. کیمین چیینینه اوتورسا پادشاه اولار.[۶۴]
- گونش و آی. آذربایجان اینانجلاریندا گونشین قیز، آیین ایسه اوغلان اوشاغی اولماسی فیکری واردیر.[۶۵]
- قاراباسما. گؤزه پیس بیر شئی گؤرونمهسیدیر، کابوسلار دا بونا عاییددیر.[۳۷]
- قارادابان. گئجه دوغولان شخصه دئییلیر. گؤردوگو ایش همیشه اوغورسوز اولور.[۶۶]
- قاری ننهنین اؤرکنی. یاغیشدان سونرا سمادا یارانان یئددی رنگلی گؤی قورشاغینین خالق آراسینداکی آدیدیر.[۶۷] گؤی قورشاغی نین آلتیندان کئچنده قیز اوغلان، اوغلان ایسه قیز اولور.[۲۰]
- غرب اولدوزو. آذربایجان اینانجلاریندا غرب اولدوزونو گؤرن شخص اوغورلو قبول ائدیلر.[۶۸]
- قیش. آذربایجان اینانجلاریندا قیش قوجا قاری اولاراق تصوور ائدیلیر.[۶۵]
- قورد. یوخودا قورد گؤرمک یاخشیدیر، قوردا سؤیمک اولماز، آغاجا قورد کللهسی آسیلاراق باغ-بوستان قورونور.[۶۹]
- اؤلولرین دیریلدیلمهسی. " قول محمود " داستانیندا اؤلولرین باشی اوزرینده اوچ میصراع شعیر اوخونار، هر میصراع بیتنده بیر اؤلو دیریلر.[۷۰]
- یوخودا آت گؤرمک. اوزونبویلولوق و آرزویا چاتماغا ایشاره دیر.[۷۱]
میفولوژی دوشونجه
بیر إتنوسو دیگریندن آییران علامتلر چوخدور. فرقلندیریجی عامیللرین ان اؤنده گلنی ایسه میفولوژی دوشونجهدیر. بو سیرایا مراسیملر، بایراملار، عادتلر — مدنی ایرثین باشقا آرخایک آتریبوتلاری دا داخیلدیر. لاکین دونیانی درک ائتمه ده الده اولونان ایلکین نتیجهلر کؤکله — چوخ درین قاتلارلا باغلاندیغیندان اساس معیار رولونو میفلر داشیییر. باشقا سؤزله، بعضی اوخشارلیق، یاخینلیق و سسلشمهلر نظره چارپسا دا، دونیا خالقلارینین هر بیری نین میفولوژیدن کئچن اؤزونهمخصوص مدنیتی، فولکلور عنعنه سی، دونیاآنلامی واردیر. اورادا دویولانلارا و باش وئرنلره هر میلتین اؤز میفولوژی باخیشی مؤوجوددور. و آذربایجان تورکلری نین معنوی سیماسی نین فورمالاشماسیندا ان موهوم وظیفه میفولوژی دوشونجه نین کورتبیی شکیلده یارانان محصوللاری نین اوزرینه دوشموشدور. ایبتیدایی اینانجلارین قالیقلاری میف و ریتواللار واسیطهسی ایله فولکلورون إپیک، لیریک ژانرلارینا کئچمیش، ائلهجه ده اونلار اویون-تاماشالارین، مراسیم نغمهلرینین اؤزهگینی تشکیل ائتمیشدیر. مدنیتین ان آرخایک علامتلری نین و إلمنتلرینین کومپلکس شکیلده عکسینه ده میفولوژینین داشیییجیلاریندا (یارادیجیلار — تانریلار، دونیانین، طبیعت حادیثهلری نین یارانماسی، جانلی-جانسیز وارلیقلارین بیر-بیری ایله قارشیلیقلی موناسیبتلری و علاقهلری حاقینداکی تصوورلرده، کولتلاردا، ماگیکلیکله یوغرولان، ساکراللاشدیریلان جیسیملرده) راستلاشیریق.
میفین* (یاخود میفیک زامانین) قورتاردیغی، بیتدیگی یئردن تاریخ باشلاییر. لاکین میفولوژی گؤروشلرسیز هئچ بیر خالقین قدیم تاریخی و مدنیتی یوخدور. اونا گؤره کی، آرخایک مدنیتلرین هامیسی منبعیینی میفولوژی تصوورلردن آلیر.
آذربایجان دونیانین ایلکین اینسان مسکنلریندن بیریدیر. إتنوقرافلار بیلدیریرلر کی، «یئر اوزونده یازیلی منبعلرین تاریخی 5 مین ایلدن چوخ دئییل، لاکین آذربایجاندا یاشایان ان قدیم اهالی نین تاریخی 2 میلیون ایله قدردیر». محض اولو اجدادین کؤکونو همین اوزون زامان عرضینده یارانان میفولوژیسی نین ایزلری ایله اوزه چیخارماق مومکوندور.
میفلر
میف دونیانین ایشاره لرله، ساکرال اوبرازلارلا درکیدیر. طبیعیدیر کی، دیلین یارانماسی پروسهینده اینسانلارین بیر-بیریلری ایله، طبیعتله علاقه لری سیقنال لار و ایشاره لر واسیطه سی ایله قورولموشدور. بئله بیر قناعت ایرهلی سورورلر کی، «بئیین استروکتورلاری نین ائوولیوسیاسی نیطقله باغلی مئیدانا گلمیش، هومینید اجدادین ژستلرله اونسیتی و آیری-آیری سسلری آنلامالاری ایله دیل فورمالاشماغا باشلامیشدیر» [318، 93]. موختلیف سسلر رابیطه یاراتماغا خیدمت ائتمکله بیرلشیب سؤزلری یاراتدیغی کیمی کورتبیی میفولوژی اوبرازلار شکلینه دوشن طبیعت حادیثه لری و دونیانین آیری-آیری آتریبوتلاری دا اوچ فونکسیونون (دوغولما، یاشاما، محو اولما؛ مس.: کولک دوغولور، فعالیت گؤستریر و یوخا چیخیر؛ یاغیش یاغیر، یئر اوزونو نملندیریر، تورپاق سویو اؤزونه چکمکله یوخ اولور) داشیییجیسینا چئوریلمکله دورغونلوقدان چیخیب اینکیشافین تمل داشلارینی قویموشدور. دئمهلی، هر بیر خالقین تاریخی نین و مدنیتینین عرفهسی، همچنین ایلکین باشلانغیجی اونون میفولوژیسی ایله تصدیقلهنیر. توپلوم حالیندا یاشایان اینسانلارین ایبتیدایی امک پروسهسینین، معیشت طرزی نین، پئشهلره (اووچولوق، مالدارلیق، اکینچیلیک، توخوجولوق و. ب) یییهلنمهلرینین ده اساس ایستیقامتوئریجی گوجو میفیک دوشونجه ایله باغلانیر. اونلارین ریتواللاری، بایراملاری دا میفلرله تنظیملهنیر، اینام و اعتیقادلاری نین دا مایاسیندا میفولوژی گؤروشلر دایانیردی. بو سببلردن آذربایجان خالقی نین میفولوژیسی نین گنزیسی نین سیستملی شکیلده آراشدیریلماسی مدنیت تاریخینین ان قارانلیق صحیفهلری نین آیدینلاشدیریلماسینا یاردیم گؤستره بیلر. قافقازدا یاشایان قدیم تورکلرین ایبتیدایی دونیاگؤروشونون، اینانجلارینین، میفولوژی درک ائتمهسینین یازیلی و شیفاهی منبعلری نین صاف-چوروک ائدیلمهسی بیر نئچه سببدن بؤیوک اهمیته مالیکدیر: ایلک نؤوبه ده، بو، اونلارین ازلدن قافقازدا دوغولوب مسکونلاشمالاری نین تاریخی-مدنی حادیثه اولدوغونو اساسلاندیریر. ایکینجیسی، تکجه بو پروسهنین کاراکترینی موعینلشدیرمیر، هم ده إتنیک بیرلشمه لرین باشا چاتماسینی تنظیمله ییر، سونراکی اینکیشافا جیدی تاثیر گؤستریر. ائلهجه ده شرق خالقلاری نین اینانجلاری، دینی عنعنه لری، میلّی کالوریتی ایله قارشیلیقلی باغلاشمالارین آسپکتلری آردیجیللیقلا نظردن کئچیریلیر.
میفلر – آرختیپیک، اونیورسال، فؤوقالطبیعی اوبرازلار سیلسیلهسیدیر و قدیم خالقلاردان بیری کیمی آذربایجان تورکلری نین ایلکین دونیاگؤروشونون محصولودور. بعضاً کونکرت اوبراز، خوصوصی آد شکلینده یادداشلاردا یاشاسا دا، هر بیری موعین وارلیغین یارانماسی، فعالیتی و محویندن بحث آچان پریمیتیو احوالاتین داشیییجیسیدیر. داها چوخ اسکی چاغلارا عایید یازیلی آبیده لرده، ناغیل، إپوس و شیفاهی إپیک عنعنهنین باشقا فورمالاریندا، ریتواللاردا، اینام و اعتیقادلاردا میفیک دوشونجه نین قالیقلارینا راست گلیریک – بوتون بونلار تدقیقاتین اوبیئکتینی تشکیل ائدیر.
اولو اجدادین دونیانین یارانماسی حاقیندا تصوورلری، کورتبیی شکیلده مئیدانا گلن میفولوژی اوبرازلار، کایناتین میفیک سیستمی و مودللری، افسانه، آرخایک ناغیل، إپوس متنلرینین ایچریسینده اریدیلن میفیک سوژتلر تدقیقاتین پردمتیدیر. بو نومونهلرین بیر قیسمی قدیم یازیلی و مادّی آبیدهلرده (قوبوستان قایا رسملری، «اوستا»، داش کیتابهلر، آرکولوژی قازینتیلار زامانی موختلیف کورقانلاردان تاپیلان معیشت اشیالاری و س.) اؤزونه یئر آلمیش، دیگر قیسمی ایسه شیفاهی شکیلده یادداشلاردا یاشادیلاراق زمانمیزه قدر گلیب چیخمیشدیر. میف متنلری کلاسیک یازیچیلاریمیزین اثرلرینین ده قایناقلاریندان بیری اولموشدور، ائلهجه ده خالق مراسیملری، عادت-عنعنه لر، اویون و تاماشالار، ایناجلاردا درین ایزلر بوراخمیشدیر. إپیک عنعنه ده آذربایجان تورکلرینین اسکی میفلری نین اساس داشیییجیسی «کیتابی-دده قورقود»، «کوراوغلو»، «اصلی و کرم» کیمی إپوسلار و آرخایک ناغیللاردیر اولموشدور.
اتک یازیلار
- Kalafat, 1998. səh. 42
- Cəlal Bəydili (Məmmədov). Türk mifoloji obrazlar sistemi: struktur və funksiya (monoqrafiya). - Bakı: Mütərcim, 2007. - 272 səh.
- В. Б. Агач-Киши // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. I. — С. 35.
- Ələkbərova, Lətafət,SMOMPK (“QAFQAZ ƏRAZİLƏRİ VƏ XALQLARININ TƏSVİRİNƏ DAİR MATERİALLAR TOPLUSU”) MƏCMUƏSİNDƏ KİÇİK JANRLAR, Bakı: Bakı Dövlət Universiteti
- ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ ۵٫۵ ۵٫۶ Ləman Vaqif qızı Süleymanova. Şəki folklor mühiti, Bakı, 2012. – 248 səh.
- Beydili, 2003. səh. 33
- Beydili, 2003. səh. 37
- Beydili, 2003. səh. 59
- Karakurt, 2011. səh. 44
- Karakurt, 2011. səh. 90
- Karakurt, 2011. səh. 167
- А.Caferoğlu."AZERBAYCAN ve ANADOLU FOLKLORUNDA SAKLANAN İKİ ŞAMAN TANRISI"(PDF) (türk).
- Beydili, 2003. səh. 486
- ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ Beydili, 2003. səh. 537
- ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ Beydili, 2003. səh. 584-585
- Beydili, 2003. səh. 215-218
- ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ R.Əliyev. "Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı" (azərb.). Bakı nəşriyyatı.
- ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ Qafarlı, Ramazan (2010), AZƏRBAYCAN TÜRKLƏRİNİN MİFOLOGİYASI, ADPU
- Beydili, 2003. səh. 612-613
- ۲۰٫۰۰ ۲۰٫۰۱ ۲۰٫۰۲ ۲۰٫۰۳ ۲۰٫۰۴ ۲۰٫۰۵ ۲۰٫۰۶ ۲۰٫۰۷ ۲۰٫۰۸ ۲۰٫۰۹ ۲۰٫۱۰ ۲۰٫۱۱ ۲۰٫۱۲ ۲۰٫۱۳۲۰٫۱۴ ۲۰٫۱۵ Əsatirlər, əfsanə və rəvayətlər. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005. anl.az
- ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ Beydili, 2003. səh. 136
- Beydili, 2003. səh. 205
- Beydili, 2003. səh. 568
- Karakurt, 2011. səh. 229
- Beydili, 2003. səh. 195
- Beydili, 2003. səh. 60
- Karakurt, 2011. səh. 144
- Beydili, 2003. səh. 280
- Beydili, 2003. səh. 128
- Karakurt, 2011. səh. 91
- SMOMPK: AZƏRBAYCAN FOLKLORU MATERİALLARI. 2-ci cild, AMEA Folklor İnstitutu, 2019
- Beydili, 2003. səh. 414
- Beydili, 2003. səh. 554
- Beydili, 2003. səh. 314
- Beydili, 2003. səh. 243
- ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ Beydili, 2003. səh. 204
- ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ Beydili, 2003. səh. 298
- Beydili, 2003. səh. 304
- Beydili, 2003. səh. 42-43
- Каракашлы К. Т. (азерб.)русск.. Материальная культура азербайджанцев Северо-восточной и Центральной зон Малого Кавказа: историко-этнографическое исследование. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1964.
- Гюль-ябани // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. I. — С. 342.
- Beydili, 2003. səh. 436
- Әфәндијев П. (азерб.)русск.. Азәрбајҹан шифаһи халг әдәбијјаты (азерб.) / Научный редактор А. Набиев (азерб.)русск.. — Б.: Маариф, 1992. — 477 с.
- Басилов В. Н. Пари // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1982. — Т. II. — С. 287.
- Seçkin SARPKAYA (2018). "CÂMASBNÂME'DEN MASALLARA ŞAHMARAN: TÜRKİYE SAHASI MASALLARINDA ŞAHMARAN TİPİ VE ANLATILARI".
- Beydili, 2003. səh. 528
- Çufadar, N. (2019). Köroğlu Destanı’nda atın mitolojik göstergeleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö5), 215-226. DOI: 10.29000/rumelide.606128.
- Beydili, 2003. səh. 104-105
- Beydili, 2003. səh. 108
- Beydili, 2003. səh. 187
- Beydili, 2003. səh. 193
- ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ Məhsəti Rüstəm qızı Ismayıl. Naxçıvan əfsanələri. Bakı: Еlm, 2008, 208 s.
- ۵۳٫۰ ۵۳٫۱ Azərbaycan nağılları. V cild.
- ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ AZERBAYCAN HALI VE TEKSTİLLERİNDE EJDER MOTİFİ. Valide Paşayeva
- Azərbaycan nağılları. IV cild.
- Beydili, 2003. səh. 342
- Karakurt, 2011. səh. 96
- Beydili, 2003. səh. 21
- Beydili, 2003. səh. 441
- Beydili, 2003. səh. 75
- Beydili, 2003. səh. 42
- Beydili, 2003. səh. 79
- Beydili, 2003. səh. 84
- Beydili, 2003. səh. 171
- ۶۵٫۰ ۶۵٫۱ Beydili, 2003. səh. 63
- Beydili, 2003. səh. 300
- Beydili, 2003. səh. 217
- Kalafat, 1998. səh. 68
- Beydili, 2003. səh. 352
- Beydili, 2003. səh. 460
- Beydili, 2003. səh. 71
کؤچورن: عباس ائلچین
تورک میفولوژیسینده اؤنملی ساییلار
تورک میفولوژیسینده اؤنملی ساییلار
دوکتور سهیلا ساریتاش
ساییلار اسکی تورک اینانجی اولان شامانیزمدن باشلایاراق، ایسلامی و ایسلامیت سونراسی دؤنملرده، تورک کولتورونده و اینانجیندا ساییلارین اؤنملی اولدوغو گؤرولمکدهدیر. تورک میفولوژیسینده بعضی ساییلار قوتسال بیر اؤزللیک داشیر. بیر، اوچ، دؤرد، بئش، یئددی، دوققوز، اون ایکی، قیرخ وس. ساییلارین میفولوژیده چشیدلی آنلاملاری واردیر. تورک میفولوژیسینده اؤنملی یئری اولان یوخاریداکی ساییلارین فورمولیستیک اولدوغو و بیر چوخ کولتورده ده راستلانیلدیغی گئرچکدیر. شامانیزمده ساییلارین تکرارلانماسی و وورغولانماسی سؤز قونوسویدو.
بیر ساییسی
ایسلام دینینده بیر ساییسی آللاهی ایفاده ائدیر. آللاه بیردیر و تکدیر. دده قورقوددا بیر چوخ یئرده گئچن بیر ساییسی آشیقلاریمیزین دیلینده و تئلینده:
اونلار بیردیر بیر اولوبدور
حاقّ ایچینده سیر اولوبدور
تجللی ده نور اولوبدور
آللاه بیر، محمد ، علی (پیر سولطان آبدال)
*
شاه-ی مردان قوللاریییز بیز
بیریز بیرقاچ دئیلیز
قناعت ایله یوروروز
ایللا توخوز آج دئییلیز (ختایی)
اوچ ساییسی
عنعنوی کولتوروموزده و آشیقلارین دیلینده ان چوخ ایشلنن ساییلاردان بیریدیر. شامانیزمده عالم اوچ بؤلومدن میدانا گلمیشدیر. آ)یئر اوزو (اورتا دونیا) ب)یئر آلتینداکی قارانلیق دونیا (آشاغیداکی دونیا) ج)گؤیدهکی نور عالمی (یوخاریداکی سما)
اوچ ساییسی قارلوُق تورکلری اوچ عشیرتدن مئیدانا گلمیشدیر. اوغوز منکیبهسینه گؤره اوغوز خان اوچ گون آناسینین سوتونو اممهمیش، آناسی اوچ گئجه گؤردوگو رویا سونوجو رویاسیندا اؤزونه سؤیلهنیلن شکیلده حرکت ائتمیشدیر. اوغوزون ایکی خانیمیندان اوچ اوغلو اولموشدور. ایلک خانیمیندان اولان اوشاقلاری گؤیخان، داغخان، دنیزخان بوزاوقلاری، ایکینجی خانیمیندان اولان گونخان، آیخان، اولدوزخان دا اوچ اوقلاری اولوشدورموشدور. اوغوزون اوغوللاریندان بیری بایراغیندا سمبول اولاراق آلتین بیر یای اوزرینه اوچ گوموش اوخ ایشلتمیشدیر.
اوچ ساییسی گؤچ دستانینین ایران روایتینده بوغو خانا تانری طرفیندن وئریلمیش اوچ قارغا واردیر. بو قارغالار مملکتین هر یئرینده اولوب بیتندن خاقانا خبر گتیرمیشدیلر. چین تورکلرینده دوگون مراسیمی اوچ آشامادا کئچیریلیر. گلین قیز ارینین ائوینه گلدیکدن سونرا اوچ گون اری، قایناناسی و قایین آتاسی ایله قارشی قارشییا گلمهسی یاساقدیر.
اوچ ساییسی ماناسدا راستلادیغیمیز اوچ ساییسی ایله بعضیلری بئله دیر. ماناسین الده توتدوغو یئرلردن بیرینین آدی اوچ کوْشایدیر. سئمئتای اوچ گئجه عئینی رؤیانی گؤرور. ماناس اوچ گون کیمسه ایله قونوشماز. قیرغیزلارین آیریلماز ایگیدلری اوچ دنه دیر. ماناسین اؤنونه اوچ قیز گلیب اوزلرینی جیراراق آغیت سؤیلرلر.
اوچ ساییسی دده قورقود حکایهلرینده اوچ ساییسی نین 43 دفعه یئر آلدیغی گؤرولمکدهدیر. بونلاردان بعضیلاری بئلهدیر: بامسی بئیرک حکایهسینده بیگ ایگید، دوشمندن اسیر بزیرگان و ماللاری قورتارینجا قارشیلیق اولاراق اوچ شئی بگنیر. دده قورقودون یاخاریشی ایله دلی قاچارین الی یوخاریدا قالینجا، باجیسینی وئرمگه راضی اولور و اوچ کره آغزیندان ایقرار ائیلر. دیرسه خان اوغلو بوغاچ خان حکایهسینده دیرسه خانین اوغلو بوغاچ، اوچ قبیله اوشاغی ایله آشیق اوینار، اوزرلرینه گلن بوغادان اوچ اوغلان قاچار بوغاچ قاچماز. باییندیر خان بگیلی اوچ گون اوْو اتی ایله بسلهیر.
یئددی ساییسی
" یئددی " ساییسی، اورتا-آسیاداکی تورک بویلاریندان گونوموزه قدر تورک خالق اینانجلاری ایله گونلوک یاشاملاریندا ان چوخ سؤزو ائدیلن ساییلارداندیر. " یئددی " ساییسی، آنادولودا و بوتون تورک بویلاریندا قوتسال ساییلماقدادیر. آلتای تورکلرینه گؤره آیین توتولماسی " یئددی باشلی دئو " اوزوندندیر. قیرغیز تورکلرینده قوطب اولدوزوندا اولان " بؤیوک آیی " یا، " یئددی گؤزتچی " دئییلیر. قرآن کریم یئددی حرف اوزرینه ائنمیشدیر.
یئددی ساییسی مکّه ایله مدینه آراسیندا یئددی قالا واردیر. حجده کعبه یئددی کره طواف ائدیلیر. قرآن کریمده کئچن اصحاب کهف اولایی، یئددی یار اولاراق بیلینیر. حضرت ابوبکر مصحفی یئددی صورت یازدیرمیشدیر. جومعه نامازی نین یئددی فرضی واردیر. سولمانیه مسجیدی یئددی ایلده تیکیلمیشدیر. عاییلهده سوی یئددی گؤبگه قدر چیخاریلیر.
دوققوز ساییسی
تورکلرده قوتسال ساییلان ساییلاردان بیری ده " دوققوز " ساییسیدیر. آلتای یاردیلیش دستانینا گؤره تانری یئردن " دوققوز بوداقلی " بیر آغاج بیتیره رک هر بوداغین آلتیندا بیر اینسان یاراتمیشدیر. بونلار دوققوز اینسان جینسینین آتالاری اولموشدور. بو دوققوز اینسانا " دوققوز ددهلر " دئییلیر.
دوققوز ساییسی آلتای تورکلرینده شامانلارین چیگینلرینده دوققوز اوخ و یای سمبولو واردیر. تورک خاقانلارینین حاکیمیت علامتی طبیل و توغلار دوققوز دنهدیر. ارگنهقون دستانیندا دا دوققوز ساییسی " دوققوز اوغوز " آدی ایله بیرآد اولاراق یئر آلیر. ماناس دستانیندا سیخ- سیخ راستلادیغیمیز دوققوز ساییسی دده قورقوددا دا " دوغولدوغوندا دوققوز ارکک دوه کسدیگیم اوغول " ، " دوققوز بازلام ایله بیر کولاه یوغورد " " دوققوز چوبان " کیمی ایفاده لرله گؤرولور.
قیرخ ساییسی
تورک دستانلاریندا قیرخ ساییسینا تئز-تئز راستلانیر. اوغوز، قیرخ گونده یورور. ماناس دستانیندا قیرخ ساییسی 127 یئرده قیرخ ایگید، قیرخ ساواشچی، قیرخلار، قیرخ جورا، قیرخ گلین، قیرخ آلپ، قیرخ گؤزل، قیرخ قولاچ وس. بیچیملرده گؤرولمکدهدیر.
قیرخ ساییسی ایلک چاغلاردان بری تورکلر " قیرخ " ساییسی نین قوتساللیغینا اینانمیشدیلار. ایسلامیت ده ده قرآندان بو یانا اؤنملی بیر یئر توتوغو گؤرولمکده دیر.علوی و بکتاشیلرده حضرت علی نین باشچیلیق اتئدیگی قیرخ کیشی نین مجلیسینه " قیرخلار مجلیسی " دئییلیر.
پیر سولطانیم آیدور دونیا فانیدیر
قیرخلارین صوحبتی عشق مکانیدیر
قوصورا قالمایان کرم کانیدیر
گؤنولده قاراسی اولان گلمهسین (پیر سولطان آبدال)
*
قیرخلار میدانینا واردیم گل بری ای جان دئدیلر
عیزّت ایله سلام وئردیم گل ایشده میدان دئدیلر (ختایی)
*
اوچلر یئددیلر ساقی گؤرورسون
قیرخلاردان باده-ی باقی گؤرورسون
ووجودون شهرینده حاقی گؤرورسون
سیرانی بو شهره سئیران اول دا گل (سئیرانی)
کؤچورن: عباس ائلچین
Neşet Ertaş -Sevda Olmasaydı
Sevda Olmasaydı
Neşet Ertaş
Zindandan Mehmet`e Mektup- Necip Fazıl Kısakürek
Zindandan Mehmet`e Mektup
Necip Fazıl Kısakürek
Zindan iki hece Mehmetim lafta!
Baba katiliyle baban bir safta!
Birde geri adam boynunda yafta...
Halimi düşünüp yanma Mehmed` im!
Kavuşmak mı? ... Belki... Daha ölmedim!
Avlu... Bir uzun yol... Tuğla döşeli,
Kırmızı tuğlalar altı köşeli.
Bu yolda tutuktur hapse düşeli...
Git vegel... yüz adım... Bin yıllık konak.
Ne ayak dayanır buna, ne tırnak
Bir alem ki, gökler boru içinde!
Akıl almazların zoru içinde.
Üstüste sorular soru içinde:
Düşün mü, konuş mu sus mu unut mu, , ?
Buradan insan mı çıkar, tabut mu?
Bir idamlık Ali vardı, asıldı
Kaydını düştüler, mühür basıldı.
Geçti gitti, Bir kaç günlük fasıldı.
Ondan kalan, boynu bükük ve sefil;
bahçeye diktiği üç beş karanfil...
Müdür bey dert dinler bu gün `maruzat`!
Çatık kaş... Hükümet dedikleri zat...
Beni Allah tutmuş kim eder azat?
Anlamaz; yazısız, pulsuz dilekçem...
Anlamaz ruhuma geçti bilekçem!
Saat beş dedi mi, Bir yırtıcı zil;
Sayım var, Maltada hizaya dizil!
Tek yekün içinde yazıl ve çizil!
İnsanlar zindanda birer kemiyet
Urbalarla kemik, Mintanlarla et.
Somurtuş ki bıçak, Nara ki tokat;
Zift dolu gözlerde karanlık kat kat...
Yalnız seccademin yüzünde şevkat;
Beni kimsecikler okşamaz madem;
Öp beni anlımdan, Sen öp seccadem!
Çaycı, getir ilaç kokulu çaydan!
Dakika düşelim senelik paydan!
Zindanda dakika farksızdır aydan.
Karıştır çayını zaman erisin;
Köpük köpük, Duman duman erisin!
Peykeler duvara mıhlı peykeler;
Duvarda, başlardan, yağlı lekeler,
gömülmüş duvara, baş baş gölgeler
Duvar katil duvar, yolumu biçtin!
kanla dolu sünger... beynimi içtin!
sükut... kıvrım kıvrım uzaklık uzar;
Tek nokta seçemez Dünyadan nazar.
Yerinde mi acep ölü ve mezar
yer yüzü boşaldı, habersiz miyiz?
Güneşe göç varda kalan biz miyiz?
Ses demir, su demir ve ekmek demir...
İstersen demirde muhali kemir,
Ne gelirki elde kader bu emir...
Garip pencerecik, küçük, daracık;
Dünya ya kapalı, Allah`a açık.
Dua dua, eller karıncalanmış;
Yıldızlar avuçta, gök parçalanmış.
gözyaşı bir tarla, hep yoncalanmış...
Bir soluk, Bir tütsü Bir uçan buğu
İplik ki incecik, örer boşluğu.
Ana rahmi zahir şu bizim koğuş;
Karanlığındanur, yeniden doğuş...
Sesler duymaktayım: Davran ve boğuş!
Sen bir devsin yükü ağırdır devin!
Kalk ayağa dim dik doğrul ve sevin!
Mehmed`im sevinin başlar yüksekte!
Ölsekte sevinin, eve dönsek de!
Sanma bu teker kalır tümsekte!
Yarın, elbet bizim, elbet bizimdir!
Gün doğmuş, gün batmış, ebed bizimdir!