ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتیآذربایجان شعرینین غریب صحیفهلری- قنبراوغلو و ایکیدیللی شعر یارادیجیلیغی
آذربایجان شعرینین غریب صحیفهلری- قنبراوغلو و ایکیدیللی شعر یارادیجیلیغی
سعادت شیخییئوا
فیلولوژی اوزره فلسفه دوکتورو
پوئتیک ایرثی آذربایجان، تورکیه و جیغاتای شاعیرلرینین دیقّتینی جلب ائدرک، نظیره و تخمیسلره اؤرنک اولان قنبراوغلوونون آدی نینکی گئنیش اوخوجو کوتلهسینه، حتی علمی ایجتیماعیته ده آز معلومدور. بونون باشلیجا سببی شاعیرین میراثینی هلهلیک آزسایلی غزللرین تمثیل ائتمهسی و بو اثرلرین آیری-آیریلیقدا چئشیدلی توپلولاردا (اوچ مجموعه و بیر دیوان) یئر آلماسیدیر.
اورتا چاغ قایناقلاری و چاغداش آراشدیرمالاردا حیاتی، دوغوم یئری، میلّی منسوبیتی، ادبی دیلی و شخصیتی بارهده کونکرت بیر معلومات وئریلمهین بو شاعیر داها چوخ نسیمینین اونا نظیره یازماسی ایله تدقیقاتچیلارین نظرینی جلب ائدرک، آرا-سیرا خاطیرلانمیشدیر. لاکین بو یادائتمهلر ده اؤتری کاراکترلی اولموش، شاعیرین شخصیتی و اونون بدیعی صنعتکارلیغی باشقا تدقیقاتچیلاردا ماراق دوغورمامیش، دیل خوصوصیتلری، شعرلرینین فرقلی و فردی اؤزللیکلری تحلیل ائدیلمهمیشدیر. قنبراوغلو شخصیتی و شعر یارادیجیلیغی بیزیم نظریمیزی ده محض نسیمی شعرینه اؤرنکلیک ائدن غزلی ایله جلب ائتدی. بو ایستیقامتده آپاردیغیمیز آراشدیرمالار نتیجهسینده شاعیرین آلتی غزلینی اوزه چیخاردیق. بو غزللردن اوچو آذربایجان تورکجهسینده، اوچو ایسه چیغاتایجادیر. شاعیرین بو اثرلرینده ایستیفاده ائتدیگی تخلوصلر ده چئشیدلیدیر: قنبراوغلو (قمبراوغلو)، قنبراوغلان، إبن-ی قنبر.
اونون آذربایجان تورکجهسینده اولان شعرلری عثمانلی ساحهسینده قلمه آلینمیش ایکی نظیرهلر توپلوسو و آغقویونلو شاعیرلریندن هیدایتین دیوانیندا، جیغاتایجا شعرلری ایسه اویغور الیفباسی ایله یازیلمیش بیر مجموعهده یئر آلیر. بونا گؤره ده شاعیرین هانسی جوغرافیایا عایدیتی، بو اساسدا میلّی منسوبیتی و هانسی ادبی چئورهنین نمایندهسی اولماسینی دقیق موعیّنلشدیرمک چتینلیک تؤرهدیر. بو مورکب مسلهنین چؤزولمهسینه و اونون آذربایجان تورکو اولماسینی گومان ائتمگه بیر سیرا دلیللر بیرباشا و یا دولاییسی ایله یاردیم ائدیر. بو احتیمالیمیزی قوتلندیرن بیر جهت اونون نوایینین شاعیرلر ("مجالس النفائس") و ("نسایم المحبه من شمایم الفتوه ") تذکیرهلرینده یئر آلماماسیدیر. بو معنادا، ظنیمیزجه، قنبراوغلو جیغاتای و یا تئیموری دؤنمی شاعیرلریندن اولسایدی، نوایینین نظریندن قاچماز و تذکیرهلریندن بیرینده اونا دا یئر وئریلردی. دوغرودور، تورکجه ایلک تذکیره اولان "مجالس النفائس"ده قنبری تخلوصلو ایکی شاعیرین آدی چکیلیر، لاکین اونلاردان بیری نیشاپور، دیگری ایسه مشهددندیر. همین شاعیرلرین اثرلری فارس دیلینده بیر بئیتله تمثیل اولوندوغو اوچون کونکرت بیر فیکیر سؤیلهمک چتین اولسا دا، ایکی معلوم فاکتدان چیخیش ائدرک، بعضی مولاحیظهلر ایرهلی سورمک اولار. قنبراوغلوونون جیغاتایجا غزللریندن بیرینین ("بولماغای") ابن-ی قنبر تخلوصو ایله یازیلماسینی اساس گؤتورهرک، اونون شعر یارادیجیلیغینین تورکجه ایله حودودلانمادیغی قناعتینه گلدیک. چونکی شاعیرین موعاصیری اولدوغونو احتیمال ائتدیگیمیز حسناوغلو تورکجه شعرلرینی حسناوغلو، فارسجا شعرینی عینیآنلاملی پورحسن تخلوصّلری ایله یازمیشدیر. قنبرینین قنبراوغلو تخلوصّونون واریانتی اولا بیلهجگینه ایسه بو شاعیره نظیره یازمیش بهراماوغلونون دا تخلوصّونو غزللرینده بهراماوغلو و بهرامی شکیللرینده ایستیفادهسی ایپاوجو وئریر. بو معنادا نوایینین حاقیندا سؤز آچدیغی ایکی شاعیردن بیرینین قنبراوغلو اولا بیلهجگینی احتیمال شکلینده سؤیلهمک اولار. اما طبیعی کی، بو مسئلهیه گلهجکده شاعیرین دیوانی و یا دیوانلاری اوزه چیخاریلارسا، تام آیدینلیق گتیرمک مومکون اولار.
قنبراوغلوونون یاشادیغی دؤورو، تقریبی ده اولسا، موعینلشدیرمک نیتی ایله اونا نظیره یازان شاعیرلره ایستیناد ائتمک لازیم گلیر. اما تأسف کی، بو ایستیقامتده تشبوث گؤسترهرک، شاعیرین یاشادیغی دؤورون تعیین ائدیلمهسینه چالیشان تدقیقاتچیلار فیکیرلرینی علاقهلندیرمهدیکلریندن دقیق بیر نتیجه الده اولونمامیشدیر. تانینمیش نسیمیشوناس عالیم ه.آیانا گؤره، قنبراوغلو نسیمینین موعاصیرلریندندیر. تدقیقاتچی اوْ.ف.سرتکایا-یا گؤره ایسه، او، اویغور الیفبالی مجموعهنین ۱۵-جی یوزایللیگین ۱-جی یاریسیندا یاشامیش ترتیبچیسینین (منثور بخشی) موعاصیری و دوستو اولموشدور. تانینمیش دیلچی عالیمه گؤره، محض بو سببدن کاتیب اؤز توپلوسونا قنبراوغلو، جوهری، سئیّد و قاسم کیمی تانینمامیش شاعیرلرین اثرلرینی داخیل ائتمیشدیر (O.F.Sertkaya. Uygur Harfleriyle Yazılmış Bazı Manzum Parçalar, II, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi. // Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, II, İstanbul: 1975, s. 183). حالبوکی قنبراوغلوونون دیگر بیر شعرینه ۶ ایل سونرا تورک شاعیر و ترتیبچیسی عُمربن مزیدین نظیرهلر توپلوسوندا دا یئر وئریلمیشدیر. بوندان باشقا، سئیّد تخلوصّو ایله شعر یازان دیگر "تانینمامیش" شاعیر نسیمیدن باشقاسی دئییلدیر. ایلک دفعه اولاراق همین شعرین نسیمییه عایدیتینی و بو غزلین شاعیرین اویغور الیفباسی ایله یازییا آلینمیش بیر اثری اولدوغونو موعینلشدیردیک. (بو باره ده باخ: S.Şixieva. Nesimi i uzbekskaə klassiçeskaə pogziə v period Timuridov (XV-XVI vv.), s.28-45).
آغقویونلو شاعیرلریندن هیدایتین دیوانینی تدقیق ائدن ابراهیم سونایا گؤره، قنبراوغلوونون هیدایت طرفیندن تانینان بیر شاعیر اولماسی احتیمالی چوخ یوکسکدیر (İbrahim Sona. Hidayet Çelebi ve Divani. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Eski Türk Edebiyati Bilim Dali Yüksek Lisans Tezi. Ankara, 2006, s. 31). اما امیر هدایت آغقویونلو دؤولتینده اوزون حسن، سلطان خلیل و سلطان یعقوبون سلطنتلرینی گؤرموش بیر شاعیر و دؤولت آدامیدیر. (باخ: یئنه اورادا، ص. ۱-۲). گؤرکملی دیلچی عالیم زینب قورخمازین تدقیقاتلارینا گؤره، او، دیوانینی اوزون حسنین جمعی بیر ایل حاکمیتده اولموش اوغلو سلطان خلیله اتحاف ائتمیشدیر. شوبههسیز کی، بئله اولدوغو حالدا، اونلارین چاغداش اولماسی اوچون قنبراوغلوونون ادبی فعالیتی ۱۵-جی یوزایللیگین ایکینجی یاریسینا تصادوف ائتمهلی ایدی. بو احتیمالی ایسه تصدیقلهمک مومکون دئییلدیر. چونکی ۱۴۳۷-جی ایلده (ه.۸۴۰) قلمه آلینمیش بیر مجموعهده غزلی یئر آلان، نسیمینین ده نظیره یازدیغی شاعیرین ۱۵-جی یوزایللیگین ۲-جی یاریسیندا یاشامیش هدایتین موعاصری و تانیدیغی شاعیر اولا بیلمهسی عاغیلاباتان گؤرونمور. شاعیره یازیلان نظیرهلردن اونون یاشادیغی دؤورو، تقریباً ده اولسا، تعیین ائتمک اولور. بئله کی، اونا نظیره یازان شاعیرلردن نسیمینین وفات ایلی (۱۴۱۷)، عُمر بن مزیدین اثرینی قلمه آلدیغی تاریخ (۱۴۳۷) و نهایت، هدایتین هانسی حؤکمدارلارین زامانیندا یاشادیغی بللیدیر. قنبراوغلوونون یاشادیغی دؤور و اونون شعر یارادیجیلیغینین تصادوف ائتدیگی ایللری تعیین ائتمک باخیمیندان اونونلا علاقهلی شاعیرلردن ان قدیمینین نسیمی اولماسی بو مسئلهیه معین آیدینلیق گتیریر و اونون هیدایتین موعاصیری اولاراق قبول ائدیلمهسینین مومکونسوزلوگونو گؤستریر.
شاعیرین اوچ غزلینین اویغور الیفباسی ایله قلمه آلینمیش مجموعهیه داخیل ائدیلمهسی اونا نواییقدرکی چیغاتای شاعیرلری آراسیندا یئر وئریلمهسینه ده سبب اولموشدور. (باخ: Hülya Kasapoğlu Çengel. Türkçe Rahatü'l-kulüb Yazmaları Üzerine // Yalım Kaya Bitigi. Osman Fikri Sertkaya Armağanı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 2013) گؤروندوگو کیمی، شاعیرین یاشادیغی دؤور و جوغرافیا بارهده آراشدیرمالاردا فیکیر آیریلیقلاری واردیر. قنبراوغلوونون یاشادیغی دؤورون نیسبی آیدینلیغا قوووشماسینا ایسه تذکیرهچی لطیفی قسطمونینین (XVI) اثری یاردیم ائدیر و اورتا عصرلر قایناغیندا یئر آلدیغی اوچون اونون قئیدلری داها مؤعتبرلیگی ایله سئچیلیر. تذکیرچینین سلطان مراد و سلطان محمد خانین مدّاحی اولموش بورسالی شاعیر عُلوی حاقینداکی بحثده وئردیگی معلومات اساسیندا قنبراوغلوونون حسناوغلونون موعاصیری اولماسی قناعتینه گلدیک. مشهور تذکیرهچی عُلویدن بحث ائدرکن یازیر کی، او، شعر صنعتینده قدیم شاعیرلرین - قنبراوغلو، حسناوغلو و وزینداراوغلونون اوسلوبوندا یازیر. بو معلوماتدان سلطان مراد (اؤل.: ۱۳۸۹) و سلطان محمد خانین (اؤل.: ۱۴۲۱) موعاصیری اولان عُلوینین سلفلریندن اولان قنبراوغلوونون داها اؤنجهکی دؤورده یاشادیغی و ۱۳-جو عصرین ۲-جی یاریسی - ۱۴-جو عصرین ۱-جی یاریسیندا یاشامیش آذربایجان شاعیری حسناوغلونون موعاصیری اولماسی نتیجهسی حاصیل اولور.
بوندان باشقا، نسیمینین قنبراوغلویا نظیرهسینده حوروفیلیک ایدئیالارینین یئر آلماماسینا باخمایاراق، عیرفانی مضمونلو شعری هم صنعتکارلیق، هم ده ایدئیا باخیمیندان دولغوندور. بو معنادا شعرین اونون ایلک قلم تجروبهلریندن اولا بیلمهیهجگی شکسیزدیر. یئتکین یاشدا بیر شاعیرین گنج بیرینه نظیره یازماسی دا آز ایناندیریجی گؤرونور. بونا گؤره ده قنبراوغلوونون ان گئج ۱۴-جو یوزایللیگین ۲-جی یاریسیندا یاشاییب-یاراتدیغینی تخمین ائتمک اولار و لطیفینین وئردیگی معلومات اونون یارادیجیلیغینین داها ائرکن دؤوره عایید اولدوغونو گؤستریر.
شاعیرین بیر چوخ تدقیقاتچینین نظرینی جلب ائدن شعری عمر بن مزیدین ۱۴۳۷-جی ایلده قلمه آلدیغی "مجموعة النظایر"ده یئر آلیر. قنبراوغلوونون بیر پروتوتیپ غزلینه نسیمی، ائلهجه، داها ایکی شاعیر نظیره یازمیشلار.
قنبراوغلوونون اؤرنک غزلینین چوخ شؤهرت تاپدیغی و بونا گؤره ده نسیمینین دیقتینی چکدیگینی سؤیلهمک چوخ چتیندیر. چونکی همین شعره یالنیز بهرام اوغلو آدلی تانینمامیش بیر شاعیر، نسیمی و "مجموعة النظایر"این ترتیبچیسی عُمر بن مزید نظیره یازمیشلار. قنبراوغلو:
آنیلدی قارغینین دالی آنین قدّی-چیناریندان،
دیلر بیمارینه شربت لبینون لعلی یاریندان.
نسیمی:
صبا هر دم گلور میشکین ساچین چینی-تاتاریندان،
جاهانی عنبرین ائیلر نسیمی-موشکباریندان.
قئید ائتمهلیییک کی، نسیمی قنبراوغلویا نظیره یازان یئگانه آذربایجانلی شاعیر دئییلدیر. ترتیبچینین شاعیره یازیلان نظیرهلری سیرالاماسی قنبراوغلوونون بو غزلینه ایلک نظیره یازانین بهرام اوغلو تخلوصّلو شاعیر اولماسی تصوّورونو یارادیر. حاقیندا هئچ بیر معلوماتیمیز اولمایان شاعیرین:
صبا بوندان سیپاهانا ایلَت کوهلو جواهیر دئر،
الونه گیرسه بیر ذرّه آیاغینون غوباریندان،
- کیمی بئیتیندن اونون اصفهاندان اولماسی و غوربتده اولدوغوندان او تورپاقلارین حسرتینی چکمهسی معلوم اولور. ظنیمیزجه، اصفهان و یاخود اورا یاخین بیر چئورهدن اولان و تورکجه شعرلر یازان بیر شاعیرین آذربایجان تورکو اولماسی شوبهه دوغورمامالیدیر. شاعیرین عطائییه نظیرهسینده ده بوحسرت و نیسگیلین ایشارتیلارینی گؤردوک:
زولفونیله هیندو خالون بیر آرایا جمع اولوب،
روم ائلینده ائدیسهلر سربسر یغما بنی.
قئید ائتمهلیییک کی، نسیمینین قنبراوغلویا یازدیغی غزلین مطلع بئیتی داها چوخ بهرام اوغلو غزلینین یوخاریداکی بئیتی ایله سسلشیر. عُمر بن مزیدین مطلع بئیتیندن ایسه اونون هر ایکی شعردن تأثیرلنمهسی معلوم اولور.
قنبراوغلوونون بو غزلی ایله سسلشن شعره ۱۵-جی عصر جیغاتای شاعیرلریندن عطائینین دیوانیندا دا راست گلدیک. آشاغیدا لکسیک واحیدلر باخیمیندان داها یاخین اولان بئیتی قئید ائتمکله کیفایتلنیریک:
بوُیوُنگنی نخلی-هواسینده
چوُ بوُلدی هیمّتیم عالی
معاذالله! کی یاد ائتسم
چمن سرو-وُ چیناریندن
قنبراوغلوونون دیگر بیر شعری ۱۵-جی یوزایللیگین ۲-جی یاریسیندا یاشامیش آذربایجان شاعیرلریندن هیدایتین تخمیسینین ترکیب حیصهسیدیر. آغقویونلو دؤورو آذربایجان شعرینین تانینمیش نمایندهلریندن اولان بو شاعیر قنبراوغلوونون ۹ بئیتلیک بیر غزلینی تخمیس ائتمکله همین غزلین قورونوب گونوموزه چاتماسینا دا واسطهچی اولموشدور. هیدایتین بحثینی ائتدیگیمیز شعری اونون دیوانینین آذربایجانداکی نشرینده یانلیش اولاراق، "موخمس" آدی آلتیندا وئریلدیگی اوچون قنبراوغلویا عایید حیصهلر ده هیدایتین قلمینین محصولو کیمی تقدیم ائدیلمیشدیر. لاکین تورکیهلی تانینمیش عالیم زینب قورخماز و گنج تدقیقاتچی ابراهیم سونا شعرین ژانرینی دوزگون تعیین ائدرک، اونون تخمیس اولدوغونو و اؤرنک شعرین قنبراوغلویا عایدیتینی قئید ائتمیشلر. هیدایت:
مودام جؤور-و جفا یایینی سیپهر قورور،
بلا اوخینی چکوب، کیمه اوغرادییسا اورور،
هیدایت، آندا وفا اوموبان کیشیمی دورور،
وفا اومیدی جاهاندا کی، قنبراوغلو اومار،
زهی تصویری-باطیل، زهی خیالی-محال.
گؤروندوگو کیمی، آذربایجان شاعیری هیدایتین و اونون شعرینه اؤرنکلیک ائدن قنبراوغلو غزلینین دیل باخیمیندان آیریلیغی یوخدور. داها سونراکی یوزایللیکده یاشایان خلفین پروتوتیپین دیلینی دَییشدیرمهسی ده ایناندیریجی گؤرونمور. بورادا بئله بیر موقاییسه آپارماق یئرینده اولاردی کی، ۱۵-جی عصر آذربایجان شاعیرلریندن کشوری تخمیس ائتدیگی شعرین هانسی ادبی دیله مخصوصلوغونا خوصوصی دیقّت یئتیرمیشدیر. نوایییه یازدیغی تخمیسلرده اونون دیلی جیغاتایجایا اولدوقجا یاخین، عثمانلی شاعیرلرینه (احمد، نظامی قارامانلی) یازدیغی تخمیسلرده ایسه اوغوز تورکجهسیندهدیر. عینی دوروم فضولینین نظیره و تخمیسلرینده ده نظره چارپیر. ایندییهدک دیقّت یئتیریلمهمیش بو اؤزللیک کشوری و فضولینین بیر شاعیر اولاراق گئنیش ایمکانلاریندان سوراق وئردیگی کیمی، تخمیس یازیلان اثرین دیلینین قورونماسینین لازیم گلدیگی قناعتینی ده یارادیر. بونونلا بئله، بو دلیله ده تام آرخالانماق چتیندیر و بو ایستیقامتده داها تفرروعاتلی آراشدیرمالارا احتیاج واردیر.
۱۵-جی عصر جیغاتای شاعیرلریندن عطائینین آشاغیداکی بئیتینین یئر آلدیغی غزلی ده قنبراوغلویا یازیلمیش نظیره کیمی دَیرلندیرمک مومکوندور:
ای عطایی، وصلینینگ تدبیریده جای اوُیناقیل،
کیم موحبّت بابیده سیقماس فن و مکر و خیال.
بیر سیرا شاعیرلرین دیقّتینی جلب ائدرک، پوئتیک تخیولونو یئنی تصویر و فرقلی دئییملر عالمینه پروازلاندیران بو شعرده هم ده آوتوبیوقرافیک معلوماتلار ایفادهسینی تاپمیشدیر. غزلدن شاعیرین بیر زامان یوکسک منسب، شان-شؤهرت ("جاهاندا من دخی بیر
شهسواری-دؤولت ایدوم // کی، هم-اینانوم ایدی تخت-و بخت-و عیزّ-و جلال") و گؤزل جامال صاحبی اولدوغو، لاکین بیر قضا نتیجهسینده بونلاردان محروم اولماسی تصوّورو یارانیر. یوخاریدا خاطیرلاتدیغیمیز بئیت و سونراکی پارچالاردا ایفادهسینی تاپان تحکیه طرزیندن اونون آتدان ییخیلاراق، اؤلومله اوز-اوز قالماسی و سوندا شیکست اولماسینی اؤیرهنه بیلیریک. شاعیرین الیمیزده اولان آلتی شعریندن ایکیسینده تخلوصّونو "شیکست" اپیتتی ایله وئرمهسی ده کوسکونلوگونون ایفادهسی کیمی آنلاشیلیر.
قنبراوغلوونون ایندییهدک تامامیله تدقیقاتدان کناردا قالمیش اوچونجو شعری:
سنین زولفون بانا دام-و بلادور
کی، گؤنلوم دایم آندا موبتلادور،
- مطلعسی ایله باشلایان غزلدیر. أیریدیرلی حاجی کمالین "مجموعة النظایر" (۱۵۱۲) آدلی ترتیبینده یئر آلان بو شعر ده آذربایجان تورکجهسینده قلمه آلینمیشدیر. قناعتیمیزجه، هر اوچ شعر سؤز صنعتکارلیغی و دیلینین ظریفلیگی باخیمیندان آذربایجان ادبیات تاریخی و ادبی دیل تاریخینده خوصوصی بیر یئر آلماغا لاییقدیر.
ترتیبچییه گؤره، قنبراوغلوونون یوخاریداکی مطلع ایله وئریلن غزلی "نعت رسول علیهاسلام ردیفی-دیگر" ("رسول علیهالسلامین تعریفینه عایید دیگر ردیفلی شعر") باشلیغی آلتیندا وئریلن اؤرنک اثره یازیلمیش نظیرهدیر. تأسف کی، پروتوتیپ شعرین مؤلیفی بللی دئییلدیر. تدقیقاتچی یاسمین ارتک مورکوچ بو شعرین حاضیرلادیغی علمی-تنقیدی متنین اساسیندا دوران هر ایکی الیازما نوسخهسینده مؤلیفسیز وئریلدیگینی قئید ائدیر. ماراقلیدیر کی، نه بو شعرین مقطعسینده، نه ده آردینجا گلن "نظیرهی اوست" ("اونون نظیرهسیدیر") باشلیقلی عینی مؤلیفه عایید غزلین مقطعسینده تخلوصّ وئریلمهمیشدیر. سلیمان، قاسم، ربانی تخلوصّلو شاعیرلرله یاناشی، نسیمی و قنبراوغلوونون دا نظیرهسی قئیده آلینان بیر متنین مؤلیفی، هله کی، آنونیمدیر. حاجی کمالین "قنبراوغلان" تخلوصّو ایله وئریلن شعری "نظیرهی-قنبراوغلو" باشلیغی آلتیندا وئرمهسی خوصوصی اهمیته مالیکدیر و بو قئید شعرین مؤلیفی ایله علاقهلی یاراناجاق فیکیر دولاشیقلیغینین قارشیسینی آلیر.
قنبراوغلوونون شعرلری داغینیق شکیلده چئشیدلی توپلولاردا یئر آلدیغیندان شاعیرین شخصیتی، یارادیجیلیغی و س. ایله باغلی دَیرلندیریلمهلرینده ده سیستملیلیک یوخدور. اونون ایکی تورک لهجهسی ایله یازماسی و بونون هانسی سببلردن قایناقلانا بیلهجگی ایسه دیگر تدقیقاتچیلارین دیقّتینی جلب ائتمهمیشدیر. تدقیقاتچیلاردان یالنیز ای.سونا هیدایتین تخمیسینین زمینینی تشکیل ائدن غزلین مؤلیفینین - قنبراوغلوونون بعضی شعرلرینین اویغور الیفباسی ایله ده یازییا آلیندیغینی قئید ائتمکله کیفایتلنمیشدیر.
قئید ائتمهلیییک کی، قنبراوغلوونون نسیمی و هیدایتین شعرلرینه اؤرنکلیک ائدن غزللرینده، ائلهجه ده أیریدیرلی حاجی کمالین "مجموعة النظایر" آدلی توپلوسوندا یئر آلان شعرینده چیغاتایجا لکسیک عونصورلر یئر آلمیر و اونون بو اثرلرینین دیلینه آذربایجان تورکجهسی حاکیمدیر. شعرلری دیل باخیمیندان موقاییسهمیز اساسیندا اونون یوخاریدا بحثینی ائتدیگیمیز ایکی اؤرنک غزلینین آذربایجان تورکلری نسیمی و هیدایتین دیلیندن سئچیلمهدیگی، سونونجو غزلینین ده عئینیله اوغوز تورکجهسی اؤزللیکلرینه مالیک اولدوغو قناعتینه گلدیک.
قنبراوغلوونون، آرتیق قئید ائتدیگیمیز کیمی، دیگر اوچ غزلی ایسه اویغور الیفباسی ایله قلمه آلینمیشدیر. تانینمیش عالیم او.ف.سرتکایانین آراشدیرماسینا گؤره، بو توپلونو منثور بخشی آدلی تانینمیش کاتیب ۱۴۳۱-جی ایلده ترتیب ائتمیشدیر. بو معنادا همین مجموعه شاعیرین اثرلرینین یئر آلدیغی توپلولارین ان قدیمی اولماسی باخیمیندان خوصوصی اهمیت کسب ائدیر.
قنبراوغلوونون همین مجموعهده یئر آلان جیغاتایجا شعرلرینین پوئتیک اینیکاسینی نسیمی و حافظ خارزمینین (XV) دیوانلاریندا دا گؤرمک مومکوندور. بو معنادا نسیمینین یوخاریدا اؤرنگینی وئردیگیمیز و نسیمیشوناسلارین دیقّت مرکزینده اولان غزلی اونون قنبراوغلو یارادیجیلیغینا بلدلیگینین یئگانه گؤستریجیسی دئییلدیر. بئله کی، سلفین "قیلدینگ قیلماگیل" و نسیمینین "ائتمک دیلرسن، ائتمهگیل" ردیفلی غزللرینده ردیف اویغونلوغو ایله یاناشی، فیکری ایفاده طرزی، اوسلوب و مؤوضو سئچیمی باخیمیندان دا یاخینلیق موشاهیده اولونور. قنبراوغلوونون "بولماغای" و نسیمینین "اولماسون" ردیفلی غزللرینین سسلشمهلری ایسه داها چوخ ردیف و قافیه سویهسیندهدیر.
قنبراوغلوونون:
تا کیم اول سروی-سهی سومبولنی گولپوش ائیلهتی،
صدهزاران بولبولی گولشنده مدهوش ائیلهتی ،
- مطلعلی جیغاتایجا غزلی تکجه ردیف و قافیه باخیمیندان دئییل، بعضی بئیتلرین مضمونو باخیمیندان دا حافظ خارزمینین "ائیلهدی" ردیفلی غزلی ایله یاخیندیر. نومونهلره نظر سالاق. قنبراوغلو:
قصدی-جانیم قیلتی تیلبر ناوهکی-موژگان بیله،
نیچهکیم نیش اورتی اول، بو خستهتیل نوش ائیلهتی.
حافظ خارزمی:
کیرپیگون تا نیش-و شیرین لعلینی نوش ائیلهدی،
جامی-مئیدین عاشیقینی مست-و بیهوش ائیلهدی.
تصوّور آیدینلیغی یاراتماق نیتی ایله او.ف.سرتکایانین قنبراوغلو شعرینی ترانسلیتراسیاسینی مومکون قدر دییشمهمگه چالیشساق دا، یوخاریداکی بئیتی ایکی شکیلده اوخوماق و اونو آسانلیقدا دؤورون اوغوز ادبی تورکجهسینه ده اویغونلاشدیرماق مومکوندور. باشقا سؤزله، دؤورون هر ایکی ادبی دیلینین یاخینلیق سویهسی بو بئیتده ده آیدین شکیلده گؤرونور و لهجه آیریلیغی یارادان فرقین، اساساً، کار سامیتلرین اوستونلوگوندن عیبارت اولماسی خوصوصی آراشدیرمایا مؤحتاج دئییلدیر. اصلینده، بو یاخینلیق فردی کاراکترلی اولماییب، او دؤورون دیل خوصوصیتلریندن ایرهلی گلیر.
قنبراوغلوونون بیر سیرا بئیتلرینی اوغوز و جیغاتای تورکجهسینه اویغونلاشدیرمانین مومکونلوگو شاعیرین دیلینین کاتیبلر طرفیندن دَییشدیریله بیلهجگینی ده فیکره گتیریر. بو کیمی حاللار اورتا عصرلر متنلری اوچون نادیر حادثه دئییلدیر. مثلاً، ۱۵-جی یوزایللیگین بیرینجی یاریسیندا یاشامیش جیغاتای شاعیرلریندن عطائینین صفویلر دؤورونده کؤچورولهرک، آذربایجان تورکجهسینه اویغونلاشدیریلان، نسیمینین ایسه مرکزی آسیادا اوزو کؤچورولن تورکجه دیوانینین جیغاتایجایا اویغونلاشدیریلماسی معلومدور. بو معنادا قنبراوغلوونون تئیموریلر دؤورونده کؤچورولن شعرلرینین جیغاتایجالاشدیریلماسینین مومکونلوگونو احتیمال ائتمک اولاردی. همین توپلودا یئر آلان نسیمینین شعرینین دیل اؤزللیکلری باخیمیندان داها آز، هم ده معین فونتیک دَییشیکلیگه معروض قالماسی بئله بیر حالی احتیمال ائتمگه ایمکان وئریر. لاکین قنبراوغلوونون جیغاتایجا شعرینده بو دیلین خوصوصیتلری فراقمنتار دئییل، بوتون سویهلرده موشاهیده اولوندوغوندان دیلین دییشدیریله بیلهجگی احتیمالینی شوبهه آلتینا آلیر.
ظنیمیزجه، بو ایستعدادلی شاعیرین اؤز شعرلرینی تورکجهنین او دؤوردهکی هر ایکی ادبی دیلینده قلمه آلماسی اونون داها گئنیش چئورهلرده تانینماق ایستگیندن قایناقلانمیشدیر. بو ادبی تظاهرلرین اؤزونهمخصوصلوغو، شاعیرین هر ایکی لهجهنین خوصوصیتلری گؤرونن شعرلرینده بعضاً لهجهلرین بیریندن دیگرینه روان کئچیدین مومکونلوگو اونون دا حسناوغلو و خوجا دهّانی کیمی خوراسان بؤلگهسیندن اولا بیلهجگی فیکرینه یؤنلدیر.
قنبراوغلوونون اثرلرینین عرب و اویغور الیفبالاری ایله یازییا آلینماسی، ائلهجه ده اونا غرب (اوغوز) و شرق (جیغاتای) تورکجهلرینده نظیرهلر یازیلماسی بو شاعیرین آذربایجان، عثمانلی و جیغاتای ادبی ساحهلرینده کیفایت قدر تانینمیش بیر شخص اولدوغونو گؤستریر. شاعیرین اثرلرینی هم جیغاتای، هم ده آذربایجان تورکجهسی ایله قلمه آلینماسی اونو بو ایکی ادبیاتی علاقهلندیریجی بیر شخص کیمی اؤیرنمگه ده اساس وئریر و بو ادبی علاقهلرین تاریخینین داها یوزایللیکلردن باشلاماسینین مومکونلوگونو گؤستریر.
بورایادک سؤیلهنیلنلردن و الده اولان فاکتیکی بدیعی ماتریالدان چیخیش ائدرک، قنبراوغلوونون دا موعاصیری تورک شاعیری شیاد همزه کیمی دؤورونده ادبی دیله مالیک اولان ایکی تورک لهجهسینده - شرق و غرب تورکجهسینده یازدیغینی احتیمال ائدیریک.
سوندا بونو دئیه بیلریک کی، قنبراوغلوونون کیفایت قدر تانینمیش اولدوغونو اونا آذربایجان، تورکیه و جیغاتای تورکجهلرینده یازیلان نظیرهلر ثبوت ائدیر. شاعیرین عرب و اویغور الیفبالاری ایله یازییا آلینمیش ایکیدیللی غزللری و اونلارا یازیلان نظیرهلر شاعیرین شؤهرتینین تکجه اؤز دؤورو ایله حودودلانمادیغینی، تقریباً ایکی یوزایل بویونجا اونون گئنیش بیر جوغرافیادا تانیندیغینی، پوئتیک سؤزونون و طبیعی یاشانتیلاری ظریف ایفادهلرینین رغبتله قارشیلاندیغینی گؤستریر. بیزه گلیب چاتان غزللرینین هلهلیک سای باخیمیندان آز اولماسینا باخمایاراق، اونون هر ایکی ادبی چئورهده مشهور اولدوغونو دوشونمک مومکوندور. نظیره مؤلیفلرینین منسوب اولدوغو بؤلگهلره و اونلارین شعرلرینین پروتوتیپینه نظر سالدیقدا بئله بیر منظرهنین شاهیدی اولدوق: قنبراوغلوونون دیلیندن آسیلی اولمایاق، عینی بیر غزلینه هم چیغاتای، هم ده آذربایجان شاعیرلری نظیره یازمیش، غزلین دیلیندن آرتیق، سؤز صنعتکارلیغی، پوئتیک دوشونجهسینین تأثیری آلتیندا اولموشلار.
گؤروندوگو کیمی، ساغلیغیندا و سونراکی یوزایللیکلرده تانیناراق سئویلن، پوئتیک دوشونجهسی دیگرلری اوچون بیر صنعتکارلیق معیاری اولان قنبراوغلو سؤزونون شؤهرتی کیچیک آسیادان مرکزی آسیایا قدر یاییلمیش بیر شاعیردیر. اونون ایندییه قدر بو گئنیش جوغرافیادا دؤولتینی قورموش، میلّی ادبیاتی و ادبی دیلینی یاراتمیش تورک خالقلاریندان هئچ بیرینین ادبیاتیندا یئر آلماماسی، ابدی بیر غریبلیک حیاتینا محکوملوغو، اؤزونون ده شعرینده ایشاره ائتدیگی کیمی، طالعینین دؤنوکلوگوندن دئییل، بیز واریثلرینین دیقّتسیزلیگیندندیر.
نهایت، قنبراوغلوونون هر ایکی لهجه ایله یازیلمیش شعرلرینین بو ایکی قوهوم خالقین ادبی موناسیبتلرینی اؤیرنمک کونتکستینده دیقتهلاییق بیر فاکت اولدوغونو و اونون دا حسناوغلو کیمی آذربایجان ادبیاتیندا لاییقلی بیر یئر توتماغا حاقی چاتدیغینی قئید ائتمکله کیفایتلنیریک.
قنبراوغلوونون آذربایجان تورکجهسینده شعرلری:
۱. نسیمینین نظیره یازدیغی پروتوتیپ غزل:
آنیلدی قارغینین دالی آنین قدّی-چیناریندان،
دیلر بیمارینه شربت لبینون لعلی یاریندان.
گؤزو جادولاری افسون اوْقویوب بینی مست ائتدی،
گر-و هوشیار ائدر، سوُنار دیله لعلی-اوقاریندان.
چمنده بولبولو گؤردوم، دیلی آغزیندا لال اولموش،
مگر کیم آیرو دوشموشدور گولر گولیوزلو یاریندان؟
بنوم گؤنلیم آلان یاری قامودان ایختیار ائتدوم،
بلی، هئچ ایختیاریم یوخ بو دونیا اعتباریندان.
چو عشقون دامینا دوشدوم، دخی پرواز اوری بیلمز،
گؤگرچین نیجه قورتولسون بو شهبازون شیکاریندان.
شیکسته قنبراوغلوونا بویورسالار کی، تجرید اول،
گیرَم مئیدانه مردانه، اتک سیلکم نه واریندان.
۲. أیریدیرلی حاجی کمالین "مجموعة-النظایر"ده بیر آنونیم شعره نظیره اولاراق تقدیم ائتدیگی غزل:
سنین زولفون بانا دام-و بلادور
کی، گؤنلوم دایم آندا موبتلادور.
طبیبه سؤیلدوم دردی-دیلومدن،
طبیب ائیدور کی، دردین بیدوادور.
سانا "عؤمروم" دئدیم، ائی بیوفا یار،
یقین بیلدوم کی، عؤمروم بیوفادور.
جمالون برگینی حقّ تازه دوتسون
کی، هر شام-و سحر ذکروم دوعادور.
سوْر، ائیلهسون شیکسته قنبر اوغلان،
هزار اهلاً و سهلاً مرحبادور.
۳. هیدایت ین تخمیسینده یئر آلان غزل:
صاباح سنیلره واردوم برای-دفعی-ملال،
سپیدهدم کیم اسردی نسیم-و بادی-شیمال.
بیر آن قولاغوما گلدی ز خفتهگانی-لحد
کی، ای فقیر-و حقیر، اولماغیل موکدّرحال.
(هیدایتین آذربایجان نشرینده سون ایفاده: "پریشان حال")
چاهار-بالیشی-دونیا دئگول بیساطی-نیشاط
کیم، آندا تکیه قیلورسان زهی غورورو خیال.
(هیدایتین آذربایجان نشرینده: "تکیه" یئرینه، "یئکته" وئریلیب)
جاهاندا من دخی بیر شهسواری-دؤولت ایدوم
کی، هم-اینانوم ایدی تخت-و بخت-و عیزّ-و جلال.
(هیدایتین آذربایجان نشرینده: "گورو جلال")
هاچان کی سرپه سالوردوم نیقابی چؤهرهمدن،
گونش یوزی ساراروردی ز رشکی-حوسن-و جمال.
قضایی-حؤکمی-ایلاهی ایریشدی پئیکی-اجل،
گتوردی نامهیی-حسرت زواله دؤندی کمال.
ایکی فریشته هم اول دم موّکّیل اولدی مانا،
حساب قیلماق ایچون دفتری-حرام-و حلال.
من اول زامان کی اولارون صلابتین گؤردوم،
دوتولدی اؤیله کیم، اولدی زبانی-ناطیقه لال.
وفا اومیدی جاهاندا کی، قنبراوغلوی اومار:
زهی تصویری-باطیل، زهی خیالی-محال.
کؤچورن: عباس ائلچین
آذربایجان شعرینین غریب صحیفهلری - حوروفی شاعیر رفیعی
آذربایجان شعرینین غریب صحیفهلری - حوروفی شاعیر رفیعی
سعادت شیخییئوا
فیلولوژی اوزره فلسفه دوکتورو
اورتا چاغین ایجتیماعی، علمی و دینی دوشونجه ساحهلری ایله یاخیندان باغلی اولان، دؤورونون تاریخی-سیاسی پروسهلری، ادبی تخیّولو، فلسفی تفکّورو، دینی باخیش و موسیقی زؤوقونو نوماییش ائتدیرن و آذربایجان خالقینین میلّی-معنوی دَیرلرینین ایفادهچیسی اولان کلاسیک ادبیاتین اؤیرنیلمهسینده باخیش بوجاقلارینی یئنیلمه و قلیبلنمیش یانلیشلارین فیکری آسیلیلیغیندان آزاد اولماغا احتیاج یارانمیشدیر و بو، آرتیق زامانین طلبیدیر. چونکی یالنیز دؤورون طلبینه اویغون پریزمادان باخیلارسا، کلاسیک ادبی ایرثین ایندیهدک قارانلیقلارا بورونموش بیر سیرا مقاملارینا ایشیق سالینا بیلر. بیر چوخ باخیمدان مادی مدنیتیمیزین گؤستریجیسی اولان آبیدهلرله عینی ایستاتوسدا اولان معنوی-فیکری میراثیمیزین – کلاسیک ایرثین قورونماسی اولدوقجا واجیبدیر. چونکی بو اثرلرده خالقیمیزین میلّی، معنوی، اخلاقی، ادبی، فلسفی و دینی دوشونجهسی، بوتون بو سادالادیقلاریمیزین جمعیندن یارانان وارلیغی اؤز ایفادهسینی تاپمیشدیر. بو اثرلر سادهجه فردی بدیعی تخیولون دئییل، کولکتیو ذهنیتین ده محصولو کیمی درک و قبول اولونور. اصلینده میلّی-معنوی ثروتیمیزین چکیسی، سرحدلری و یارادیجیلاری سیخلیقلا گوندمه گلن و آکتواللیغینی ایتیرمهین مسئلهلردندیر. اما بو ساحهنین تدقیقی آرتیق فرقلی موستوییه کئچمهلی، یئرسیز شیشیرتمه و ضررلی تحریفلردن آریناراق جدی تدقیقاتلارین اوبیئکتی اولمالی، بئینالخالق علمی عالمده آذربایجان تورکلرینین زنگین معنوی-اخلاقی دَیرلرینین گؤستریجیسی اولاراق تقدیم اولونمالی، دیگر اؤلکهلرین بیر چوخ تفکّور صاحبلرینین بو دوشونجه مرکزیندن فایدالاندیغی سیستملی شکیلده اساسلاندیریلمالی، تکجه آذربایجانین دئییل، دونیا ادبیاتی ایچریسینده حقیقی مؤوقعئیی موعینلشدیریلمهلیدیر. بو ایشین گؤرولمهسینده کورتبییلیک یولوئریلمز، مرکزلشدیریلمیش آراشدیرمالار ایسه آرتیق تاریخی ضرورتدیر.
آذربایجاندا بو ساحه آراشدیریلارکن بعضی مقاملاردا تردّوده یول آچان، بعضاً ایسه فیکیر چاشقینلیغی یارادان سببلره اورتا عصرلرده موتمادی اولاراق دَییشن سرحدلر، فردی و ایختیاری یئردییشمهلر، کوتلوی موهاجیرت، دؤورون ادبی دبینه اویغون دیل سئچیمی و یاخود دیگر تورک دیللرینین لهجه خوصوصیتلرینین ایستیفادهسی، میّلتین و دیلین آدینین تکرار-تکرار دَییشمهلره معروض قالماسی و س.-دیر. بیر مقاله ده بو کیمی تاریخی، اجتماعی، سیاسی، جوغرافی، اینضیباطی، فیلولوژی و س. سببلردن قایناقلانان چوخسایلی پروبلملرین گئنیش تحلیلینی وئرمک ایمکان خاریجیندهدیر. بیز بورادا اساس مؤوضوموزا کئچمهمیشدن اؤنجه بو چوخشاخهلی پروبلمله باغلی سادهجه اورتا عصرلر آذربایجان شعرینین تدقیقی و تبلیغینده موشاهیده ائتدیگمیز ایکی فرقلی یاناشما طرزینی وورغولاماق ایستردیک:
بو پروبلملردن بیرینجیسی بیر سیرا دونیا شؤهرتلی شاعیریمیز (نظامی، نسیمی، فضولی...) و یا تانینمیش حؤکمدار شاعیرلریمیزین (حقیقی، ختایی...) میلّی منسوبیتی، هانسی خالقین و یا دؤولتین اونلارا صاحب چیخما حقوقونا مالیک اولماسینین چوخسایلی موباحیثهلرین اوبیئکتی اولماسیدیر. بو شاعیرلر آذربایجاندا بیرمعنالی اولاراق، آذربایجان ادبیاتینین نمایندهسی کیمی اؤیرنیلدیگی حالدا، اؤلکه خاریجیندن دیگر قونشو و یا قوهوم دیللرین تدقیقاتچیلاری طرفیندن اونلارین ادبیاتینین تمثیلچیلری اولاراق تقدیم اولونور. ۲. دیگر پروبلم ایسه آذربایجان تورپاقلاریندا دونیایا گلن و یا آذربایجان تورکجهسی ساحهسینه عایید اولوب چئشیدلی سببلردن دیگر اؤلکهلرده ادبی یارادیجیلیقلا مشغول اولان شاعیرلریمیزین اورتا عصرلر قایناقلاری و بعضی خاریجی چاغداش آراشدیرمالاردا آذربایجاندان اولماسینین آچیق و یاخود دولاییسی ایله بیلدیریلمهسینه باخمایاراق، آذربایجان ادبیاتشوناسلیغیندا بو مسئلهلره دیقّت یئتیریلمهمهسیدیر. نتیجهده بو لاقئیدلیک و دیقّتسیزلیک همین شاعیرلرین ساغلیغیندا باغلایان غوربت حیاتینین بو گون ده داوام ائتمهسینه گتیریب چیخارمیشدیر. بو غریبلیک اونلارین ساغلیغیندا جوغرافی و فیزیکی آنلامدا وطندن اوزاقلیق ایدیسه، بو گون همین غریبلیک اونلارین یاراتدیغی ادبی نومونهلرین حاضردا منسوب اولدوقلاری خالقین ادبیاتیندا یئرینی آلماماسی، آیری بیر بؤلگهنین ادبی نومونهسی کیمی اؤیرنیلمهسینده اوزه چیخیر. بو شاعیرلرین فعالیت گؤستردیگی جوغرافیا قارداش و یا قونشو اؤلکهلرین اراضیسینه داخیل اولدوغوندان اونلار همین ادبیاتین ایچینده اریییب غئیب اولموش و بیزیم ادبیاتیمیز اوچون ایسه، تأسف کی، ایتیریلمیشلر. همین سؤز اوستالارینین بیر قیسمینین (بدرالدین قیوامی (XII)، قنبراوغلو (XIII)) بیزه آز سایدا اثری گلیب چاتمیشدیر، دیگر بیر قیسمینین ایسه میراثی نیسبتاً داها حجملیدیر (خوجا دهانی (XIV)، رفیعی (XIV عصرین ایکینجی یاریسی-۱۵-جی عصرین ۱-جی یاریسی)). ظنیمیزجه، بو شاعیرلرین موقاییسهده داها کیچیک حجمده اولان میراثینین بئله موعیینلشدیریلهرک دَیرلندیریلمهسی آذربایجانین آنادیللی ادبیاتینین اؤزولونو تشکیل ائدن اثرلرین سایینی آرتیرا و نتیجهده ادبیاتیمیزی زنگینلشدیره بیلر. بوندان باشقا، بو اثرلرین آذربایجان ادبیاتی کونتکستینده اؤیرنیلمهسی ایلک ادبی نومونهلرین تکجه کمیتینی آرتیرماز، هم ده پوئتیک کئیفیت گؤستریجیلرینی اوزه چیخارار و همین شعرلرین یاییلما آرئالی بارهده معین تصوّور یارادا بیلر.
دوغرودور، اورتا چاغدا خوصوصیله ۱۵-جی-۱۶-جی عصرلرده یاشاییب فعالیت گؤسترمیش چوخسایلی موهاجیر شاعیرلریمیزین آدلارینا تذکیرهلرده سیخ-سیخ راست گلینیر. همین فاکتلارین اوزه چیخاریلاراق علمی باخیمدان قیمتلندیریلمهسینده تانینمیش تدقیقاتچی عالیملردن آ.موسییئوا و گنج آراشدیریجی و.موسیلینین خیدمتلرینی خوصوصی قئید ائتمک لازیمدیر. اما بیز بورادا سونراکی دؤورلرده موعیّن سببلردن کوتلوی کاراکتر آلان موهاجیرتدن دئییل، آنادیللی آذربایجان پوئزیاسینین دیوان و فلسفی شعرینین بونؤورهسینین قویولماسیندا خیدمتلری اولان، لاکین بو ادبیاتین نمایندهسی کیمی اؤیرنیلمهین شاعیرلردن بحث ائدهجهییک. سیلسیله کیمی نظرده توتدوغوموز بو یازیدا ایلک اولاراق، سون دؤورلر تورکیه ادبیاتشوناسلیغیندا آذربایجان حوروفی ادبیاتینین نمایندهسی کیمی تقدیم اولونان رفیعیدن، داها سونرا بیر سیرا فاکتیکی ماتریاللار اساسیندا آذربایجان ادبیاتینین نمایندهسی اولماسی قناعتینه گلدیگیمیز قنبراوغلو و خوجا دهّانیدن بحث ائتمگی نظرده توتموشوق. چاغداشی حسناوغلو کیمی آز سایدا شعری بیزه گلیب چاتمیش قنبراوغلونون میلّی منسوبیتی و نیسبهسی بارهده ایلکین قایناقلاردا معلومات وئریلمیر، لاکین اثرینین یاییلدیغی و عکس-صدا دوغوردوغو آرئالدا آذربایجانین دا خوصوصی یئری واردیر. حسناوغلو ایله عینی بؤلگهدن – اصلاً خوراساندان اولان خوجا دهّانی ایسه اوزون ایللر بویو تورکیهده آنادولو دیوان شعرینین ایلک نمایندهلریندن ساییلمیشدیر. مسلهنین بو شکیلده قویولوشوندا حیرت دوغوران سببلردن بیری عینی بؤلگهدن اولدوقلاری حالدا، حسناوغلونون آذربایجاندا آنادیللی شعرینین ایلک نمایندهسی، خوجا دهّانینین ایسه تورکیهده آنادیللی دیوان ادبیاتینین ایلک تمثیلچیسی حساب اولونماسیدیر. حالبوکی خوجا دهّانینین سونراکی دؤور ادبی فعالیتی آنادولو ایله باغلی اولسا دا، او، آذربایجان تورکجهسینین آکتیو ایشلندیگی بیر بؤلگهنین اؤولادیدیر و آذربایجان ادبیاتینین دا نومایندهسی اولاراق اؤیرنیلمهسینه معنوی حاقیمیز چاتیر. بحثینی ائتدیگیمیز شاعیرلرین ایرثینین بو کونتکستده اؤیرنیلمهسی، ادبی-فیکری دوشونجهسینین زمینینین و هانسی ادبی چئورهنین یئتیرمهسی اولماسینین دقیق موعینلشدیریلمهسی اونلارین شخصیتی و میراثینی ابدی غریبلیک ایستاتوسونا محکوملوقدان دا خلاص ائتمیش اولار.
حوروفی شاعیر رفیعی
ایندییهدک آذربایجاندا ادبی و فلسفی فیکیر تاریخیمیزین بیر نمایندهسی کیمی اؤیرنیلمهین رفیعی نسیمینین مشهور خلیفهلریندندیر. اونون شخصیتی، حیاتی، دوغوم یئری و میلّی منسوبیتی آذربایجان دا تفروعاتلی آراشدیریلمامیش، حاقیندا داها چوخ نسیمینین داوامچیسی کیمی عومومی شکیلده سؤز آچیلمیشدیر. ماراقلیدیر کی، «بشارتنامه» و «گنجنامه» کیمی ایکی مثنویسی ایله داها چوخ حوروفی مؤلیف کیمی تانینان رفیعی آذربایجانداکی تدقیقاتلاردا تورکیهلی (З.Кули-заде. Хуруфизм и его представители в Азербайджане. Баку: Элм, 1970, с. 222; M.Quluzadə. Böyük ideallar şairi. Bakı: Gənclik, 1973, s. 18 və s.)، آذربایجاندان کناردا یازیلمیش بیر چوخ اثرلرده ایسه تورکیهیه موهاجیرت ائتمیش حوروفی شاعیر کیمی اؤیرنیلمیشدیر. تورکیه و اوروپادا یازیلمیش بعضی تدقیقات اثرلرینده اونون نسیمی ایله برابر تورکیهیه موهاجیرت ائتمهسی بیلدیریلیر. بیر سیرا حاللاردا رفیعینین نیسبهسی قئید ائدیلمهدن عومومیتله موهاجیر حوروفی شاعیر کیمی تقدیم ائدیلیر، بعضاً او، عجمدن روما گلمیش بیر حوروفی کیمی گؤستریلیر، بعضاً ایسه شاعیرین دوغوم یئرینین شیروان اولا بیلهجگی احتیمالی ایرهلی سورولور. تورکیهلی مشهور دیلچی عالیم گونای کوت یازیر: «دیلیندهکی آذربایجان لهجهسی اؤزللیکلرینه گؤره شیروانلی بیر آذربایجان تورکو اولماسی احتیمال اولونا بیلر» (کوت، گونای. رفیعی // تورکیه دیانت وقفی ایسلام آنسیکلوپدیسی. ج. ۳۴. ایستانبول: تورکیه دیانت. وقفی، ۲۰۰۷، ص. ۵۲۶).
رفیعینین اؤلوم تاریخینین ۱۴۰۹-جو ایلدهن سونرایا عایید اولماسی بارهده تدقیقاتچیلار یئکدیلدیرلر. [بعضی آراشدیرمالاردا قایناق گؤسترمهدن اونون وفات تاریخی ۱۴۱۸-جی اولاراق گؤستریلیر. ظنیمیزجه، بو، نسیمییه عایید وفات تاریخینین یانلیشلیقلا اونون خلیفهسینه عایید اولونماسینین نتیجهسیدیر].
ع.گؤلپینارلی اونون مزارینین ایندیکی یونان اراضیسینده (پرِوِزه/ Preveze) اولدوغو قناعتیندهدیر. بیر سیرا آراشدیرمالاریندا عینی قناعتی ایفاده ائدن ف.اوسلوأر سون مقالهلریندن بیرینده شاعیرین دفن اولوندوغو یئری کرمانا عایید پریوز اولاراق قئید ائدیر (https://www.academia.edu/4854623). اما شاعیرین آنادولویا موهاجیرتی اونون سون مکانینین یونان اولا بیلهجگینی داها عاغلاباتان ائدیر. چونکی فضلاللهدان سونرا حوروفیلرین ایران و آذربایجانی ترک ائدرک اوز توتدوغو اؤلکهلر ایلک اولاراق شام (سوریه)، داها سونرا روم (تورکیه) ایدی. بو معنادا رفیعینین آنادولودان کرمانا گئدهرک، حوروفیلیک تعلیمینین تبلیغی ایله مشغول اولماسی و اورادا وفات ائتمهسی ایناندیریجی گؤرونمور. هم ده حوروفیلیگی روم ائلینده یایماق تاپشیریغینی نسیمیدن آلان رفیعینین ان یوکسک إپیتتلرله حئیرانلیغینی ایفاده ائتدیگی مورشیدینین سؤزونه سونادک عمل ائتمهدن حوروفیلیگی یایماق اوچون ایرانا گئدهجگی احتیمالی شوبهه دوغورور. بوندان باشقا، بو تعلیمین یاییلما آرئالیندا بالکان اؤلکهلرینین (یونان، مجاریسان...) آدینا راست گلیندیگی حالدا، کرمانین بو تأثیر چئورهسینده خوصوصی بیر یئری یوخدور.
شاعیرین علم عالمینه هلهلیک ایکی مثنویسی معلومدور: «بشارتنامه» و «گنجنامه». هر ایکی مثنوینین الیازما نوسخهلری دونیانین بیر سیرا کیتابخانالاریندا یئر آلیر. رفیعینین «گنجنامه»سینین الیازما نوسخهلری ایران، تورکیه، فرانسه و بریتانیانین کیتابخانالاریندا، «بشارتنامه»نین الیازما نوسخهلری ایسه ایران، تورکیه، میصیر و بریتانیانین کیتابخانالاریندا ساخلانیلیر. مثنویلرین بو چئشیدلی نوسخهلردهکی حجمی فرقلی شکیلدهدیر. همین نوسخهلرین حجم باخیمیندان موختلیفلیگی هر ایکی اثرین علمی-تنقیدی متنینین حاضرلانماسی اوچون بوتون بو واریانتلارین الده اولوناراق نظردن کئچیریلمهسی ضرورتینی یارادیر. «بشارتنامه»نین الیازماسینین نوسخهلری تکجه تورکیهده ایستانبول بیلیمیوردو، توپقاپی سارایی موزهسی، سلیمانیه و میلّت کیتابخانالاریندا قورونور. (باخ: حوروفیلیک متینلری کاتالوغو. حاضرلایان: عبدالباقی گؤلپینارلی. آنکارا: تدک یایینلاری، ۱۹۸۹)
حوروفی شاعیرین «بشارتنامه»سی حاقیندا دوکتورلوق تزی یازاراق، دیل باخیمیندان تحلیل ائدن محمت ییگیت اثرین علمی-تنقیدی متنینی ده حاضیرلامیشدیر. اؤنجه ده قئید ائتدیگیمیز کیمی، تورکیهلی دیلچی عالیملرین بیر قیسمی «بشارتنامه»نین دیل باخیمیندان آذربایجان تورکجهسینین خوصوصیتلرینی داشیدیغینی بیلدیریرلر. بونا گؤره ده «فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن» قلیبی ایله یازیلمیش اولان اثر تکجه آذربایجان ادبی-تصووفی دوشونجهسی دئییل، دیل تاریخی باخیمیندان دا اهمیت کسب ائدیر. قناعتیمیز بئلهدیر کی، تورکیه ادبیاتشوناسلیغیندا نسیمی ایله تورکیهیه موهاجیرت ائتدیگی، اصلینین عجمدن اولدوغو بیلدیریلن، دیلی ایسه تورکجه اولان شاعیرین آذربایجان تورکو اولا بیلهجگی تردّوده یول وئرمهملیدیر.
شاعیرین ایکینجی مثنویسی اولان «گنجنامه» ه. ۱۲۶۰ / م. ۱۸۴۴-جو ایلده تورکیهده عرب الیفباسی ایله نسیمینین تورکجه دیوانینین اوّلینه علاوه اولونماقلا نشر ائدیلمیشدیر. اثر ۱۹۴۶-جی ایلده اسماییل حکمت طرفیندن تکرار چاپ اولونموشدور (ای. ه. أرتایلان. حورفی ادبیاتی اؤرنکلری I. گنجنامهیی رفیعی. ایستانبول: ایستانبول اونیورسیتهسی یایینلاری، ۱۹۴۶).
حوروفی شاعیرین «بشارتنامه»سینین آدی اینجیل (هر ایکی کلمه «موژده» آنلامیندادیر)، «گنجنامه»سینین (حرفاً: «خزینه حاقیندا کیتاب») آدی ایسه نظامینین «مخزنالاسرار» («سیرلر خزینهسی») مثنویسینین آدی ایله سسلشیر.
بیر سیرا دیگر حوروفیلیک متنلری کیمی رفیعینین «بشارتنامه»سینین ده «جاویداننامه» آدلاندیریلماسینا راست گلینیر. حوروفیلیک اوزره تانینمیش موتخیصلردن اولان ف.اوسلوأر علی امیری، منظوم نؤمره۹۴۳-ده ساخلانیلان بیر الیازماسینین باشیندا رفیعینین «بشارتنامه»سینین آدینین «جاویداننامه» شکلینده یازیلدیغینی بیلدیریر (https://www.academia.edu/4854623). بورادا بیر جهتی ده وورغولامالیییق کی، حوروفیلیک ادبیاتیندا «بشارتنامه» آدلی فارسجا داها بیر اثر واردیر. همین اثر بعضاً فضلالله-ین نوفوذلو خلیفهسی ابوالعلانین، بعضاً ایسه اونون دیگر خلیفهسی ابوالحسننین آدینا قئید اولونور. تدقیقاتچیلارین بعضیی بو ایکی شخصین عینی بیر آدام اولماسی، بعضیلری ایسه ایکی فرقلی شخص اولدوغو قناعتیندهدیرلر.
قئید ائتمهلیییک کی، «گنجنامه» مثنویسی «گنج نهان من مقالات موْنلا رفیعی » آدی آلتیندا دا کاتالوقلاردا یئر آلیر. اثرین آدی بو واریانتدا شاعیرین مورشیدی نسیمینین «گنجی-نیهان»، «گنجی-مخفی» و س. کیمی مجازلاری ایله آسوسیاسیا یارادیر.
حوروفی شاعیرین آدینین «موْنلا (مُلا کلمهسینین اسکی فورمو)» اپیتتی ایله وئریلمهسی اونون جدی تحصیل آلماسینی گؤستریر. چونکی سؤزلوکلرده «مونلا» کلمهسینین آنلامی «مودرّیسلیکدن سونرا قاضیلیق درجهسینی قازانان عولما»، «بؤیوک قاضی»، «بؤیوک عالیم»، «خوجا» و س. کیمی وئریلیر. ایستر بو اپیتت، ایسترسه ده اونون فضل الله-ین فارسجا مورکب اثرلرینی اوخویاراق، بعضی مقاملارینی تورکجه قلمه آلماسی فارس دیلینه موکمل بلدلیگینی و مدرسه تحصیلی آلدیغینی تصدیقلهییر.
رفیعینین «بشارتنامه»سینین تدقیقاتا جلب ائتدیگیمیز الیازما نوسخهسی ایرانین ملک کیتابخاناسینا مخصوصدور. بو متن تکجه حوروفیلیک ایدئیالارینین ایفادهسی باخیمیندان ماراق دوغورمور. اثر خطاطلیق خوصوصیتلری، یازی طرزی و ایستروکتور باخیمیندان مورکّبلیگی ایله ده دیقتی جلب ائدیر. مثنوینین متنی عنعنوی طرزده – میصراعلاری قارشی-قارشییا و یا آلت-آلتا دئییل، هر سطرده اوچ میصراع اولماقلا اوچ سوتون شکلینده یازییا آلینمیشدیر. بو جهت ایسه متنین اوخوسو و قاوراییشینی نیسبتاً چتینلشدیریر. صحیفهلرین کناریندا بعضاً حاشیه شکیللی قئیدلر ائدیلمیشدیر. بو قئیدلرین یازی طرزی اونون ائله نوسخهنی کؤچورن کاتیب طرفیندن ائدیلدیگی تصوورونو یارادیر. کاتیب بعضاً متنده یازیلیش اوسلوبو باخیمیندان چتین اوخونان ایفادهنی آیریجا اولاراق حاشیهده قئید ائدیر. بعضاً ورقلر آراسینداکی علاقهنی قووتلندیرمک مقصدی ایله سونراکی ورقدهکی ایلک سؤز و یا بیر نئچه سؤز اوّلکی ورقین سونوندا حاشیهده آیریجا وئریلیر. بعضاً ایسه حاشیهدهکی سؤزلرین متندن سئچیلمهمهسی و فرقلی کلمهلر اولماسی دیقتی چکیر. ظنیمیزجه، بو ایفادهلری قئید ائتمهده کاتیبین مقصدی اثرین نوسخه فرقلرینی نظره چاتدیرماقدیر. حاشیهلرده یئر آلان یازیلار آراسیندا عینی بیر آیهنین تکراراً وئریلمهسی، بونونلا شاعیرین سؤزونون قوران آیهسی واسطهسیله تصدیقلنمهسی جهدی ده دیقتیمیزی جلب ائتدی.
تهران ملک کیتابخاناسیندا ساخلانیلان بو اثرین اوزرینده «۲۶ ورق» قئیدی وئریلسه ده، اساس متن هر سطری ۳ میصراع، هر ورقده تقریباً ۷۵-۸۰ میصراع اولماقلا ۳۰ ورقدن عبارتدیر.
«بشارتنامه» ایستروکتور باخیمیندان مثنوی، ایدئیا-مضمون خوصوصیتلری باخیمیندان دیداکتیک-اخلاقی اثرلر سیلسیلهسینه عاییددیر. شاعیرین:
بشارتنامهیی-فضلی-ایلاهی،
بیلن گؤرر قامو اشیا کما هی،
- میصراعلاری ایله باشلایان بو اثری تورکیه ادبیاتشوناسلیغیندا ۱۵-جی عصرده یازیلمیش ایلک نصیحتنامهلردن ساییلیر.
رفیعینین میراثی زنگین اولماییب، هلهلیک معلوم ایکی مثنویدن عبارت اولسا دا، ایستر شاعیرین اؤزو، ایسترسه ده مورشیدی بارهده معین بیوقرافیک معلوماتلارا مالیکدیر. رفیعینین «بشارتنامه»سیندن اونون فضلاللهلا شخصاً تانیش اولمادیغی («چون بانا بیلدیردی کیمدیر فضلی-حق // پرده آچیلدی و گؤروندو طبق»)، نسیمینین اونا روم اهلینی حوروفیلیگه جلب ائتمگی تاپشیردیغی («سن دخی روم اهلین آگاه ائیلهگیل // آنلارا بو گیزلی رازی سؤیلهگیل») و س. معلوم اولور. اثردن همچینین داها اؤنجه شاعیرین سوننی مذهبینده اولماسی، سونرالار دهریلیک و تناسوخ اعتیقادینا مئیللنمهسی، لاکین ان سوندا نسیمی واسطهسیله حوروفیلیگی قبول ائتمهسی معلوم اولور.
رفیعینین ایستر «بشارتنامه»، ایسترسه ده «گنجنامه» آدلی اثرلری بو کیمی بیوقرافیک کاراکترلی معلوماتلاری احتیوا ائتمهسی، نسیمی ایله باغلی آزسایلی اولسا دا، دَیرلی بیلگیلر وئرمهسی باخیمیندان خوصوصی اؤنم کسب ائدیر. بئله کی، ایرانلی تدقیقاتچی حسین اولدوز قایناق گؤسترمهدن نسیمینین بیر ایل سلطان مراد زامانیندا، بیر ایل باغداددا ایقتیدار علئیهینه تبلیغاتا گؤره، داها بیر ایل ده سولطان بایزید دؤورونده محکوم اولوندوغونو یازیر. بو احتیماللاری بیرباشا تصدیقلهیهجک قایناقلار بیزه معلوم اولماسا دا، نسیمینین فعالیت گؤستردیگی اؤلکهلر سیراسیندا تورکیه و عراقین دا اولماسی، اونون خلیفهسی رفیعینین آشاغیداکی میصراعلاری بو مولاحیظهلرده حقیقتین پایی اولدوغونو دوشونمگه اساس وئریر. رفیعی «بشارتنامه»سینده دئییر:
اول شهیدی-عشقی-فضلی-ذوالجلال،
بندی-زیندانلاردا یاتان ماه و سال.
«بشارتنامه»نین ه. ۸۱۱ \ م. ۱۴۰۹-جو ایلده یازیلدیغینی نظره آلساق، نسیمینین ۱۴۰۹-جو ایلهدک بیر نئچه دفعه و موختلیف زیندانلاردا محکوملوق حیاتی یاشاماسی قناعتی حاصیل اولور. بوندان باشقا، بیرینجی میصراعنین مضمونوندان بو حبس اولونمالارین حوروفیلیکله علاقهلی اولماسی دا بیرمعنالی شکیلده آیدین اولور.
رفیعینین مورشیدی نسیمینین ادبی یارادیجیلیغینین باشلیجا اوسلوبی ایستیقامتلری بارهده وئردیگی معلومات دا اولدوقجا دَیرلیدیر. موتفکّیر شاعیر نسیمینین حوروفیلیگین اساسلارینی آچیقلایان منثور « مقدمة الحقایق» («حقیقتلرین باشلانغیجی») ریسالهسی آنا دیلینده قلمه آلینمیشدیر. [تورکیهنین بیر چوخ کیتابخانالاریندا الیازماسی شکلینده قورونوب ساخلانان اثر ۲۰۱۴-جو ایلده تدقیقاتچی عالیم فاتح اوسلوأر طرفیندن نشر اولونموشدور]. بو منثور فلسفی اثرین مؤلیفینین نسیمی اولا بیلهجگینی دولاییسی ایله تصدیقلهین فاکتا رفیعینین «بشارتنامه»سینده ده راست گلینیر. شاعیر اوستادیندان بحث ائدرکن اونون ایکی اوسلوبدا یازدیغینی بو شکیلده دیله گتیریر:
نظم، نثریندن بیزه وئردین خبر،
بو ایشارت عقلی اولانا یئتر.
گؤروندوگو کیمی، رفیعی نسیمینین نظم و نثر یارادیجیلیغینی ایلاهی عالمدن وئریلن خبر کیمی دَیرلندیریر. بو میصراعلاردا ماراق دوغوران دیگر بیر جهت ایسه شاعیرین نسیمینین تکجه نظم دئییل، نثر یارادیجیلیغینی دا خاطیرلاتماسیدیر. حوروفی شاعیرین بو قئیدلری مورشیدی نسیمینین آشاغیداکی میصراعلاری ایله یاخیندان سسلشیر:
مرا ز فضل الهی است دیده روشن
مرا ز نطق الهی زبان بود گویا
به مدحت ولیالله، به ذکر حی قدیم
به نظم و نثر مزین چو لولو لالا.
(منیم گؤزومون نورو ایلاهینین فضلیندندیر،
منیم دیلیم ایلاهینین نیطقیندن آللاهین ولیسینین (حض. علی نظرده توتولور. - س.ش.) مدحینده (و) حیّ و قدیم اولان آللاهین ذکرینده سؤز سؤیلهین اولوب،
پارلاق اینجی کیمی نظم و نثرله بزنمیشدیر).
ایلک دفعه اولاراق طرفیمیزدن تدقیقاتا جلب اولونان بو میصراعلار نسیمینین فارسجا بیر قصیدهسینده یئر آلیر و اونون تکجه منظوم دئییل، هم ده منثور اثر صاحبی اولدوغونا ایشیق توتور.
رفیعینین اثرلرینده یئر آلان بعضی فراقمنتلر هم ده نسیمینین علمی ترجومهیی-حالینین یازیلماسیندا دلیل کیمی ایستیفاده اولونور. بئله کی، اونون «بشارتنامه»ده مورشیدینی:
ناگهان اول رحمتی-فضلی-خودا،
اول عمادالدینی-سیرّی-مرتضی،
کیمی یاد ائتمهسی نسیمینین آدی ایله باغلی چئشیدلی احتیماللاری تکذیب ائدرک، عمادالدینی دوغرو سایماغا، همچینین اونون دینی اعتیقادینین شیعهلیک اولدوغونو سؤیلهمگه اساس وئریر.
حوروفی شاعیر رفیعینین «بشارتنامه»سینده یئر آلان «سروری-آفاق»، «امیرلمؤمین»، «قوطبی-عالم»، «پیشوایی-اهلی-دین» کیمی إپیتتلر نسیمینین آرتیق ۱۴۰۹-جو ایلهدک حوروفیلیک تریقتینده شئیخلیک مقامینا چاتدیغینی گؤستریر. «سرور»، «امیر»، «قوطب»، «پیشوا» ایفادهلرینین هر بیری نسیمینین همین عالی ایستاتوسونون پوئتیک ایفادهسیدیر و ایندییهدک تدقیقاتلاردا بو جهته دیقّت یئتیریلمهمیشدیر.
اثرده نسیمی حاقیندا دئییلن:
اول بلادان آه و افغان ائتمهین،
سؤیلهین اسراری پونهان ائتمهین،
اول مسیحیوش سیاحت ائیلهین،
پردهسیز علمی-لدونّی سؤیلهین...
کیمی میصراعلاردا رفیعی مورشیدینین گیزلی سیرّلری ایفاده ائتمک باجاریغی و همین گئرچکلیکلری آچیق سؤیلهمه جسارتی قارشیسینداکی حئیرانلیغینی بیلدیرمکله یاناشی، نسیمینین حوروفیلیک تعلیمینین تبلیغیندهکی طرزی بارهده ده موعیّن تصوّور یارادیر. حوروفی شاعیر «اوْل مسیحیوش سیاحت ائیلهین» میصراعسی ایله شئیخینین عؤمرونون سفرلرده کئچمهسینی و بو سیاحتلرین تبلیغی کاراکترلیلیگینی – حض. عیسینین اؤلودیریلدن نفسی کیمی بو تعلیم واسطهسیله اینسانلارا یئنی حیات بخش ائتمهسینی وورغولاییر.
رفیعینین نسیمییه رغبت و محبتی مورشیدینین فضلاللها اولان موناسیبتینه چوخ بنزهییر. او دا اؤز معنوی رهبرینی ایلاهینین مقامینا یاخین گؤرهرک، فردی و اوریژینال کاراکترلی بیر ایفادهدن ایستیفاده ائدیر: «نسیمالله». ایفادهنین بو شکلی «فضلالله » قلیبینده اولوب، رفیعینین اوستادینی ایلاهی حقیقتلر عالمین موژدهچیسی کیمی گؤردوگونو آچیقلاییر. مثنوینین آدینین یئر آلدیغی ایلک بئیتین آردینجا گلن پارچادا دئییلیر:
اول صوبح-مسأنی، ای حکیم،
گلدی نسیماله الرحمانالرحیم.
رفیعینین بو میصراعلاری اونون دیگر اثری اولان «گنجنامه»ده یئر آلان و بیر چوخ تدقیقات اثرلرینده سیتات اولاراق وئریلن آشاغیداکی بئیتله یاخیندان سسلشیر:
بولدوق چو نسیمینی نعیمین،
اولدو بیزه رحمتی رحیمین.
عومومیتله، حوروفی شاعیرین نسیمینی تکرار-تکرار «آللاهین رحمتی» کیمی تقدیم ائتمهسی دیقّتیمیزی جلب ائتدی. رفیعی یوخاریداکی بئیتلردن باشقا، «بشارتنامه»ده یئر آلان «ناگهان اول رحمتی-فضلی-خودا // اول عمادالدینی-سیرّی-مرتضی» میصراعلاریندا دا شئیخ شاعیری ایلاهینین مرحمتی اولاراق وصف ائدیر. اصلینده «نسیم» و «رحمت»این (مرحمت) بو طرزده علاقهلندیریلمهسینین ایسلامی عنعنهده فیکری زمینی واردیر. بئله کی، ایسلامی دوشونجهیه گؤره، نسیم (سحر مئهی) یارادانین یاراتدیقلارینا بیر مرحمتیدیر.
رفیعینین بو اثریندن نسیمینین اونو تکجه حوروفیلیک تعلیمینه جلب ائتمهدیگی، هم ده تورکجه یازماغا تشویق ائتمهسی ده آیدین اولور:
پس ضروری اولدو تورکی سؤیلهمک،
سؤیلهدیم، بیر نئچه گون چکدیم امک.
رفیعینین «بشارتنامه»سینین داها بیر ماراق دوغوران جهتی اونون دیداکتیک اثر اولماقلا یاناشی، ترجومه خوصوصیتلرینه ده مالیک اولماسیدیر. بئله کی، شاعیرین فضلالله-ین اوچ اثریندن بعضی پارچالاری تورکجه نظمه چکمهسینی بیلدیرمهسی اونون اثرینی منظوم ترجومهلر کونتکستینده اؤیرنمگه اساس وئریر. تورکیهلی تدقیقاتچی عالیم ای.آریکاوغلو حاقلی اولاراق یازیر کی، رفیعینین «بشارتنامه»سی «جاویداننامه»نین داها بیر ترجومهسیدیر. تدقیقاتچییا گؤره، بو مثنوی ترجومه اولماقدان آرتیق، تألیف-ترجومه گؤرونوشونه مالیکدیر. چونکی اثرده یئر آلان بئیتلردن آنلاشیلدیغی کیمی، اثر تام بیر «جاویداننامه» ترجومهسی دئییل، فضلالله-ین چئشیدلی اثرلرینین بعضی بؤلوملرینین نظمه چکیلمهسیدیر (ای.آریکاوغلو. فریشتهاوغلو. جاویدان-نامه ترجومهسی: ‘عشقنامه (اینجهلهمه-متن). یوزونجو ایل اونیورسیتهسی سوسیال بیلیملر انستیتوسو، دوکتورا تزی، وان، ۲۰۰۶، ص. ۳-۴). رفیعی فضلالله-ین حوروفیلرین نظرینده چوخ اؤنملی اولان اوچ فارسجا اثریندن ترجومه-ایقتیباسلارا یئر وئردیگینی آشاغیداکی شکیلده ایفاده ائدیر:
«عرشنامه» سؤزلریندن بوندا وار،
ترجومه قیلدیم کی، قالا یادیگار.
...«جاویداننامه» سؤزودور اکثری،
فهم ائدن اولور جاهانین مینبری.
هم «محبتنامه»دن یازدیم کلام،
اوچ کیتابیندان حاقین اولدو تامام.
گؤروندوگو کیمی، «بشارتنامه»نی رفیعی اؤزو فضلالله-ین اوچ کیتابیندان سئچمه ترجومه اولاراق دَیرلندیریر. یوخاریداکی بئیتلرده دئییلنلر رفیعینین فضلالله-ین فارسجا اولان هر اوچ اثریندن بهرهلهنمهسی و همین اثرلردن اخذ ائتدیکلرینی تورکجهده اصلینه یاخین – ترجومه اولاراق دیله گتیرمهسی قناعتینی یارادیر. اصلینده موعاصیر ترجومه آنلاییشینا تام جاواب وئرمهین، فضلاللها سیخ ایستینادلا یارانیب فورمالاشان همین اثر بو گونون «ترجومه» آنلاییشی باخیمیندان آنجاق شرطی آنلامدا ترجومه ساییلا بیلر.
تدقیقاتچی ف.اوسلوأره گؤره، رفیعی پراقماتیست (فایدالانماقلا ائدیلن) ترجومه اؤرنگی اولان «بشارتنامه»سینده عئینی ایله فریشتهاوغلونون ائتدیگی کیمی فضلالله-ین اثرلریندن ان اساس مؤوضولاری احاطه ائدهجک شکیلده فراقمنتار (قیسمی) ترجومهلر ائتمیش و بو ترجومهلرده ایختیاری شکیلده حرکت ائتمیشدیر. رفیعینین بو ترجومه طرزی حوروفیلیگین فوندامنتال مؤوضولارینی سئچیب بونلارین اساسلارینی آنلاتماق ایستگیندن ایرهلی گلیر. آنادولودا یازیلان ایلک تألیف-ترجومه اثری اولدوغو اوچون حوروفیلیگین تمللرینی بو شکیلده آنلاتماق ایستهمهسی اولدوقجا طبیعی و یئریندهدیر. رفیعینین ائتدیگی ترجومهلردهکی سربستلیکلر منثور پراقماتیست ترجومهلرده گؤرولدوگو کیمی هم آچیقلاییجی، هم ده پروپاقاندا مقصدلیدیر. (باخ: ف.اوسلوأر فارسجادان تورکجهیه حوروفی متن ترجومهلری // اسکی تورک ادبیاتی چالیشمالاری - متنین حاللاری: عثمانلیدا تألیف، ترجومه و شعره، ایستانبول: کلاسیک یایینلاری، ۲۰۱۴، ص. ۳۶۷)
نسیمینی شخصاً تانییان و اونون خلیفهسی اولاراق، آنادولو و بالکان اؤلکهلرینده حوروفیلیگی تبلیغ ائدن رفیعینین هر ایکی اثری ادبیات، تصوّوف، فلسفی فیکیر و دیل تاریخی باخیمیندان ماراق دوغوران و اهمیت کسب ائدن اؤزللیکلره صاحیبدیر. «بشارتنامه» هم ده اورتا چاغ آذربایجان ترجومه صنعتی تاریخینده خوصوصی و فرقلی بیر مقاما صاحیبدیر. بو فرقلیلیگین گؤستریجیسی اونون، ف.اوسلوأرین ده موعینلشدیردیگی کیمی، پراقماتیست ترجومه کاراکترلی اولماسیدیر.
سوندا بونو دا بیلدیرملیییک کی، رفیعینین هر ایکی مثنویسی، خوصوصیله «بشارتنامه»سینده فضلالله-ین نظری گؤروشلرینین ایجمالی و سادهلشدیریلمیش ایضاحی وئریلدیگی اوچون بو اثرلر هم ده حوروفیلیگین اؤیرنیلمهسینده سیخ-سیخ مراجعت ائدیلن قایناقلارداندیر. حوروفی شاعیرین هر ایکی اثرینین دیگر حوروفیلیک متنلری، خوصوصیله ریسالهلره نیسبتاً ساده دیلله یازیلماسی تبلیغی-تلقینی سجیهسیندن ایرهلی گلیر. قئید ائتمهلیییک کی، حوروفیلیگین ایلک اثرلری فارسجا، اولدوقجا مورکب، عربجه چوخسایلی ایقتیباسلار، حوروفی س سمبول -کودلاری ایله یوکلو متنلر اولدوغو حالدا، رفیعینین هر ایکی مثنویسینین دیلی ساده و آنلاشیقلیدیر. بونون باشلیجا سببی فارسجا و یا تورکجهنین حوروفیلیگی ایفاده ایمکانلارینا باغلی دئییلدیر. بو اوسلوب فرقلیلیگینین باشلیجا سببلری حوروفیلیگه ایلک دؤورلرده قوشولانلارین اینتللکتوال سوییهسینین یوکسکلیگی، ایلک حوروفیلرین جدی تحصیل گؤرموش شخصلر اولماسی، حوروفیلیگین فضلالله-ین ساغلیغیندا قاپالی تشکیللات شکلینده فعالیتی، فضلاللهدان سونرا ایسه خلیفهسی ابوالعلا و اونون واسطهسیله بو تعلیمه جلب اولونان نسیمینین تعلیمه کوتلوی کاراکتر وئرمه جهدلریدیر.
«بشارتنامه»نین بدیعی دَیرینی و تأثیر دایرهسینین اولوب-اولماماسینی موعینلشدیرمک اوچون خوصوصی آراشدیرما آپاریلمالیدیر. ایندیلیکده یالنیز ۱۹-جو عصرین مشهور موتصوویف شاعیرلریندن میر حمزه سید نیگارینین تورکجه دیوانیندا «بشارتنامه» ایفادهسینین یئر آلدیغینی و بونون رفیعینین اثرینه ایهام اولا بیلهجگینی قئید ائتمکله کیفایتلنیریک. (نیگارینین نسیمی و حوروفیلیگه موناسیبتلری بارهده آیریجا بیر مقالهمیزده بحث ائتمیشیک: س.شیخییئوا. سئیید نسیمی و میر همزه نیگاری: پوئتیک سؤزون سئیری // I. اولوسلاراراسی همزه نیگاری سمپوزیومو (۳۱ ماییس-۰۱ هازیران ۲۰۱۲، آماسیا). آماسیا، ۲۰۱۲، ص. ۳۲۳-۳۴۴).
بورایادک دئییلنلردن ده گؤروندوگو کیمی، نیسبتاً ایریحجملی و فلسفی-دیداکتیک مضمونلو ایلک آنادیللی مثنوی، ایلک نصیحتنامه و ایلک منظوم ترجومه اؤرنگی کیمی فرقلی بیر ایستاتوسا مالیک اولان «بشارتنامه»نین و اونون بیر سیرا بدیعی و فلسفی اؤزللیکلرینی داشییان «گنجنامه»نین علمی-تنقیدی متنینین نشری، چوخیؤنلو تدقیقی و علمی باخیمدان تفرّوعاتلی اؤیرهنیلهرک دَیرلندیریلمهسینه احتیاج واردیر. هر ایکی اثرده ۱۵-جی عصرین اوّللریندهکی آذربایجان تورکجهسینین ایسپسیفیک خوصوصیتلری قوروناراق، ادبی فاکتا چئویریلمیشدیر. بو باخیمدان رفیعینین بدیعی-فلسفی ایرثینین ادبیاتشوناسلیق، دیلچیلیک و فلسفه تاریخی باخیمیندان تفرّوعاتلی آراشدیریلماسی مقصده اویغوندور.
کؤچورن: عباس ائلچین
ضیا گؤکآلپ-ا گؤره، کولتور - مدنیّت و آیدینلارین وظیفهلری
ضیا گؤکآلپ-ا گؤره، کولتور - مدنیّت و آیدینلارین وظیفهلری
ملکه متینتاش
عوثمانلی و ائرکن تورکیه دؤنمینده ایلک تورک توپلوم بیلیمجیسی اولاراق آنیلان ضیا گؤکآلپ، عوثمانلی ایمپراتورلوغونون پارچالانما دؤنمینده گئچن حیاتی بویونجا میلّتینی بؤهراندان قورتارماق و اوجالتماق نامینه بؤیوک ایشلر گؤرموش بیر آددیر. عوثمانلینین ان گرگین دؤنمینده یاشاماسی و فیکیر صحنهسینه بو دؤنمده چیخماسی گؤکآلپین اثرلرینده گرهک چؤزوم آختارمالاری گرکسه ده سوسیولوژیک تحلیللر باخیمیندان آچیقجا گؤرولور. عوثمانلینین سون دؤنملرینده فرقلی آلانلاردا یاشانان بؤیوک چاپلی پروبلملری تحلیل ائتمیش و چؤزوم یوللاری اؤنرمیشدیر. گرک باتی و دوغو آلانینی قاپسایان تحصیلی، گرکسه ده خالقا یاخینلیغی و میلّی کولتوره وئردیگی دَگر ایله او دؤنمده بیر چوخ آیدینین رادیکال دوشونجهلرینه قارشی گؤکآلپ اوبژکتیو و راسیونال چؤزوملر سونماغی باشارمیش بیر آددیر. گؤکآلپین اوزرینده چالیشدیغی باشلیقلاردان بعضیلری، کولتور و مدنیّت قونوسونداکی تعریفلری، آیدینلارین دؤنمدهکی دورومو اوزرینه سوسیولوژیک تحلیللری و دؤنمده یایغین اولموش باتیلیلاشما فیکرینه یاناشمالاریدیر. اؤزللیکله گؤکآلپ بو سیاسی مسلهلری قاپسایان باشلیقلار ایچینده، آیدینلار و خالق آراسینداکی ایلیشکی اوزرینه قوردوغو ایدهآلی و باتینی نئجه قبول ائتمهمیز گرکدیگینی آچیقلایان یازیلاری ایله اؤز دؤنمینده و گونوموزده بیر فیکیر رهبری حالینا گلمیشدیر.
گؤکآلپین اوزرینده دوردوغو و توپلومداکی آیدینلارین دا رهبری اولماسی گرکدیگینی ساووندوغو قونو، کولتور و مدنیّت آراسینداکی ایلیشکیدیر. گؤکآلپ بو ایکی قاورامی آیریشدیقلاری و بیرلشدیکلری نؤقطهلر باخیمیندان ایکییه آییراراق تعریفلهمیشدیر. پروف. دوکتور. اروْل گونگؤر-ه گؤره، ضیا گؤکآلپ، کولتور-مدنیّت آیریمینی بیر پراتیک اندیشه یاشادیغی اوچون قورغولامیشدیر (1). بیرلشدیکلری نؤقطهنی، هر ایکیسینینده توپلومسال حیاتی (کولتور، دین، اخلاق، حوقوق، عاغیل، استتیک، دیل) و دینامیکلری قاپسامالاری اولاراق گؤستریرکن آیریشدیقلاری نؤقطهیه داها قاپساملی توخونموشدور. گؤکآلپ-ا گؤره کولتور و مدنیّتین آیریشدیغی نؤقطهلر بو شکیلدهدیر، کولتور میلّی بیر قاورامدیر و میلّت ایچیندن گلن اؤز دگرلری قاپسار، آنجاق مدنیّت میلّتلرآراسی یعنی بئینالمیللدیر. یعنی، کولتور اولوسال بیر کیملیگی تمثیل ائدرکن، مدنیّت بوتون اینسانلیغا خطاب ائدن و بیر اولوسدان دیگرینه گئچه بیلن بیر قاورام اولاراق آچیقلانیر (2). بونو بو شکیلده اؤرنکلهیه بیلهریک، آلمان کولتورو، فرانسه کولتورو، اینگیلیس کولتورو و بو کولتورلرین اورتاق اولاراق ایچینده یئر آلدیقلاری باتی مدنیّتی. گؤکآلپین گؤستردیگی بیر دیگر آیریشما نؤقطهسی ایسه، کولتورون دویغولاردان تورهمیش، خالقدان گلهنی ایچینده باریندیران سویوت اولمایان بیر اولغو اولاراق سایارکن، مدنیّتی داها قاپساملی، ایچریسینده تکنیگی و بیلیمی باریندیرماسی اولاراق گؤستریر. بیر باشقا دئییشله، کولتور ایلهام ایله اورتایا چیخاریلیرکن، مدنیّت عاغیل و منطیق یولو ایله یارانیر (2). یئنه گؤکآلپین بیر باشقا باخیش آچیسینا گؤره، قبیلهلر اؤنجهلیکله بیر کولتوره صاحیب اولور، داها سونرا گلیشدیکلری، ایمپراتورلاشما و کوزموپولیت قورولوشا دؤنوشمه سورجلرینده مدنیّت حالینی آلیرلار (3). آیریجا، گؤکآلپ-ا گؤره باتی مدنیّتی مسیحی مدنیّتی اولمادیغی کیمی دوغو مدنیّتی ده ایسلام مدنیّتی اولاراق آنیلمامالیدیر. یعنی مدنیّتلر دین ایله باغداشمامالیدیر. بونا بیر دستکلهمه اولاراق، دوغو مدنیّتی ایچینده یئر آلمیش اولان بیزانسی اؤرنک وئره بیلهریک.
کولتور و مدنیّت باشلیقلارینین بیرلشمه و آیریشما نؤقطهلریندن یولا چیخاراق، گؤکآلپین او دؤنمین آیدینلاری اوزرینه اولان تحلیللری و دوشونجهلرینی دگرلندیرمک گرکیرسه، ضیا گؤکآلپ اؤنجهلیکله آیدین - خالق ایلیشکیسینین سوسیولوژی و فلسفه بیلیملرینی قوللاناراق تحلیلینی ائتمیشدیر (2). بو تحلیللر ایله آیدین و خالقین تعریفلهمهسینی، آرالارینداکی فرقلری و بیربیرلری ایله نئجه بیر ایلیشکی ایچینده اولمالاری گرکدیگینی آچیقلامیشدیر. آیریجا، ضیا گؤکآلپ، آیدینلارین توپلومداکی رولونو تحلیل ائتمک اوچون اؤنجهلیکله کولتور و مدنیّت قاورامی آراسینداکی آیریم نؤقطهسینی تام اولاراق آنلامامیز گرکدیگینی سؤیلر. یعنی آیدینین خالقا نه وئرمهسی و خالقدان نه آلماسی گرکدیگینی گؤکآلپ کولتور و مدنیّتین آیریملاری اوزهریندن آچیقلامیشدیر. ضیا گؤکآلپ ایدئالیندا آیدینلاری گرهک آلمیش اولدوقلاری تحصیل گرکسه یئتیشمیش اولدوقلاری چئورهدن دولایی میلّتتین سئچکینلری اولاراق گؤستریر (2). آیدینلار خالق مکتبلرینده اوخومامیش و خالق ایچریسینده یئتیشمهمیش تحصیللی قروپدور. یعنی ،خالقا عایید اولان کولتوره تام اولاراق حاکیم اولمامیشدیرلار. بو ندنله، گؤکآلپ، تورک میلّتینین آیدینلارینین روحو تمامی ایله تورک کولتورو ایله اشباع اولدوقدان سونرا میلّیلشمک ایمکانینا صاحیب اولابیلر دئیهرک آچیقلامیشدیر (4). ضیا گؤکآلپین بو سؤزونه گؤره، سئچکین دئیه گؤستریلدیگی بو قروپ آلدیغی غئیری میلّی تحصیلین اولوشدوردوغو میلّی کولتور آلانینداکی اسکیکلیکلری خالق ایچینده اوزون سورهلر گئچیریب، خالقا عایید دگرلری منیمسهمک ایله آرادن آپارمالیدیر (2). ساغلام میلّتلرده آیدینلارین وظیفهسی خالقین روحی محصوللارینی آنلاماق سونراسیندا دا نیظام و اینتیظاما سوخماقدان عیبارتدیر (5). گؤکآلپین بو سؤزو ایله ده آنلاشیلاجاغی اوزره، ساغلام میلّتلرده آیدین و خالق آراسیندا قارشیقلی بیر ایلیشکی اولدوغونو، آیدینلارین تمل وظیفهلری نین یاشادیقلاری میلّتین مدنیّتینی قورمالاری گرکدیگینی، مدنیّتی قورماق اوچون ده اؤنجهلیکله کولتوره چاتماق و اونو گلیشدیرمک گرکدیگینی سؤیلر. یعنی، آیدینلار بو تمل وظیفهلرینه کولتوره چاتماق ایله باشلامالیدیرلار. کولتوره ده آنجاق خالقا گئدهرک چاتارلار. داها سونراسیندا قورموش اولدوقلاری مدنیّت چرچیوهسینی خالقا منیمستمک و اونلارا چاتدیرمالاری گرهکدیر. بو ندنله ده خالقا تکرار گئتمهلری لازیمدیر. باشقا بیر دئییش ایله گؤکآلپ، آیدینلارین خالقا ندن گئتمهلری گرکدیگینی ایکی مادّه ده ساوونور: بیرینجیسی میلّی کولتورو اونلاردان آلابیلمک و سونراسیندا بو کولتورو تمل آلاراق قوردوقلاری مدنیّتی خالقا چاتدیرماق.
گؤکآلپ آیدینلاری ایدئال اولاراق تعریفی قیراغیندا آیریجا، عوثمانلی ایچینده کی دوروملارینی دا سوسیولوژیک بیر پرسپکتیو ایله دگرلندیرمگه آلمیشدیر. گؤکآلپین دگرلندیردیکلرینه گؤره عوثمانلیدا ایدئالیندان چوخ فرقلی بیر دوروم مؤوجوددور. عوثمانلیدا آیدین قاورامی باتیلیلاشما دوشونجهلری ایله بیرلیکده اورتایا چیخمیشدیر. (2) و عوثمانلی آیدینی دئیه آدلاندیریلان قروپ دؤولت ایچینده یئر آلمیش اولدوغو اوچون خالق ایله بیر علاقه حالیندا اولما قایغیسینا صاحیب اولامامیشدیر (2). بونون سونوجوندا، خالقا عایید دگرلری بایاغی اولاراق گؤرموش و کولتورو اونلاردان آلینماسی گرکدیگی اولغوسونو اؤنمسمهمیشدیر. بو دوروم عوثمانلیدا بیر چوخ اؤنملی قونودا ایکیلیکلر اولوشماسینا ندن اولموشدور. اؤرنگین، میلّتین ایچینده ایکی دیللیلیک (عوثمانلیجا و خالق ایچینده کی تورکجه)، دین، اخلاق و ایقتیصادا قارشی ایکی فرقلی یاناشیم، ایکی فرقلی موسیقی، وزن و ادبیات کیمی (2). عوثمانلی آیدینلاری آراسیندا چیخان بو سورونلار ندنی ایله ضیا گؤکآلپ آیدین و سئچکین قاورامینین تعریفلرینی و ایشلَولرینی آییراراق یئنیدن آچیقلاما احتیاجی دویموشدور. گؤکآلپ-ا گؤره سئچکین دئییلن قروپ، غئیری موسلمان اوخوللاردا غئیری میلّی تحصیل آلمیش و میلّی کولتوردن چوخ فرقلی بیر کولتورده یئر آلاراق یئتیشمیش بو ندنله ده اؤز خالقینین کولتورل دگرلرینی اؤنمسمهین صینیفدیر. بوندان فرقلی اولاراق آیدینلار ایسه خالقا چوخ یاخین، خالقین دگرلرینی منیمسهیه بیلن، آییرد ائدیلدیکلری نؤقطهنین سادهجه آلدیقلاری پوزیتیو تحصیل اولان، یعنی گؤکآلپین ایدئالینداکی آیدین قاورامینا اویغون اولان قروپدور.
سونوج اولاراق، ضیا گؤکآلپ، تورکیهده سوسیولوژینین قوروجوسو قبول ائدیلیر. آنجاق، ضیا گؤکآلپ عئینی زاماندا بیر تئوریسیندیر، فیکری ائتکیسی سادهجه سوسیال بیلیملرده بیر بیلیم اینسانی اولماقدان اؤتهدیر، تورکیه جومهوریتی دؤولتینین اولوشوموندا، گؤکآلپین دوشونجهلری اویغولاما آلانی تاپمیشدیر. بو یئنی دؤولتین سیاسی، اکونومیک، سوسیو-کولتورل قورولوشوندا گؤکآلپین جیدی یؤنلندیریجی ائتکیلری واردیر.
گؤکآلپ-ا گؤره؛ بیر اولوسون مدنیّتی خالقا راغماّ، خالقین میلّی کولتورونو هیچ دیقته آلمادان دئییل، تام عکسینه خالقین صاحیب اولدوغو میلّی کولتوردن حرکتله ائدیلمهلیدیر. اونا گؤره دؤولته، میلّی کولتوردن سوزولهرک آلینان دگرلرله روح وئریلمهسی گرکمکدهدیر.
گؤکآلپین سیاسی سؤیلهمی، بوگونکو معنادا اؤزگورلوکچو و دموکراتیک بیر بویوت داشیماقدان چوخ، تحصیل آلمیش آیدینلارین، خالقی آیدینلاتمالاری، داها دوغروسو آیدینلارین چاغین ان یوکسک مدنیّتیندن (باتی مدنیّتی) آلدیقلاری دگرلر ایله خالقین میلّی کولتورونون دگرلرینی قایناشدیراراق اولوشدوردوقلاری، " اورتاق یاخشی " نین خالقا منیمستیلمگه چالیشیلماسی گرکدیگی یؤنونده دیر.
گؤکآلپ آیدینچی آنلاییشی ایله؛ دؤولتی یؤنتهجک، هر آلاندا یول گؤسترهجک، آیریجالیقلی بیر صینیفی ایشارت ائتمهین، یعنی " سئچکینچی " اولمایان، آما بیر آیدینلار صینیفینین یئتیشدیریلمهسی گرکدیگی یؤنوندهدیر. گؤکآلپده دؤولت، آیدینلار آراجیلیغی ایله توپلومون وصیسیدیر. گؤکآلپ بو آیدینچی آنلاییشینی دا دموکراسی ایله باغداشدیرما گرهگی دویماقدادیر. گؤکآلپا گؤره دموکراسی خالقچیلیقدیر. آیدینلار ده خالقا دوغرو گئتمهلیدیر.
آیدینلار ایکی ندندن خالقا گئتمهلیدیر. بیرینجی ندن، خالقدان میلّی کولتورو اؤیرنهجکلر. ایکینجی ندن ایسه خالقا گونون ان یوکسک مدنیّتینی (باتی مدنیّتینی) وئرهجکلر، اؤیرهدهجکلردیر. بئلهجه آیدینلارین خالقدان قوپوق اولماماسی، گلیشدیردیکلری سیاستین خالق اوچون اولماسی، گئرچک دموکراسینین گئرچکلشدیریلمهسینه ده یول آچاجاقدیر.
گؤکآلپین دوشونجهلرینده اؤز توپلومونون دگرلرینی (میلّی کولتورو) حرکت نؤقطهسی ائدهرک باتی مدنیّتینه ایلیشکین عونصورلری بونلارلا بیرلشدیرمه چاباسی گؤرولور. گؤکآلپ، سیاست و توپلوم ایلیشکیسینه بو آچیدان یاناشمیش و اینشا ائدیلهجک قورولوشلارین و کیملیکلرین اؤز خالقینا یابانجی اولمایان آیدینلار طرفیندن دؤولت آراجیلیغی ایله یاپیلماسی گرکدیگینی دیله گتیرمیشدیر.
قایناقلار
1. گونگؤر، أ. کولتور دَییشمهسی و میلّیتچیلیک. ایستانبول : اؤتوکن یایین ائوی، 1986.
2. Mazlum, A. Gölbaşı, H. Ziya Gökalp, a idealistic case man at the junction point of turkish society’s becoming contemporary: the consept of intellectual. Journal of World of Turks (2009) Vol. 1 No. 1 pp: 221 – 239
3. گوندوغان، آ. عوثمانلینین سون دؤنملرینده و جومهوریتین باشلاریندا فیکیر آخیملاری و ضیا گؤکآلپ - تورکچولوگون فیکیر باباسی قیرمیزیلار.کوم، 2015
4. ضیا گؤکآلپ. کولتور و مدنیّت
5. ضیا گؤکآلپ. تورکلشمک، ایسلاملاشماق، موعاصیرلشمک
کؤچورن: عباس ائلچین
آذربایجانین ایلک ادبیات تاریخچیسی
آذربایجانین ایلک ادبیات تاریخچیسی
ترانه محرمووا
" بوتون آذربایجان ادبیاتینی تصدیق ائدن تکجه بیر آد وارسا، او دا فریدون بیگ کؤچرلیدیر کی، اوچ جیلدلیک " آذربایجان ادبیاتی تاریخی "نی مئیدانا گتیریب " . ی.و.چمنزمینلینین همکاری حاقیندا یازدیغی بو فیکیرلر گؤرکملی ادبیاتشوناس و معاریف خادیمینین ادبیات، مدنیت و اینجه صنعت تاریخیمیزده توتدوغو یئری سجیهلندیریر. تصادوفی دئییل کی، فریدون بیگ کؤچرلینین آدی ادبیات تاریخچیسی، نظریهچیسی، تنقیدچیسی، ترجومهچیسی، مطبوعات و تئاتر قوروجوسو، پداقوق، معاریفچی و بؤیوک وطنداش کیمی تاریخیمیزده ابدیلشیب. فریدون بیگ کؤچرلینین، قیرخ ایله یاخین بیر دؤورو احاطه ائدن علمی یارادیجیلیغی، ادبیاتشوناسلیغین هانسی قووّتلی و ضعیف جهتلره مالیک اولدوغونو آیدینلاشدیرماق اوچون قییمتلیدیر. " بیر میلتین ادبیاتی، دئمک اولار کی، اونون معیشتینین آیینهسیدیر. هر بیر میلتین دولاناجاغینی ، اؤوضاعی-معیشتینی، درجهیی-ترقیسینی، مرتبهیی-کمالینی، قودرت و جلالینی اونون ادبیاتیندان بیلمک اولار " یازیردی گؤرکملی ادبیاتشوناس.
شوشادان باشلایان یول
معاریفچی عالیم 1863-جو ایل ژانویهنین 26-دا شوشادا دوغولوب. ایبتیدایی تحصیلینی میرزه کریم منشیزادهنین مکتبینده آلیب. آتاسی احمد بیگین علمه، معاریفه، بؤیوک ماراغی و هوسی اولوب. بو سببدن ده اوغلونو دؤورونون ان یاخشی مکتبلرینده اوخوتماغا چالیشیب. آتاسینین آرزولارینا رغماً، فریدون بیگ کؤچرلی دوغما شهرده فعالیت گؤسترن روس مکتبینه داخیل اولوب. 19. عصرین اورتالاریندا آذربایجانین، او جوملهدن شوشانین مدنی حیاتیندا بؤیوک یوکسلیش وار ایدی. یئرلی جاماعاتین تئاتر تاماشالارینا مئیلی آرتیردی. قافقازدا ایلک تئاتر 1845-جی ایلده تیفلیس شهرینده تاماشایا قویولور. او واختلار شوشا ایله تیفلیس شهرلری آراسیندا چوخ گوجلو تیجارت و مدنی علاقهلر وار ایدی. شوشادا ایسه ایلک تاماشا 1848-جی ایلده صحنهلشدیریلیر. دراماتورژیمیزین بانیسی م.ف.آخوندزادهنین آذربایجان دیلینده یازدیغی ایلک پیئسلر بوندان سونرا موتمادی اولاراق تیفلیسده، باکیدا و شوشادا صحنهلشدیریلیر. 1870-جی ایلده ایلک دفعه اولاراق شوشادا آذربایجان تئاتر صنعتینین یارادیجیسی میرزه مختار طرفیندن آذربایجان دیلینده تاماشا قویولور. او دؤورده گنج موعلیملردن فریدون بیگ کؤچرلی، بدلبیگ بدلبیگوف،عبدالرحیم بیگ حقوئردییئو، حسن بیگ وزیروف مشهور خواننده جبار قاریاغدیاوغلو بو تاماشادا ایشتیراک ائدیرلر.
او دؤورده مشهور روس پداقوقو آ.چرنیایئوسکی قافقازی دولاشاراق قوری موعلیملر سمیناریاسی اوچون اومیدوئرن گنجلر توپلاییردی. فریدون بیگ کؤچرلی اونون دیقتینی چکیر و گنجه 1879-1885-جی ایللر عرضینده بو مشهور تحصیل اوجاغیندا اوخوماق نصیب اولور. فریدون بیگ سمیناریانی بیتیرندن سونرا بیر مودت ایروان گیمنازیاسیندا درس دئییر. کؤچرلینی ایرواندا تکجه پداقوق کیمی تانیمیردیلار. او، 23 یاشیندا اولارکن ایرواندا تئاتر تاماشاسی تشکیل ائدیر. میرزه فتحعلی آخوندزادهنین " موسیؤ ژوردان و درویش مستعلی شاه " کومدیسینین تاماشاسی ایروان اهالیسینین حیاتیندا بؤیوک مدنی حادیثهیه چئوریلیر. 1885-جی ایلده قیسا مودته فریدون بیگ ایروان گیمنازییاسینا آذربایجان دیلی و شریعت موعلیمی تعیین اولونور. گیمنازییادا چالیشدیغی ایللرده ف.کؤچرلی معاریف مسلهلرینه دایر مقاله لر یازیر، زؤهرابزاده ایله بیرلیکده " تعلیمی-لیسانی-تورکی " آدلی درسلیک ترتیب ائدیر، " تعلیماتی-سقراط " (1891) آدلی فلسفی اثرین نشرینه نایل اولور، هم ده ادبیاتا جیدی ماراق گؤستریر، بدیعی ترجومه ایله مشغول اولوب ترجومهلر ائدیر. بو ایللرده کؤچرلی فعال تنقیدچی و ادبیاتشوناس کیمی تانینیر. او، زامانین ایرهلی سوردوگو بیر سیرا ایجتیماعی وظیفهلرین یئرینه یئتیریلمه سی ساحهسینده مطبوعاتین بؤیوک اهمیته مالیک اولدوغونو قئید ائدیر، " قافقاز " ، " زاقافقازیا " ، " کاسپی " قزئتلرینده تحصیل، تعلیم-تربیه، الیفبا و درسلیکلر حاقیندا مقالهلر چاپ ائتدیریر. 1902-جی ایلده کؤچرلی م. شاهتاختلینین یئنی الیفبا لایحهسی حاقیندا اؤز تنقیدی مولاحیظهلرینی قئیده آلیر. فریدون بیگ 1910-جو ایلده قوری سمیناریاسیندا آذربایجان شؤعبهسینین مووقتی تعلیماتچیسی تعیین اولونور. 1918-1920-جی ایللرده اونون تشبوثو ایله همین سمیناریانین اساسیندا آچیلمیش قازاخ موعلیم لر سمیناریاسینین مودیری ایشلهییر. او، بو وظیفهده عؤمرونون آخیرینا قدر چالیشیر.
ادبیاتا، دیله و اوشاقلارا محبت
گؤرکملی ادبیاتشوناس 300-دن آرتیق درسلیگه دوزهلیش ائدیب، نظری ماتریالی، حکایه لری آرتیریب، متودولوژی و استیلیستیکینی دَییشدیرهرک زنگینلشدیریب. فریدون بیگ کؤچرلی میلّی ادبیات تاریخی ایله باغلی ایلک تدقیقاتلارینا م.ف.آخوندزاده ایله باشلاییب. " ایلک ادبیات تاریخچیمیزین تدقیقاتچیلیق فعالیتینه 19. عصر آذربایجان ادبیاتیندان، همین دؤورون آیری-آیری ادبی شخصیتلرینین حیات و یارادیجیلیغیندان، او جوملهدن ده م.ف.آخوندزادهنین ایرثیندن باشلاماسی اوبیئکتیو-تاریخی فاکتورلارلا، ادبی-ایجتیماعی زمینله باغلی ایدی. کؤچرلینین ادبیاتیمیزین فضولی، واقف، م.ف.آخوندزاده، ذاکر، س.ع.شیروانی کیمی گؤرکملی سیمالارینین یارادیجیلیغینا حصر ائدیلمیش تدقیقاتی اونون آذربایجان ادبیاتینا چوخ گؤزل بلد اولدوغونو گؤستریر " - دئیه تدقیقاتچیلار کؤچرلینین ایرثینی آراشدیراراق یازیرلار: " واقف، ودادی، نباتی، ذاکر و بیر سیرا باشقا آذربایجان شاعیرلرینین ترجومهیی-حاللارینا دایر ایلک گئنیش معلومات، ادبیاتیمیزین و مدنیتیمیزین فخری اولان بؤیوک م.ف.آخوندزاده حاقیندا بیرینجی کیتاب کؤچرلی قلمینه مخصوصدور " . فریدون بیگ کؤچرلی خالقینین تاریخینه بلد اولماقلا، اونون حیات طرزینین بدیعی ادبیاتدا عکسینین هانسی سویه ده آپاریلماسینی اؤیرنمکله و بونو سیستملشدیرمکله اؤزونه مشهور بیر تنقیدچی آدینی قازاندیرماغا نایل اولور. " او، یالنیز حادیثهلری، ادبی اثرلری سایمیر، " صنعت دیلیندن علم دیلینه کؤچورمگه چالیشیر " - دئیه ادبیاتشوناس عالیم میر جلال پاشایئو اونون حاقیندا یازیردی.
فریدون بیگ ادبیاتدا رئالیست صنعت تیپینه اوستونلوک وئریردی. " وطن دیلینین " بیر حیصهسینین (7. نشر) یئنیدن ایشلهنیلمه سینده فریدون بیگ کؤچرلینین خیدمتلری بؤیوکدور. فریدون بیگ کؤچرلی توکنمز محبتله سئودیگی میلّی ادبیاتی بوتون حیاتی بویو تبلیغ و تطبیق ائتمکله مشغول اولموش، اونون هم کئچمیشینی، هم ده موعاصیر نایلیتلرینی قییمتلندیرمگین گؤزل نومونهسینی گؤسترمیشدیر. فریدون بیگ کؤچرلی هم ده گؤزل بیر ترجومهچی ایدی. " بیزیم اوچون چوخ اهمیتلیدیر کی، لرمانتوفون، کولتسوفون، دیگر گؤرکملی روس شاعیرلرینین اثرلرینین ایلک دفعه آذربایجان دیلینه ترجومه اولونموش نومونه لری آراسیندا فریدون بیگ کؤچرلینین ده قلمینه مخصوص اثرلر واردیر " - دئیه آکادمیک بکیر نبییئو یازیردی. فریدون بیگ کؤچرلی معاریفچی دونیاگؤروشونه مالیک رئالیست یازیچی اولدوغوندان، اونون اوریژینال مؤوضو سئچمک، سوسیال پروبلملری قالدیرماق و اونلاری حل ائتمک یوللاری حاقیندا اؤزونهمخصوص پرینسیپلری اولوب، عصرین گؤرکملی قزئتهچیلری آراسیندا خوصوصی مؤوقعیی واردیر. وطنی موستملکه اسارتیندن قورتارماق، خالقین میلّی موستقیللیگینی تأمین ائتمک، میلتی اویاتماق، گئنیش اهالی کوتلهسینی ایستیبداد بویوندوروغوندان، روحانی اسارتیندن خیلاص ائتمک، جهالت و نادانلیق گیردابیندان قورتارماق، عصرین سیاسی، ایقتیصادی و مدنی اینکیشاف گئدیشاتینا قوشماق و س. اونون قزئتهچیلیگینین اساسلارینی تشکیل ائدیر.
کؤچرلی اوشاقلاری تربیه ائتمگی خالق قارشیسیندا خیدمت حساب ائدیردی. فولکلور نومونهلرینی ایلک دفعه آذربایجانین معاریف خادیملریندن اولان فریدون بیگ کؤچرلی توپلاییب، اوشاقلاری نظره آلاراق 1912-جی ایلده " بالالارا هدیه " آدی آلتیندا چاپ ائتدیریب. او، زامان کئچدیکجه اونودولان خالق بایاتیلارینی، ناغیللار، تاپماجالار آتالار سؤزلرینی ان زنگین خزینه حساب ائدیر. اوشاقلارین تربییهسینده فولکلورون موستثنا خئیری اولدوغونو گؤستریر. فریدون بیگ آنا دیلینین اینکیشافینا، بو دیلده ادبی و علمی اثرلرین یاییلماسینا بؤیوک اهمیت وئریردی. آذربایجان دیلینین تاریخی و اینکیشافی حاقیندا، هابئله بدیعی دیل مسلهسینه دایر بیر سیرا ماراقلی و اوریژینال فیکیرلر سؤیلهین کؤچرلی یازیردی: " آنا دیلی میلتین معنوی دیریلیگیدیر، حیاتینین مایهسی منزیلهسیندهدیر. آنانین سودو بدنین مایهسی اولدوغو کیمی، آنا دیلی ده روحون قیداسیدیر. هر کس اؤز آناسینی و وطنینی سئودیگی کیمی، آنا دیلینی ده سئویر " . فریدون بیگ الینه قلم آلانلارا " میلتینی سئون، اونون معنوی دیریلیگینه چالیشان، ترقیسی یولوندا امک صرف ائدن یازیچیلاریمیزدان، ادیبلریمیزدن و شاعیرلریمیزدن چوخ-چوخ توقع ائدیریک کی، دیللرینی آسانلاشدیرسینلار، آنا دیلیندن اوزاق دوشمهسینلر، مئیمونلوقدان ال چکسینلر، فیکیرلرینی آچیق و ساده دیلده یازسینلار، - تا کی، اونلارین یازدیقلارینی اوخویان آنلاسین، دوشونسون و آییلسین. آنجاق بو یوللا یازان و اوخویانین آراسیندا دوستلوق، ایتیفاق و بیرلیک عمله گلهبیلر " دئیهرک سسلهنیردی. " بیر میلتین مالینی، دؤولتینی و حتّی وطنینی الیندن آلسان دا اؤلوب گئتمز، آما دیلینی آلسان، اوندان بیر نیشان قالماز " یازیردی گؤرکملی ادبیاتشوناس یازیردی.
«آذربایجان تاتارلارینین ادبیاتی» ف.کؤچرلینین نینکی آذربایجانداکی، حتّی اوروپاداکی، روسیهدهکی و ائلهجه ده دونیانین چئشیدلی بؤلگهلرینده کی تورک ادیبلری، یازارلاری ایله علاقهلرینی گئنیشلندیردی. دونیانین موختلیف بؤلگهلریندن اونونلا علاقه ساخلایان ادبیات هوسکارلاری، فولکلور توپلاییجیلاری مؤلیفه یئنی ماتریاللار گؤندریر و خواهیش ائدیردیلر کی، باشلادیغی بؤیوک علمی-فوندامنتال، فیلولوژی آراشدیرمالارینی داوام ائتدیرسین. آذربایجان مطبوعاتی ف.کؤچرلینین ادبیات تاریخی ایله باغلی موختلیف سبکلی مقالهلرینی درج ائدیردی. دؤورون گؤرکملی ضیالیلاریندان اولان ع.توپچوباشوف ایلک ادبیات تاریخچیمیزین گؤردوگو ایشه یوکسک قیمت وئریر و یازیردی: " ...ادبیاتیمیزین تام ایجمالینی ایندیکی شراییطده ترتیب ائتمک - سون درجه چتین وظیفهدیر و بیر آدامین ایشی دئییل " .
گوللـهلنمه قراری
فریدون بیگ کؤچرلی 1920-جی ایلین مهیینده گنجه ده باش وئرن آنتیشوروی عوصیانی زامانی 11.قیزیل اوردونون 20-جی دیویزیاسینین حؤکمو اساسیندا حبس ائدیلیر. ائرمنی سارکیس دانیلیانین دیکتهسی ایله فریدون بیگ کؤچرلی حاقیندا گوللـهلنمه قراری چیخاریلیر. قراری فؤوقالعاده کومیسسار حمید سلطانوف تصدیق ائدیر. گؤرکملی ادبیاتشوناس حاقیندا چیخاریلان ایتیهامدا قئید اولونوردو: " فریدون بیگ کؤچرلینسکینین عکس-اینقیلابچی کیمی ایتیهامنامهسی اوزره ایشینه باخاراق و قازاخ اینقیلاب کومیتهسینین اونا وئردیگی خاصیتنامهنی نظره آلاراق بیلدیریرم کی، موتهیم کؤچرلینسکی اؤزونون حاکیمیتیندن و بؤیوک صلاحیتیندن ایستیفاده ائده رک، زحمتکش خالقا زوراکیلیق گؤسترمیشدیر. کؤچرلینسکی قازاخدا " موساوات " پارتیاسینین صدری اولارکن میلتچیلیک اهتیراسلارینی قیزیشدیرمیشدیر. نتیجه ده قونشو میلتلر آراسیندا توققوشمالار باش وئرمیشدیر. اونون وئردیگی ایضاحات هئچ ده ایناندیریجی دئییل... موتهیم کؤچرلینسکینین شاهیدلرین دیندیریلمهسی حاقینداکی عریضهسینی نتیجهسیز قویماق (ردّ ائتمک) لازیمدیر. اونون گلهجکده آزادلیقدا قالماسی قازاخ قزاسیندا عکس-اینقیلابی حرکاتین باش وئرمهسینه، فهله و کندلیلرین گوناهسیز اولاراق قانلارینین تؤکولمهسینه سبب اولا بیلر. قرارا آلینیر: موتهیم کؤچرلینسکی گوللـهلنسین " .
فریدون بیگ کؤچرلینین حبس ائدیلمهسی حاقیندا خبر او زامان آذربایجان شوروی خالق کومیسسارلاری شوراسینین صدری اولان نریمان نریمانوفا چاتدیریلیر. او، فریدون بیگین آزاد اولونماسی باره ده گنجه یه تلقرام گؤندرسه ده، آرتیق گئج ایدی... فریدون بیگ کؤچرلی 11. اوردونون خوصوصی شؤعبهسی طرفیندن 1920-جی ایلده، 58 یاشیندا گوللـهله نیر. اوزون ایللر بو مسله گیزلی ساخلانیلیر و معاریف خادیمینین بیر تصادوف نتیجه سینده گوللـهلندیگی بیلدیریلیر. بئلهجه، معاریفچیلیک، ایشیقلی گلهجک اوچون دؤیونن بیر اورگی سوسدوردولار. آنجاق گؤرکملی خادیمین میلتینه میراث قویدوغو جیلد-جیلد اثرلر، معنوی ثروت یادیگار قالدی.
کؤچورن:عباس ائلچین
اؤگئی آنا (فیلم 1958)
| اؤگئی آنا (فیلم 1958) | |
|---|---|
 | |
| اؤگئی آنا | |
| کارگردان | حبیب اسماعیلوف |
| یازار | حبیب اسماعیلوف،آننا یان |
| موزیک | توفیق قولویئف |
دۆزلدن شیرکت | باکی کینو استودیوسو |
| اؤلکه | آذربایجان شوروی سوسیالیست جومهوریتی |
| دیل | آذربایجان تورکجهسی |
اؤگئی آنا — یؤنتمن حبیب اسماعیلوفون فیلمی.[1]آذربایجان
دا ان سئویلن فیلمدیر.[2]
ایچریک
فیلمده یئنی عاییله موناسیبتلریندن، تربیه مسلهلریندن، اؤگئی آنانین (نجیبه ملیکووا) دوغمالیغیندان، اونو آنا کیمی قبول ائتمک ایستمهین بالاجا اسماعیلین[3](جئیهون میرزهیئو) کؤورک قلبینی محبتله، خئییرخواهلیقلا نئجه اله آلا بیلمهسیندن صؤحبت آچیلیر.
فیلمین قونوسو
اسماعیل (جئیهون میرزهیئو) آذربایجانین اسماعیللی کندلریندن بیری اولان بوینوزدا چکیلن فیلمده ارکؤیون ننهسی (حقیقت رضایئوا) ایله اوتورور. اسماعیلین آتاسی عاریف (فاتح فتحاللهیئو) بیر نئچه ایل اوّل عالی تحصیل آلماق اوچون شهره گئتمیشدی. تحصیلینی اورادا بیتیریب اینشاآت موهندیسی اولموشدور. بیر گون اسماعیلین آتاسی شهردن کنده گلیر. لاکین کنده قاییدارکن اؤز کیمی حیات یولداشینی ایتیرمیش بیر قادینی (نجیبه ملکووا) یانیندا گتیریر. قادین جمیله آدلی قیزینی گتیرمیشدی (س. آخوندووا). ننهنین دوستلاری اسماعیل و اسماعیلین ننهسی کیمی اؤگئی آنایا خوش باخمیرلار. اؤگئی آنانین مقصدی اسماعیلین سئوگیسینی قازانماق اولاجاق.
اسماعیلین مکتبدهکی قییمتلری او قدر ده یاخشی دئییل و بو وضعیتی آتاسیندان گیزلهدیر. اسماعیلین کارنامهسینی عاریفه گؤسترن اؤگئی آناسینا غضبی آرتیر. کندده کی دیگر اوشاقلار اسماعیلین آتاسی کیمی بیر اینشاات موهندیسی اولا بیلهجگینه اینانمیرلار؛ اونلاردان عصبیلشن اسماعیل اؤزونو دعوا ایچینده گؤرور. جمیله یاشیدلاری قارشیسیندا اسماعیلی لاغا قویاندا اسماعیل اینتیقام پلانینی حاضیرلاییر. جمیلهنی قورخوتماق اوچون دوستونون (جئیهون شریفوو) کؤمگی ایله جمیله یاتارکن یاتاغی نین یانیندا بیربئز پارچاسینین ایچینده بیر یاراسا قویور.
بونو اؤیرنن اؤگئی آنا، هم اسماعیلی هم ده جمیلهنی ائوده ساخلاییر. هر شئیدن بئزن اسماعیل ائودن قاچماغا قرار وئریر؛ یانینا گئتدیگی اینسانلار اونا هئچ بیر شئیین آسان قازانیلمادیغینی و درس اوخومالی اولدوغونو سؤیلهییرلر. عاریفین قاییناناسی و اسماعیلله موباریزه آپاران اؤگئی آناسی مومکون قدر صبیرلی اولماغا چالیشیر. باشقا بیر گونده چای کئچیرمگه چالیشاجاق 2 اوشاق چایا دوشهجک و جمیله قریپه توتولاجاق. قریپ اوچون یاخشی اولدوغو بیلینن زوغالی چیچگی یالنیز داغلاردا گؤیهریر. اسماعیل داغلارا گئده جک و جمیلهنین ساغالماسی اوچون چیچکلر توپلایاجاق. آنجاق هئچ کیمه خبر وئرمهمیشدی و آتاسی بیر نئچه دقیقه اول اوغلونا آتش آچاجاق. اؤگئی آناسینی اوّللر هئچ آنا دئمهین اسماعیل قورخو ایچینده آنا قیشقیراجاق و یارالانان اوشاق اؤزونو اؤگئی آناسی نین قوینوندا تاپاجاق.
فستیواللار و موکافاتلار
1959-جو ایلده کییئفده عومومایتیفاق کینوفستیوالی فیلم اوچونجو موکافات آلمیشدیر.
فیلم حاقیندا
فیلم اویونچوسو نصیبه زینالووانین کینودا ایلک ایشیدیر.
فیلمده جمیله ایله اسماعیل چایی کئچرکن ایکیسی ده سویا دوشورلر. بو صحنه اوکتوبر آییندا چکیلدیگیندن هر ایکی اویونچو سویوقلاییب قیزدیرمیشدی.
جمیلهنین اوتاغینا یاراسا گیرمهسی صحنهسی نین چکیلیشلرینده هم اویونجاق، هم ده حقیقی یاراسادان ایستیفاده ائتمیشدیلر.
اکرانا چیخدیغی زامان فیلمه 21،8 میلیون تاماشاچی باخمیشدی.[4]
فیلمین کادرلاریندان 1993-جو ایلده اسماعیلین اکران حیاتینین داوامی اولان " فریاد " فیلمینده ایستیفاده اولونموشدور.[5]
ائشیک باغلانتی
اتک یازیلار
Məmmədova, Y. Çox doğmadan doğma "ögey": [Rejissor Həbib İsmayılovun "Ögey ana" filmində Xalq artisti Nəcibə Məlikovanın canlandırdığı ana obrazı haqqında] //Zaman.- 2010.- 27 may.- S. 8.
Azərbaycanda ən populyar film “Ögey ana”dır //Mərkəz.- 2008.- 1 avqust.- S. 2.
“"Ögey ana"nın İsmayılı "Fəryad"ın qəhrəmanı oldu” //Xalq.- 2011.- 16 aprel.
DarkSite (02.08.2016). "Самый кассовый Азербайджанский фильм" (rus). Darksite.az.İstifadə tarixi: 2016-08-03.
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 364.
قایناق
Şəmsəddin Abbasov
. "Sovet Azərbaycanının kinosu" //Kommunist.- 1958.- 29 avqust.
Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред.
С. И. Юткевич
; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 13.
Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред.
С. И. Юткевич
; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 16; 154.
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 94; 118; 125-129.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 814.
او اولماسین بو اولسون (مشهدی عباد فیلمی)
او اولماسین، بو اولسون — 1956-جی ایلده حسین سیدزاده طرفیندن چکیلمیش فیلم.[۱][۲]
مضمون
فیلمده 1910-جو ایلده باکیدا جریان ائدن حادیثهلر گؤستریلیر. ایکی گنجین — سرور (عارف میرزه قولییئو) و گولنازین (تامارا گؤزلووا)[۳] بؤیوک و عولوی محبتیندن، محبتین پولا، جهالته و فئودال قالیقلارینا غالیب گلمهسیندن بحث اولونور. اساس قهرمانلارلا یاناشی فیلمده روستم بیگین بیر چوخ دوست-تانیشی: تاجیرلر، آلوئرچیلر، قوچولار، مورتجع، ساتقین ژورنالیستلر ده اؤز عکسینی تاپیر. لاکین یؤنتمن منفی قووّهلری بئله اینسانا سئودیرمگه نایل اولموشدور.
فیلم حاقیندا
- بستهکار اوزئییر حاجیبیگلی عئینیآدلی اوپراسی اساسیندا اکرانلاشدیریلمیشدیر.
- فیلمده موغنّی خان شوشینسکی قوناقلیق صحنهسینده " کورد-شاهناز " موغامینی ایفا ائدیر.
- یئنگه رولونو اوینایان آکتریسا منور کلنترلی قاپینین ده لیگیندن ایچری باخارکن غفلتاً سرور چیخیر و یئنگهنی یئره ییخیر. بو مقامدا یئره ییخیلان آکتریسا کیچیک بارماغینی سیندیرمیشدی. لاکین همین چکیلیشلر بیتندن سونرا چکیلیش قروپو آکتریسانین بارماغی نین سیندیغینی بیلمیشدیلر.
- فیلمده موغنی توکزبان ایسماعیلووا " سگاه " موغامی اوستونده اوخویور.
- فیلم آذربایجانین ایلک رنگلی بدیعی فیلمیدیر.
- اوپرانی ایلک دفعه 1918-جی ایلده واقرام پاپازیان ایله س.لاککا فیلمه چکمگه جهد ائدیر و خانژونکووون [۴]او زامان یئنی تأسیس اولونموش یالتا استودیوسوندا چکیلیشلره باشلانیر.[۵] لاکین بو ایلک فیلم اوغور قازانا بیلمه دیگی اوچون تئز ده سیرادان چیخیر.[۶]
- آسیا و آفریقا اؤلکهلرینین بین الخالق داشکند کینوفستیوالیندا گؤستریلن کینوکومدی او واخت یوکسک قیمت آلمیشدی. فیلمین خاریجی اکرانلارا چیخیشی دا اوغورلو اولدو. شوروی خاریجی اؤلکهلرله مدنی علاقهلر ایداره سینین صدری آ.داویدوف آذربایجان سینماتوقرافچیلاری ایتتیفاقینین بیر کاتیبی حسین سیدزاده یه گؤندردیگی مکتوبوندا یازیردی: " " او اولماسین، بو اولسون " فیلمی 40 اؤلکهیه، او جوملهدن ایران، عراق، یوقوسلاوی، ژاپون، اوتریش، آمریکا، سوئیس و مجاریستانا ساتیلیب " . داها سونرالار فیلم داها 10 اؤلکهیه ساتیلدی. بونونلا بئله، کینولنت باکی کینوتئاترلاریندا نوماییش ائتدیریلرکن، جومهوریت مطبوعاتیندا " مووفقیتسیز فیلم " باشلیقلی کسکین تنقیدی مقاله درج ائدیلمیشدی.[۷]چکیلیشلر ایلیاریم داوام ائدیب و آپاریجی آکتیورلارا او واختین پولو ایله هر چکیلیش گونو اوچون 60 مانات قونورار وئریبلر. او واختلار آذربایجانا قاسترول سفرینه گلمیش هیند سینماتوقرافچیلاری بیر نئچه آذربایجان فیلمینه باخدیقدان سونرا داها چوخ اوستونلوگو حسین سیدزاده نین فیلملرینه وئرمیشدیلر. حتّی هیند کینوسونون یارادیجیسی راج کاپور اونو هیندیستانا دعوت ائتمیشدی: " گئدک هیندیستانا، اورادا فیلم چکرسن، سنی میلیونچو ائدهرم " . " او اولماسین، بو اولسون " اکرانلارا چیخاندان سونرا کینوشوناسلار فیلمی تنقید ائتمیشلر: " هئچ بیر استتیک قانونا تابع اولمایان، معناسیز و ذؤوقسوز چکیلمیش صحنهلر، لوزومسوز ووروشما، قاچیشما، های-کویلر، عئیبجر اویونبازلیقلار، گاه ناتورالیستجهسینه، گاه دا غئیری-ایناندیریجی شیشیرتمه لر طرزینده وئریلمیش عجایب کادرلار... هر شئیدن اول ایسه فیلمده مشهدی عباد اوبرازی یوخدور. یؤنتمن ایشی نین پراکندهلیگی هر اوبرازدا، هر کادردا اؤزونو گؤستریر " .[۸] " " او اولماسین، بو اولسون " فیلمینده تاماشاچیلارین اعتیراضینا سبب اولان قوصور... کینوکومدیده اولمایان، سونرا علاوه ائدیلمیش پریمیتیو احوالاتلار — بازاردا قوچولارین داواسی، روستم بییگن ائوینده قوناقلارین قالماقالی، حامامدا وئریلن چیرکین ناتورالیست صحنهلر و س. کیمه لازیم ایدی؟ بو احوالاتلار فیلمده او قدر ایشیق، او قدر های-کویله وئریلمیشدیر کی، کومدینین اساسینی تشکیل ائدن ایجتیماعی موتیولر کؤلگه ده قالیر... فیلمده تاماشاچییا تقدیم ائدیلن مشدی عباد ایسه تامامیله باشقادیر... بونون تقصیری رولون یانلیش تراکتووکاسیندادیر. بلا بوراسیندادیر کی، یؤنتمن نئجه چالمیشسا، آکتیور دا ائله اوینامیشدیر " .[۹][۱۰]
- یؤنتمن حسین سیدزاده فیلمده باش رولا-مشهدی عباد رولونا آکتیور میرزاغا علییئوی چکهجکدی. لاکین چکیلیشلر یئنیجه باشلامیشدی کی، آکتیور دونیاسینی دییشدی. بوندان سونرا یؤنتمن یئنی مشهدی عبادی-علیاغا آغایئوی تاپمالی اولدو.
- 2016-جی ایلده مکزیکین پایتاختی مکزیکوسیتی شهرینده آذربایجان کینوسو گونلری چرچیوه سینده نوماییش ائتدیریلمیشدیر.[۱۱]
فیلمین هئیتی
فیلم اوزرینده ایشله ینلر
اثرین مؤلیفی: اوزئییر حاجی بیگلی (تیترلرده یوخدور)
سناریو مؤلیفی: ثابت رحمان
قورولوشچو یؤنتمن: حسین سیدزاده
قورولوشچو اوپراتور: علیستار آتاکیشییئو
گئییم رسامی: علیستار آتاکیشییئو
قورولوشچو رسام: جبرائیل عظیموو، نادیر زینالوف
بستهکار: اوزئییر حاجیبیگلی (تیترلرده یوخدور)
سس اوپراتورو: عزیز شیخوف
موسیقی رداکتورو: فکرت امیروف
یؤنتمن: شعاع شیخوف
اوپراتور: میرزه مصطفییئو
گریم رسامی: گئورگی پاریساشویلی
مونتاژ اوزره آسسیستنت: آ. فیلیمونووا
چالیر: اوزئییر حاجیبیگلی آدینا آذربایجان دؤولت سیمفونیک اورکستری
دیریژور: فکرت امیروف
فیلمین دیرکتورو: دانییل یئودایئو
اوپراتور آسسیستنتی: توفیق سلطانوف(تیترلرده یوخدور)
قوراشدیریلمیش صحنهلرین اوپراتورو: سئرگئی کلیوچئوسکی (تیترلرده یوخدور)
قوراشدیریلمیش صحنهلرین رسامی: میرزه رفعییئو (تیترلرده یوخدور)
یؤنتمن کؤمکچیسی: رامیز علییئو (تیترلرده یوخدور)
ماهنی ایفا ائدن: میرزه بابایئو (مشهدی عباد)، فیرنگیز احمدووا (گولناز) (تیترلرده یوخدور)
رقص قورولوشچوسو: علیبابا عبداللهیئو (تیترلرده یوخدور)
یؤنتمن آسسیستنتی : علیستار ملکوف
روللاردا
علیآغا آغایئو — مشهدی عباد
عاریف میرزقولییئو — سرور
تامارا گؤزلووا — گولناز
آغاصادق گرایبیلی — روستم بیگ
بارات شکینسکایا — صنم
اسماعیل افندییئو — حسنقولو بیگ
مصطفی مردانوف— حسن بیگ
اسماعیل عثمانلی — ریضا بیگ
محسن سنانی — قوچو عسگر
لطفعلی عبداللهیئو — بالا اوغلان
احمد احمدوف(احمد احمدوو-روملو کیمی) — هامبال
رضا افقانلی — جلیل محمدقولوزاده
آغاحسین جاوادوف— بیگ
عادل ایسگندروف— قوچو
صادق صالح باقروف— میرزه علی اکبر صابر
حسنآغا سالایئو — عظیم عظیمزاده
نصرت فتحاللهیئو
منور کلنترلی — یئنگه
لطفی محمدبیلی — سرورین دوستو
مخلص جنیزاده — سرورین دوستو
ف. علیزاده
فایق مصطفییئو — سرورین دوستو
افراسیاب محمدوف— سرورین دوستو
عثمان حاجیبیگوف
موللاغا ببیرلی — حامام صاحیبی مشهدی عضنفر
سونا حاجییئوا — چادرالی قادین
محمدصادق نورییئو — بازارداکی آدام
یوسیف یولدوز — بیگ
علیحیدر حسنزاده — بیگ
محمد صادقوف— بیگ
امینه دیلبازی — رقاصه
صادق حسینوف— قوچو
جبار علییئو — قوچو
سلیمان تاغیزاده — قوچو
رامیز مصطفییئو — حسین عربلینسکی (تیترلرده یوخدور)
خان شوشینسکی — موغنی (تیترلرده یوخدور)
کامل داداشوف— رقص ائدن کیسهچی (تیترلرده یوخدور)
بهرام منصوروف— تار چالان (تیترلرده یوخدور)
طلعت باکیخانوف— کامانچادا چالان (تیترلرده یوخدور)
توکزبان اسمائیلووا — موغنی (تیترلرده یوخدور)
اکبر فرضعلی یئو — ضیالی (تیترلرده یوخدور)
کبری ابیلووا — قارمون چالان (تیترلرده یوخدور)
فیلمی سسلندیرن[رئداکته | اساس رئداکت]
علی زئینالوف— سرور (عارف میرزه قولییئو)
لیلا بدیربیلی-گولناز (تامارا گؤزلووا)
سیتاتلار
مشهدی عباد: حئیوان اؤزونسن.
مشهدی عباد: جهنم اول، آخماغین بیری، آخماق. منه مئیمون دئدیگین بس دئییل، هله بیر ال ده وئریرسن.
مشهدی عباد: هئچ حنانین یئریدیر !؟
فیلمه باخ
اتک یازیلار
- ↑ 2011-ci ilin yubilyar filmləri". Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi. Dövlət Film Fondu. Kino-Bülleten. IV buraxılış. Bakı: Apostroff, 2011.
- ↑ “"O olmasın, bu olsun" operettasının 100, eyniadlı filmin isə 55 illiyinə həsr olunmuş konfrans keçirilib” //Paritet.- 2011.- 23-25 aprel
- ↑ Gözəlova, T. “Məşədi İbad”dakı maraqlı yerlərin çoxu kəsildi: [“O olmasın, bu olsun” filmində Gülnaz rolunu canlandıran Tamara Gözəlova ilə söhbət] //Azadlıq.- 2011.- 1 fevral.- S.13.
- ↑ А.А. Ханжонков. Первые годы русской кинопромышленности. Изд. "Искусство", 1937.- стр. 216.
- ↑ M.Qurbanov, Ə.Qulubəyov "Kino sovetskoqo Azerbaydjana" Bakı, Azdövlətnəşr, 1969, səh 4
- ↑ Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası. Memarlıq və İncəsənət İnstitutu. Nazim Sadıxov. Azərbaycan bədii kinosu (1920-1935-ci illər). Bakı: Elm, 1970.
- ↑ "Kommunist" qəzeti, 9 dekabr 1956-cı il
- ↑ "Kommunist", 09.12 1956
- ↑ "Ədəbiyyat və İncəsənət", 09.12.1956.
- ↑ "O olmasın, bu olsun: böyük aktyorların benefisi", Ekspress qəzeti, 13.03.2003, Ulduzə Qaraqızı.
- ↑ 525.az (21.05.2016). "Meksikada Azərbaycan Kinosu günləri" (azərb.). 525.az. İstifadə tarixi:2016-05-24.
قایناقلار
- Журнал "Советский экран", 1957, № 19, стр. 5.
- Şəmsəddin Abbasov. “Sovet Azərbaycanının kinosu” //Kommunist.- 1958.- 29 avqust.
- Азербайджанской ССР кинематография. Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред.С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 13.
- Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — стр. 383.
- Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 106; 118; 122-124; 144.
- Həsənova, T. “Üzeyir Hacıbəyov və Azərbaycan kinosu”. //Kino.- 2006.- 29 sentyabr.- səh. 7.
- Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 814.
- "Bəs mənim bir abasım hara getdi?" //Odlar yurdu.- London, 2008, dekabr.- № 002.- səh. 15.
- Kənan, A. “"O olmasın, bu olsun" filmi haqqında” //Kaspi.- 2011.- 25-27 iyun.- səh. 21.
"آرشین مال آلان" فیلمی (1945)
"آرشین مال آلان" فیلمی (1945) (باخ)
" آرشین مال آلان " — تام متراژلی بدیعی فیلمی یؤنتمنلر رضا تهماسیب و نیکولای لششنکو طرفیندن 1945-جی ایلده اکرانلاشدیریلمیشدیر. [1]فیلم باکی کینو استودیوسوندا ایستحصال ائدیلمیشدیر. فیلمده اساس روللاری رشید بهبودوو، لیلا بدیربیلی، علی اکبر حسینزاده، اسماعیل افندییئو، منور کلنترلی، لطفعلی عبداللهیئو، فاطما مهرعلییئوا و رحیله مصطفییئوا ایفا ائدیرلر. بو فیلم آذربایجان جومهوریتینین ناظیرلر کابینهسینین 7 مه 2019-جو ایل تاریخلی، 211 نؤمره لی قراری ایله آذربایجان جومهوریتینده دؤولت واریداتی اعلان ائدیلن فیلملرین سییاهیسینا داخیل ائدیلمیشدیر[2].
ایچریگی
باکی، 20. عصرین اوّلی. گنج تاجیر عسگر(رشید بهبودوو) ائولنمک فیکرینه دوشور. لاکین دؤورون قایدالاریندان فرقلی اولاراق او، قیزی تویدان اؤنجه گؤروب سونرا ائولنمک ایستهییر. بس نه ائتمهلی؟ بو مسلهنین حلّینده دوستو سلیمان(اسماعیل افندییئو) اونون کؤمگینه گلیر...[3]
فیلم حاقیندا
- فیلم کینو استودیوسونون 1941-جی ایل پلانینا سالینسا دا، بؤیوک وطن ساواشینین باشلانماسی ایله چکیلیشی تاخیره سالینیر.[4]
- موسیقیلی فیلم آذربایجان بستهکاری اوزئییر حاجیبیگووون عئینی آدلی اوپراسی اساسیندا اکرانلاشدیریلمیشدیر.[3]
- تکجه 1945-جی ایلده بو فیلمه (اکرانا بوراخیلدیقدان سونرا) 16،27 میلیون تاماشاچی باخمیشدیر. 8-جی یئری توتماقلا پروکات لیدری اولموشدور. ( " دوْماشنایا سینماتیکا " بدیعی فیلملری نین کاتالوقو. موسکو، 1966).[3]
- روسیه کینوسونون 100 ایللیگی موناسیبتیله آپاریلان سوسیولوژی تدقیقاتلار نتیجهسینده شوروی کینوسونون اینکیشافینا اهمیتلی تاثیر گؤسترمیش شوروی فیلملرینین و شوروی اکرانیندا اوزون ایللر نوماییش ائتدیریلمیش خاریجی اؤلکه فیلم لری نین آراسیندان " 100 سئویملی فیلم " سئچیلمیشدیر. همین فیلم لر اوچ حیصه یه-قیزیل، گوموش و بورونج سیاهیلارا آیریلمیشدیر. 1945-جی ایلده ایستحصال اولونموش " آرشین مال آلان " کینوکومدیسی مشهور کینو موتخصیصلری نین یئکدیل رأیی ایله " قیزیل سیاهی "یا داخیل ائدیلمیشدیر.[5][3]
- فیلم شوروی دؤورونده 136 اؤلکه ده نوماییش ائتدیریلمیش[6]، 86 دیله ترجومه ائدیلمیشدیر.
- مدنیت و توریزم ناظیرلیگی بین الخالق بانکین مالیه دستگیله " آرشین مال آلان " فیلمی نین موسکو فیلم فوندونداکی نوسخهسی نین اؤلکهمیزه گتیریلهرک، آذربایجان دیلینده یئنیدن برپا اولونماسینی تشکیل ائدیب. 16 مای 2006-جی ایلده فیلم 60 ایللیگینده ایلک دفعه نوماییش ائتدیریلیب.
- فیلم 2013-جو ایلده حیدر علییئو فوندونون تشبوثو، آتا هولدینگین دستگی و " Peachline " شیرکتی نین تشکیلاتچیلیغی ایله برپا اولونوب و رنگلهنیب.
- برپا ائدیلمیش و رنگلنمیش " آرشین مال آلان " فیلمی 19 سپتامبر 2015-جی ایلده هالیوود نوماییش اولونوب. فیلمین نوماییشی اوزئییر حاجی بیگلینین آنادان اولماسینین 130، رشید بهبودووون 100، " آرشین مال آلان " فیلمینین ایسه 70 ایللیگینه حصر اولونوب. فیلمی 650 نفره یاخین تاماشاچی ایزلهییب. آذربایجانین لوس آنجلسده کی باش کونسوللوغونون تشکیلاتچیلیغی ایله " آرشین مال آلان " فیلمی هالیوودون مشهور " “Ricardo Montalban " کینوتئاتریندا نوماییش اولونوب.[7]
- 2018-جی ایلین مارسیندا فیلم " خاریجی اؤلکهلرین فیلملری " هفتهسی چرچیوهسینده پاریسین " بالزاک " (Le Balzac) کینوتئاتریندا نوماییش اولونوب.[8]
موکافات
1946-جی ایلده بستهکار اوزئییر حاجیبیگوو (اؤلوموندن سونرا)، یؤنتمن رضا تهماسیبه، آکتریسا لیلا بدیربیلییه، آکتریسا منور کلنترلییه، آکتیور رشید بهبودووا، آکتیور لطفعلی عبداللهیئوه و آکتیور علی اکبر حسینزاده یه شووری دؤولت موکافاتی وئریلمیشدیر.[3]
فیلمین اوزرینده ایشلهینلر
- اثرین مؤلیفی: اوزئییر حاجیبیگوو
- سناریو مؤلیفی: ثابت رحمان
- یؤنتمن: رضا تهماسیب، نیکولای لششنکو
- اوپراتور: علیستار آتاکیشییئو، مختار داداشوو
- رسام: یوری اشوِتس
- بستهکار: اوزئییر حاجیبیگوو
روللاردا
- رشید بهبودوو — عسگر
- لیلا بدیربیلی (لیلا جاوانشیرووا کیمی) — گولچؤهره
- علی اکبر حسینزاده — سولطان بیگ
- اسماعیل افندییئو — سلیمان
- منور کلنترلی — جاهان خالا
- لطفعلی عبداللهیئو — ولی
- فاطما مهرعلییئوا — تئللی
- رحیله مصطفییئوا — آسیا
- میرزآغا علی یئو — مشدی عباد
فیلمه باخ
اتک یازیلار
- “Arşın mal alan” Ukrayna telekanalında nümayiş etdirilib: Tamaşaçılar filmə “beş ulduz” qiyməti veriblər: [Rza Təhmasib və Nikolay Leşşenkonun quruluşunda hazırlanan eyniadlı film haqqında] //Mədəniyyət.- 2015.- 21 avqust.- S.12.
- ↑ """Əsərlərin dövlət varidatı elan edilməsi Qaydaları"nın və "Əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin və dövlət varidatı elan edilən filmlərin Siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı" (azərb.). cabmin.gov.az. 2019-05-11. İstifadə tarixi: 2019-05-13.
- Aydın Kazımzadə. Azərbaycan kinosu - 1 (filmlərin izahlı kataloqu (1898-2002)). Bakı: 2003, səh. 37-38
- Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 71.
- Жур. "Огонек" № 2, январь, 1996 г.
- Азербайджанский кинематограф расправляет крылья
- “Arşın Mal Alan” filmi Hollivudda nümayiş olunub
- AzərTAc (15.03.2018). ""Arşın mal alan" filmi fransalı tamaşaçılar tərəfindən maraqla qarşılanıb" (azərb.). Youtube.com. İstifadə tarixi: 2018-03-15.