ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
آذربایجان میفولوژیسی
آذربایجان میفولوژیسی
آذربایجان خالقینین تاریخی کؤکلری، ایلکین دونیاگؤروشو، ایبتیدایی معیشت طرزی، قدیم عادت-عنعنهلری، معنوی حیاتینین باشلانغیجینی ترنّوم ائدن ادبی یارادیجیلیغی. آذربایجان میفولوژیسی احاطهلی سیاسی-ایجتیماعی فعالیت دایرهسینده هله ده سیرلی قالیر و فولکلورشوناسلیق باخیمدان هرطرفلی آراشدیریلمامیشدیر. تورک میفولوژیسینین بیر نؤوعودور.
عنعنهوی مدنیتین آرخایک المنتلری فولکلورشوناسلیغین بیر سیرا نظری پروبلملرینین، خوصوصیله اولوشومو ایله باغلی مسلهلرین حلینده اساس منبعدیر. ایبتیدایی اینانج لارین تحلیلی میفولوژی گؤروشلرین، ائلهجه ده دیگر ایلکین دوشونجه فورمالارینین تاریخینی آیدینلاشدیرماق اوچون بؤیوک اهمیت کسب ائدیر. میف، ریتوال، عادت-عنعنهلر و اینانجلاردان دوغان مراسیم نغمهلری موختلیف یؤنلو إتنیک پروسهلری تنظیملهمکله یاناشی خالقین اؤزونو موعینلشدیریب تاریخی پروسهلرده یئر توتماسیندا خوصوصیلشدیریجی لیک فونکسیونونو یئرینه یئتیریر.
میفولوژی قهرمانلاری
تانری لار
- گؤی تانری و یا تئنقری. آذربایجان دیلینده " تئنقری " سؤزوندن تؤره میش " تانری " سؤزو واردیر. آذربایجانلیلاردا آللاهی گؤیله دوشونمه تمایولو واردیر. تانرییا شوکر ائدیلرکن گونشه دؤنر و یا شوکر ائدیلن نعمت گونشه چئوریلردی. گونشده ایلاهی بیر حیکمت اولدوغو قبول ائدیلردی.[۱]
- اوُلو آنا. آذربایجان میفولوژی متنلرینده گؤستریلیر کی، دونیانین سونو گلنده بوتون یارانمیشلار اؤلوب گئدهجکلر، تک بیر قاری ننه و بیر ده قورد قالاجاقدیر. دونیانین سونوندان دانیشیلان إسخاتولوژی میفلرده قاری اوبرازینا تصادوف اولونماسی همین سوژتلرین کوسموقونیک میفلر سیراسینا عایید اولماسی باخیمیندان یارادیلیش آکتینداکی اولو آغ آنا اوبرازینی یادا سالیر. آذربایجان میفولوژی متنلری ایچریسینده کوسمیک قضانی تصویر ائدن میف متنینده کی قاری ایسه اؤلوب دیریلمهنی ایشارلهین یئرین اؤزونو رمزلندیریر. بوتون بونلار میفولوژی قاری اوبرازی نین یارادیلیش آکتینداکی میفیک ایلاهه آنا کومپلکسیندن گلدیگینی و اونون آتریبوتلارینی داشیدیغینی گؤستریر.[۲]
- آغاج آتا و یا آغاج کیشی. داغ مئشهلرینده یاشایان روحلاردیر. خوشاگلمز قوخویا صاحیب اولوب، مئیمونلا اینسان آراسیندا گؤرونوشه مالیکدیرلر، هر ایکی جینسه عایید نومایندهلری توکلودور. اینانیلیر کی، یئمک آختاران آغاج-کیشیلر گئجهنین قارانلیغیندا باغچالارا و باغلارا باش چکیر، اینسانلار طرفیندن آتیلان پالتارلاری گئییرلر.[۳]
- آل آنا و یا حال آناسی. پیسلیک تانریچاسیدیر. قیرمیزی رنگلی گئییملری اولان، قیرمیزی ساچلی بیر قادیندیر. دوغوش زامانی زاهینین باشینین اوستونده دایانیر. گؤزگؤرونمز اولان حال آناسی آنایا و یا اوشاغا خطر یئتیرمک مقصدینی گودور. اوندان قورونمانین موختلیف اوصوللاری واردیر: توفنگدن گولله آتماق، زاهییا کیشی پالتاری گئیدیرمک و یا آدینی مریم چاغیرماق.[۴]
- اوُنوُقای. قبیریستانلیق اطرافی اراضیلرده راست گلینیر. او، چوخ زامان یوللا گئدن آتلییا، یاخود آرابالی یولچویا صاحیبسیز کئچی کیمی گؤرونور. کئچی نین رنگی متنلرین اکثریتینده آغ، یالنیز بیرجه متنده قارا وئریلیر. تاپینتی نین کئچی یوخ، اونوقای اولدوغو بیلینندن سونرا اونون آیاقلاری اوزانماغا باشلاییر. اونوقایین آیاقلاری نین اوزانماسی اونون گوجلنمهسینه سبب اولور.[۵]
- آل دده. یورد حامیسی رولو اویناییر. بو میفیک تصوور تورک خالقلاریندا مغلوب ائدیلمز ایگیدلرین داغا دؤنه رک یوردو قوروماسی اینانجینا چئوریلمیشدیر. توووزدا " آل دده " اوجاغی بونونلا علاقه داردیر.[۶]
- آلباسدی. تورک خالقلاری میفولوژیسینده منفی وارلیق اولسا دا، آذربایجانلیلاردا دوغوم و برکتین قورویوجوسودور و بعضی اوشاقلاری درد و بلادان قورویار.[۷]
- آلویز و یا داغ آنا.[۸]
- آندیر خان. اود تانریسیدیر. " لعنته گلمک " معناسیندا " آندیرا قالماق " ایفادهسی ایشلهدیلیر. قارا و چیرکین معناسیندا " انتر " سؤزو ده ایشله دیلیر.[۹]
- چئنبیل. داغ تانریچاسیدیر. آذربایجانلیلارین کوروغلو داستانیندا یئر آدینا چئوریلهرک چنلی بئل داغی اولموشدور.[۱۰]
- قانیم خان. اینام تانریسیدیر. آذربایجاندا راضی سالینا بیلمهین اینسانلارا " قانماز " دئییلیر.[۱۱]
- قوْدوُ. گونش چاغیرماق و یا یاغیش یاغدیرماق اوچون تانری. قودو-قودو مراسیمی بونونلا باغلیدیر.[۱۲]
- سایا خان. حئیواندارلیقلا مشغول اولانلاری قورویور. سایا مراسیمی بونونلا باغلیدیر.[۱۳]
- توُفان دیو. ایلدیریم تانریسی نین ایلدیریم چاخاندا قیز قاچیرماسی میفینه اویغونلوق " تاپدیق " ناغیلینداکی توفان دیوده ده گؤرولور.[۱۴]
- تاپدیق. توفان دیوین اوغلودور، گؤی اوغلو کیمی گؤیدن یئره آتیلیر و تاپیلدیغی اوچون آدینا تاپدیق دئییلیر.[۱۴]
- اوُمای آنا. آذربایجان اینانجلاریندا هومای قایاسینا باشینی قویوب یاتان قادینین اوشاغی اولاردی.[۱۵]
- فاطما قاری. آذربایجان، شرقی آنادولو و شیمالی عراقین بعضی بؤلگهلرینده اومای آنانین وظیفهلرینی إتنیک-مدنی چرچیوه ده فاطما قاری موتیوی حیاتا کئچیریر. او، آذربایجان اینانجلاریندا بئلینده اوخو و یایی اولان بیر وارلیق شکلینده گؤستریلیر. فاطما قاری یایین گؤیه توتاندا بوللوق، یئره توتاندا قیتلیق اولور.[۱۶][۱۵]
- یاهوُ. خزر اطرافی بؤلگهلرده بالیقچیلیق نغمهلرینده آدی کئچیر.[۱۷]
- یئل بابا. کئچمیشده تاخیل سونبولدن چیخاندان سونرا بوغدانی ساماندان چیخارتماق اوچون چاغریلیردی: " تاخیلیمیز یئرده قالدی، یاخامیز الده قالدی. آ یئل بابا، یئل بابا، قوربان سنه، گل، بابا! "[۱۸]
- یئر آنا. نوروز بایرامیندا تورپاغین ایکی طرفدن قازیلماسی و آلتیندان کئچیدین دوزلدیلمهسی، سونرا اینسانلارین اورادان کئچمهسی یئر کولتونون بیر قالیغی اولوب، تورپاق روحو و یئر آنا روحوندان یئنیدن جانلانماغی ایفاده ائدیردی. تورک میفولوژیسینده یئر آنا ایله علاقهلندیریلن، ضعیف دوغولان کؤرپهنی کؤهنه مزارا قویاراق بیر گئجه اورادا ساخلاماق عادتینین باشقا بیر فورماسی آذربایجان ناغیللاریندا گؤرولور. ات پارچاسی کیمی دوغولان اوشاق سیمورق قوشو طرفیندن بیر چایین سویوندا اوزدورولور و داها سونرا اوشاق گؤزللشیر.[۱۹]
اییهلر
أیهلر و یا اییهلر موعین طبیعی وارلیقلاری قورویان و یا اونلارین تجسّومو اولان میفولوژی وارلیقلار، یاخود هامی وارلیقلاردیر.[۲۰]
- باغ أیهسی. باغا گیرنده سالام وئریلملی، باغدان چیخاندا ساغوللاشدیلمالیدیر. باغدان بیر شئیین گؤتورنده ایجازه آلینمالیدیر.[۲۰]
- چای ننهسی. یاشلی قادین گئییمینده چایدا یاشادیغینا اینانیلیر. کؤرپودن کئچنده سویا چوخ باخیلاندا عصبلشیر و اینسانین باشین دؤندورور. باشی دؤنن آدامین گؤزلری قارالیر و چایا دوشور.[۲۱]
- چن قاریسی. چن، چیسَک، قارا دومانی تورباسیندا ساخلاییر آجیغی توتاندا تورباسین آچیب چن-دومانی بوشالدیر. چن یئل بابانین خوشونا گلمهینده اسیب اونو داغیدیر.[۲۰]
- ائو اییهسی. هر ائوین بیر اییهسی واردیر. بعضاً آدینا " ائو جینی " ده دئییلیر.[۲۲]
- مئشه اییهسی. آذربایجان اینانجلاریندا مئشه اییهسی رولونو آغاج کیشی اویناییر.[۲۳]
- اود اییهسی. آذربایجان اینانجلاریندا اودو سو ایله سؤندورمزلر، اودون روحو اینجییر.[۲۴]
- سو صاحیبی. قورویوجو روحلار اولان صاحیبلرین ان اوستونودور. سحر سویا گئدنده اونا سالام وئریلمهلیدیر. سو چیرکلندیریلرسه، سو صاحیبی اینسانلارا زیان وئرر.[۲۱]
- اردوو (اردوی). سو روحونو تمثیل ائدن میفیک وارلیقدیر.[۲۵]
- ارنلر. سودا یاشادیغینا اینانیلان ارنلر سو روحونا باغلیدیرلار. بئله بیر دئییم وار: " یالان دئسن، سنی سویون ارنلری وورسون " .[۲۶]
- یئل اییهسی. حئیدر، یئل اییهسینه آذربایجان مدنیتینده وئریلن آددیر. خالق آراسینداکی بیر روایته گؤره، یئددی رنگده یوماق دولاییب قیچینین آلتینا قویدوقدان سونرا، اسن کولک سببی ایله یوماق دیگیرلهنیب گئتدیگی اوچون حئیدره عصبیلشن فاطما قادین، بئلیندهکی اوخ و یایی چیخاریب اونو وورماق ایستهمیشدیر. یایی دوز توتمادیغی اوچون حئیدر گولهرک قاچیب، فاطما قادینین یونلارینی گؤیون یئددینجی قاتیندا گیزلهدیب. بئلهجه گؤی قورشاغی یارانمیشدیر.[۲۷]
- یئر اییهسی. گوندوزلر اینسانا گؤرونمزلر و زیان وئرمزلر. گئجه واختی ایسه دیقت ائدیلمهلیدیر.[۲۸]
میفیک وارلیقلار
- جیرتدان. آذربایجان ناغیللارینین قهرمانیدیر. آراشدیرمالارا گؤره، آلوو روحونو تمثیل ائدیر.[۲۹]آذربایجان کؤرپهلر ده جیرتدان آدلاندیریلا بیلیر.[۳۰]
- چینتیرقاییش/کندیرقاییش. آخشاماوستو یول کناریندا راست گلینن میفولوژی وارلیقدیر. او، چوخ آریقدیر و 63 اوزون قوللارا مالیکدیر. چینتیرقاییش یولچولارا کؤمکسیز قاری و یاخود اوشاق شکلینده گؤرونور. یولچولاردان اونا کؤمک ائتمهسینی خواهیش ائدیر. سونرا ایسه قوللارینی اونو گؤتورمک اوچون اَییلن یولچونون بوینونا دولاییر و اونو سیخماغا باشلاییر. ناخچیواندا راست گلینیر.[۵]
- دامداباجالار. اونلار کؤهنه ائولرین، مسجیدلرین دییرمانلارین خارابالیقلاریندا یاشاییرلار. آخشامدان کئچمیش حَیَطه ایستی سو تؤکمک اولماز، چونکی تصادوفن، دامداباجالارین اوشاقلارینی یاندیرماق اولار، بئله اولارسا، اونلار بونون قارشیلیغیندا اینتیقام آلماغا باشلایارلار.[۳۱]
- دیولر. نهنگ، قووّتلی، عئیبهجر و اینسانابنزر دیولر قویولارین دیبینده کی اوچ اوتاقلی ماغارالاردا یاشاییرلار و شر قووّهلری تمثیل ائدیرلر. " ابراهیمین ناغیلی " -ندا ایسه دیو خئییرخواهلیغی، اینسانلارلا قان قوهوملوغو ایله تصویر ائدیلیر.[۱۸]
- دؤنرگهلر. میف، ناغیل و داستانلاردا بعضی قهرمانلار باشقا اوبرازا چئوریلیر، دؤنور. بو خوصوصیت اونلار فونکسیونال کاراکتریستیکاسیندا اساس رولو اوینادیغی اوچون بئله آدلانیرلار.[۲۰]
- آدامجیل قورد.[۳۲]حکایهلرین بیرینده آدامجیل اولماق اوچون ایستیفاده ائدیلن دری یاندیریلاندا همین اینسان آدامجیللیقدان خیلاص اولور.[۲۰]
- گورئشن. گؤزل بیر قیزدیر. گئجه یوخودان اویانیب حَیَطه چیخارکن اونو آلووسایاغی بیر ایشیق احاطه ائدیر و باشینا جاناوار دریسی دوشور. آدامجیلا چئوریلن قیز او گوندن سونرا کندده آدام اؤلن کیمی همین درینی گئییر و اؤلونو قبیردن چیخاردیب آپاریر.[۵]
- ایلان-اوغلان. اوغلان ایلانا چئوریلمک اوچون پالتاردان ایستیفاده ائدیر، پالتار یاندیریلاندا هم ایلان، هم اوغلان غئیب اولور.[۲۰]
- کافتار. داها چوخ قبیریستانلیق اطرافیندا راست گلینن میفولوژی وارلیقدیر. بیر نئچه متنده او، یوللا گئدن آتلیلاری اینجیدیر، داها چوخ ایشیقدان و دمیر اشیالاردان قورخور. بو تیپ متنلرین بیرینده کافتار آراباسینا میندیگی شخصه دئییر کی، سن اوشاقکن آنانین اوزونه آغ اولموسان.[۵]
- کافتارکیس. آدامدان دؤنمهدی، بوینوزلاری وار. گئجه قبیرلری ائشیب، جسدلری چیخاریب باشداشینا سؤیکهییر. سونرا ایسه اونلاری بوینوزلاری واسیطهسیله دالینا قویوب، یئمک اوچون آپارار.[۲۰]
- سۆلئیه (ایسگندر قوشو). اونون گؤرونمه سی اطرافدا اووون اولماسینا ایشاره دیر. آما اونا گولله آتماق اولماز. اووچولارین وئردیکلری معلوماتا گؤره، اونا گولله آتان کیمی دونیا قاریشیر، گونشلی هاوا اولماسینا باخمایاراق، بیردن-بیره گوجلو یاغیش یاغیر، دولو تؤکور، توفان قوپور و س.[۵]
- کلهگؤز (تپهگؤز). آذربایجان خالق داستانیندا راست گلینیر، اینسان سوموکلریندن قالاسی وار.[۳۳]
- کیمسهلر و یا کیمسنه. ائوده اینسان اولماسا دا، ائوه گیرنده سالام وئررلر. چونکی ائوده کیمسهلر وار. اونلار ائوه برکت گتیرر، قوش جیلدینده اینسانین یوخوسونا گیررلر.[۳۴]
- خورتدان و یا خورتلاق. گئجه قبیردن خورتلایاراق چیخان وارلیقلاردیر.[۳۵]
- قاراچوخا. متنلرده قاراچوخا دایم ائوله باغلی اولور. اونون دامین اوستونده یاتدیغی، ائوه گیرن زامان قاراچوخایا سالام وئرمک لازیم اولدوغو قئید اولونور. قاراچوخانین ائوی ترک ائتمهسی ایسه او عاییلهنین بختی نین باغلانماسی کیمی یوزولور.[۳۶]
- قارامات. پیس روحدور. آذربایجان دیلینده " قارامات باسماق " دئییمی واردیر.[۳۷]
- قاییش بالدیر. اوشاقلاری قورخوتماق اوچون اویدورولموشدور.[۳۸]
- قوُلباسدی و یا آلئیبانی. اوزونبویلو، آغبنیز و چیلپاق تصوور ائدیلن، قادین جینسینه مخصوص میفیک جانلیدیر. سینهسینه ایینه سانجیلاندا حرکت ائده بیلمیر.[۳۹]
- قوُلیابانیلار. چؤلده و یا قبیریستانلیقدا یاشاییب، گئجه یولچولارینی قورخودورلار. قولیابانیلار توتولدوقدان سونرا پالتارینا ایینه سانجیلاراق صاحیبلهنیلهبیلر، آنجاق اینسانین هر دئدیگی نین عکسینی ائدهجک.[۴۰][۴۱]
- ملک. آذربایجان اینانجلاریندا اوددا ملک اولدوغونا اینانیلار، اود سو ایله سؤندورولمزدی.[۴۲]
- پریلر. اونلار ناغیللاریدا موثبت رول اویناییر، آغ دریلری و اوزون ساچلاری ایله گؤزل باکیرهلر اولاراق تصویر اولونور. پریلر گؤزل باغلاردا و سارایلاردا یاشاییر، حوووضلاردا اوزورلر. اونلار گؤیرچینه چئوریلیب، باشیا یئرلره اوچا بیلیرلر..[۴۳] آذربایجان میفولوژیسینه سولارین صاحیبی اولان سو پریلری ده مؤوجوددور.[۴۴]
- شاهماران و یا ایلانلارین شاهی. یاری-ایلان، یاری-اینسان تیپلی وارلیقدیر.[۴۵]
- شئشه. آذربایجان اینانجلاریندا بیلینمزلر عالمیندن گلن شئیطانی قوشدور، آنجاق گئجهلر اوچار، تک قالان اوغلان اوشاقلارینی ووروب اؤلدورر.[۴۶]
- توُلپار. آذربایجان کوراوغلو داستانیندا قیرات و دۆرات تولپارین (دنیز آتی) نسلیندن گلیر.[۴۷]
- اوُجوُقوُلوُ. نهنگین آدیدیر، نورمال اینسانلار اونون آنجاق دابانینا چاتیر.[۲۰]
- وئرگیلی آداملار. وئرگی یوخودا وئریلیر و اونو وئرن موختلیف پیر صاحیبلریدیر.[۵]
جین لر
جینلر ایسلامدان اولکی عرب میفولوژیسی و داها سونرا ایسلام میفولوژیسی و تئولوژیسینده فؤوقالطبیعی وارلیقلاردیر. هم موثبت، هم ده منفی رول اوینایا بیلیرلر. آذربایجان میفولوژیسینده آشاغیداکیلارا راست گلینیر:
- جین دَییشیگی. شکی متنلرینه گؤره کؤرپه اوشاغی تک قویدوقدا جین اونو اؤز بالاسی ایله دَییشدیریر. جینین دییشدیردیگی اوشاق جانسیز، آریق و بالاجابوی اولور. جین دییشگی، عادتاً، تک گزیر. اونون اوزونه باخاندا آدامین جانینا قورخو دوشور. هئچ کس اونونلا عاییله قورمور. هانسی ائوده مجلیس اولوب، اونا پای چیخاریلماسا، همین عاییلهیه بدبختلیک اوز وئریر. آغبابا نومونهسینه گؤره جین دییشیگی همیشه خارابا یئرلرده، قایالیقلاردا اولور. او، جین کیمی جوربجور دونلارا گیره بیلمیر. بونا گؤره ده راستلاشدیغی آداملاری اوزاقدان-اوزاغا آلداتماغا چالیشیر.[۵]
- بیزدن یاخشیلار. جینلره وئریلن آددیر. یئره سو تؤکولنده بیزدن یاخشیلارین اوشاقلاری یانار و اونلار دا اینتیقام آلماق اوچون اینسانلاری دؤیرلر.[۴۸]
- آستانا جینی. ائوین آستاناسینین صاحیبیدیر، آخشام واختی چؤلده اوتورماق و یا الی قوینوندا دورماق اولماز.[۳۶]
- چَر و چوْر. بیزدن یاخشیلارداندیر، اینسانین وار-دؤولتینه زیان وئررلر. چر ترلی آتی اؤلدورور کی، اینسان پیادا قالسین، یول گئده بیلمهسین.[۲۰]
- آغ چوْر و قارا چوْر. چورون فورمالاریدیر. آغ چور بوستانی محو ائدیر، قارا چور ایسه باغ-باغچانی، ان چوخ اوزومو قیریر.[۲۰]
- ملئیکهلر. قادین جینسینده دیرلر، گؤیرچینه چئوریله بیلیرلر.[۲۰]
- بویو بیر قاریش، ساققالی ایکی (یئددی) قاریش. آذربایجانلیلارین اینانجیندا گؤزه گؤرونمهین، اینسانابنزر جیندیر. ساققالینداکی هر توک بیر اوخدور.[۴۹]
- اجینّه. جاماعاتین سیخ اولدوغو یئرلرده یاشاییب، قیسا بویلو اولورلار. ایری باشلاری، توکلو بدنلری و ترس آیاقلاری واردیر.[۵۰]
- جینلر پادشاهی. آغزینا توپوردوگو شخص دونیاداکی هر شئیین دیلینی بیلیر.[۲۰]
اژداهالار
اژداهالار آذربایجان میف و ناغیللاریندا قوراقلیق و خستهلیگین سببکاری کیمی تصویر ائدیلیر، سو منبعلرینین قاباغینی توتورلار. اژداهانین کسیلمیش باشینین دیریلهرک قهرمانا هوجوم ائتمهسی ده مومکوندور. آذربایجان ترکمهلرینین خالچا موتیولرینده راست گلینیر، ائوین قورویوجوسو (تالیسمانی) اولاراق ایستیفاده ائدیلیر.[۵۱]
- داش اژداها. آرپا چایی نین ساحیلینده یاشایان بیر کیشینین گؤزل قیزی سئودیگی اوغلانلا گؤروشنده، قیزا بند اولموش اژداها اونلاری گؤرور و غضبلهنیب کامینا چکمک ایستهییر. بو واختی قیزین آتاسی اوزونو گؤیلره توتوب آللاها یالواریر و اژداها داشا دؤنور. همین داشا " اژداها بورنو " دئییرلر.[۵۲]
- چوُخور اژداهاسی. " نصیر کیشینین حکایتی "-نده راست گلینن بو اژداهانین باشی پیشیک باشی بویدا ایدی، خیرداجا بوینوزلاری واردی.[۲۰]
- چیرتداغ. " قیزیل قوچ " ناغیلیندا چارداقدان یئره دوشدوکدن سونرا بؤیویوب اژداها اولور.[۵۳]
- اژداها نسلیندن گلن اینسان. اوچ یوز ایل قادین و داها سونرا یئددی یوز ایللیک اژداها جیلدینده یاشادیقدان سونرا یئنیدن قادینا چئوریلیر. اینسان جیلدینده اولماسینا باخمایاراق نفسی اژداها نفسی اولاراق قالدیغی اوچون یانینداکیلارا زیان وئریر.[۵۳]
- چوخباشلی اژداها. بعضی سوژتلرده اژداها اوچ، یئددی و قیرخ باشلی اولور، اؤلدورولمهسی اوچون بوتون باشلاری کسیلمهلیدیر.
- جوتباشلی اژداها. آذربایجان خالچا توخومالاریندا راست گلینن موتیودیر.[۵۴]
- دوققوزباشلی اژداها. خوْرنا کندیندن جاوان بیر اووچونون دوشمنی سِحرلی کیشینین بوروندوگو جیلدلردن بیریدیر.[۲۰]
- قیرخ باشلی اژداها. " اووچو احمد " ناغیلیندا راست گلینیر.[۵۲]
- عقربین قارنینداکی یئددی اژداها. ناغیل قهرمانی تاپدیق اژداهالاری اؤلدوردوکجه هرهسینین قارنیندان قیرخ یئنی اژداها چیخیر.[۵۵]
- گؤی چارخینی چئویرن جوت اژداها. تورک خالقلاری میفولوژیسیندهکی بو افسانهیه آذربایجان خالچالاریندا راست گلینیر.[۵۴]
قهرمانلار
- بابا امیر. سِحیرلی پاپاغینی باشینا قویاندا گؤرونمز اولان داستان قهرمانلاریندان بیریدیر.[۵۶]
- چرشنبه آروادی. چرشنبه گونو بیر ائوده ایشلر تاماملانمامیش ایسه اورا گیرن و زیان ووران جادوگردیر.[۵۷]
- چؤمچهخاتون. حکایهلردن بیرینه گؤره، قوراقلیق زامانی بیر تپهنین باشینا چیخاراق آللاهدان یاغیش ایسته ییر. آللاه یاغیش یاغدیردیقدان سونرا تپهنی ترک ائتمهیهرک چوخ ایسلانیر و یامیاشیل بیر آغاجا چئوریلیر.[۲۰]
- خیزیر. " ...اونو تئشته ییغیب یوکون آلتینا قویارلار. گویا گئجه خیدیر ایلیاس گلیب الینی بو اونا چکر، اونو افسونلار. بو اون موقدس و افسونلانمیش حساب ائدیلر. " خیزیر بعضاً مؤعجیزه لی دوغوشا سبب اولان درویش، بعضاً ده بیر ایللیک یولو بیر گؤز قیرپیمیندا قطع ائدن، کورلارین گؤزونو آچان پئیغمبر اولور.
- کوراوغلو. کوروغلو نره چکنده داغ-داش لرزه یه گلردی.
- کوسا و کئچل. نوروز بایرامی قهرمانلاریدیر، کوسا قیشی، کئچل ایسه یازی سمبولیزه ائدیر.[۱۷]
- قورقود آتا. کایناتداکی هر شئیین آدینی او وئرمیشدیر.[۵۸]
- اوْخای. دوشمنلری طیلسیملهین و گیزلی خزینهیه صاحیب سحیربازدیر. او بیری دونیانین تمثیلچیسیدیر. اوْخایین قصرینین دؤرد بیر یانی اینسان قانیندان قیرمیزی دنیزلرله اؤرتولودور. قصرین حیطی اینسان جیلدینده حئیوانلارلا دولودور. دیوارلار اینسان کللهسی ایله هؤرولوب.[۵۹]
- اووچو پیریم. ایلانلار پادشاهی آغزینا توپوردوگو حئیوانلارین دیلینی اؤیرنمیشدیر. یوز ایل ماغارادا یاشامیشدیر.[۶۰]
کونسپتلر
- عالمین یاتدیغی واخت. قیشین سونو، یازین باشلانغیجینا دئییلیر. طبیعتین اؤلوب-دیریلدیگینه اینانیلیر.[۶۱]
- آدنا گونلری. بعضی آذربایجان بؤلگهلرینده دده-بابا روحلارینین یاد اولدوغو گونلره دئییلیر.[۶۲]
- آزار-بئزار. هر جور خستهلیگه دئییلیر.[۶۳]
- دؤولت قوشو. کیمین چیینینه اوتورسا پادشاه اولار.[۶۴]
- گونش و آی. آذربایجان اینانجلاریندا گونشین قیز، آیین ایسه اوغلان اوشاغی اولماسی فیکری واردیر.[۶۵]
- قاراباسما. گؤزه پیس بیر شئی گؤرونمهسیدیر، کابوسلار دا بونا عاییددیر.[۳۷]
- قارادابان. گئجه دوغولان شخصه دئییلیر. گؤردوگو ایش همیشه اوغورسوز اولور.[۶۶]
- قاری ننهنین اؤرکنی. یاغیشدان سونرا سمادا یارانان یئددی رنگلی گؤی قورشاغینین خالق آراسینداکی آدیدیر.[۶۷] گؤی قورشاغی نین آلتیندان کئچنده قیز اوغلان، اوغلان ایسه قیز اولور.[۲۰]
- غرب اولدوزو. آذربایجان اینانجلاریندا غرب اولدوزونو گؤرن شخص اوغورلو قبول ائدیلر.[۶۸]
- قیش. آذربایجان اینانجلاریندا قیش قوجا قاری اولاراق تصوور ائدیلیر.[۶۵]
- قورد. یوخودا قورد گؤرمک یاخشیدیر، قوردا سؤیمک اولماز، آغاجا قورد کللهسی آسیلاراق باغ-بوستان قورونور.[۶۹]
- اؤلولرین دیریلدیلمهسی. " قول محمود " داستانیندا اؤلولرین باشی اوزرینده اوچ میصراع شعیر اوخونار، هر میصراع بیتنده بیر اؤلو دیریلر.[۷۰]
- یوخودا آت گؤرمک. اوزونبویلولوق و آرزویا چاتماغا ایشاره دیر.[۷۱]
میفولوژی دوشونجه
بیر إتنوسو دیگریندن آییران علامتلر چوخدور. فرقلندیریجی عامیللرین ان اؤنده گلنی ایسه میفولوژی دوشونجهدیر. بو سیرایا مراسیملر، بایراملار، عادتلر — مدنی ایرثین باشقا آرخایک آتریبوتلاری دا داخیلدیر. لاکین دونیانی درک ائتمه ده الده اولونان ایلکین نتیجهلر کؤکله — چوخ درین قاتلارلا باغلاندیغیندان اساس معیار رولونو میفلر داشیییر. باشقا سؤزله، بعضی اوخشارلیق، یاخینلیق و سسلشمهلر نظره چارپسا دا، دونیا خالقلارینین هر بیری نین میفولوژیدن کئچن اؤزونهمخصوص مدنیتی، فولکلور عنعنه سی، دونیاآنلامی واردیر. اورادا دویولانلارا و باش وئرنلره هر میلتین اؤز میفولوژی باخیشی مؤوجوددور. و آذربایجان تورکلری نین معنوی سیماسی نین فورمالاشماسیندا ان موهوم وظیفه میفولوژی دوشونجه نین کورتبیی شکیلده یارانان محصوللاری نین اوزرینه دوشموشدور. ایبتیدایی اینانجلارین قالیقلاری میف و ریتواللار واسیطهسی ایله فولکلورون إپیک، لیریک ژانرلارینا کئچمیش، ائلهجه ده اونلار اویون-تاماشالارین، مراسیم نغمهلرینین اؤزهگینی تشکیل ائتمیشدیر. مدنیتین ان آرخایک علامتلری نین و إلمنتلرینین کومپلکس شکیلده عکسینه ده میفولوژینین داشیییجیلاریندا (یارادیجیلار — تانریلار، دونیانین، طبیعت حادیثهلری نین یارانماسی، جانلی-جانسیز وارلیقلارین بیر-بیری ایله قارشیلیقلی موناسیبتلری و علاقهلری حاقینداکی تصوورلرده، کولتلاردا، ماگیکلیکله یوغرولان، ساکراللاشدیریلان جیسیملرده) راستلاشیریق.
میفین* (یاخود میفیک زامانین) قورتاردیغی، بیتدیگی یئردن تاریخ باشلاییر. لاکین میفولوژی گؤروشلرسیز هئچ بیر خالقین قدیم تاریخی و مدنیتی یوخدور. اونا گؤره کی، آرخایک مدنیتلرین هامیسی منبعیینی میفولوژی تصوورلردن آلیر.
آذربایجان دونیانین ایلکین اینسان مسکنلریندن بیریدیر. إتنوقرافلار بیلدیریرلر کی، «یئر اوزونده یازیلی منبعلرین تاریخی 5 مین ایلدن چوخ دئییل، لاکین آذربایجاندا یاشایان ان قدیم اهالی نین تاریخی 2 میلیون ایله قدردیر». محض اولو اجدادین کؤکونو همین اوزون زامان عرضینده یارانان میفولوژیسی نین ایزلری ایله اوزه چیخارماق مومکوندور.
میفلر
میف دونیانین ایشاره لرله، ساکرال اوبرازلارلا درکیدیر. طبیعیدیر کی، دیلین یارانماسی پروسهینده اینسانلارین بیر-بیریلری ایله، طبیعتله علاقه لری سیقنال لار و ایشاره لر واسیطه سی ایله قورولموشدور. بئله بیر قناعت ایرهلی سورورلر کی، «بئیین استروکتورلاری نین ائوولیوسیاسی نیطقله باغلی مئیدانا گلمیش، هومینید اجدادین ژستلرله اونسیتی و آیری-آیری سسلری آنلامالاری ایله دیل فورمالاشماغا باشلامیشدیر» [318، 93]. موختلیف سسلر رابیطه یاراتماغا خیدمت ائتمکله بیرلشیب سؤزلری یاراتدیغی کیمی کورتبیی میفولوژی اوبرازلار شکلینه دوشن طبیعت حادیثه لری و دونیانین آیری-آیری آتریبوتلاری دا اوچ فونکسیونون (دوغولما، یاشاما، محو اولما؛ مس.: کولک دوغولور، فعالیت گؤستریر و یوخا چیخیر؛ یاغیش یاغیر، یئر اوزونو نملندیریر، تورپاق سویو اؤزونه چکمکله یوخ اولور) داشیییجیسینا چئوریلمکله دورغونلوقدان چیخیب اینکیشافین تمل داشلارینی قویموشدور. دئمهلی، هر بیر خالقین تاریخی نین و مدنیتینین عرفهسی، همچنین ایلکین باشلانغیجی اونون میفولوژیسی ایله تصدیقلهنیر. توپلوم حالیندا یاشایان اینسانلارین ایبتیدایی امک پروسهسینین، معیشت طرزی نین، پئشهلره (اووچولوق، مالدارلیق، اکینچیلیک، توخوجولوق و. ب) یییهلنمهلرینین ده اساس ایستیقامتوئریجی گوجو میفیک دوشونجه ایله باغلانیر. اونلارین ریتواللاری، بایراملاری دا میفلرله تنظیملهنیر، اینام و اعتیقادلاری نین دا مایاسیندا میفولوژی گؤروشلر دایانیردی. بو سببلردن آذربایجان خالقی نین میفولوژیسی نین گنزیسی نین سیستملی شکیلده آراشدیریلماسی مدنیت تاریخینین ان قارانلیق صحیفهلری نین آیدینلاشدیریلماسینا یاردیم گؤستره بیلر. قافقازدا یاشایان قدیم تورکلرین ایبتیدایی دونیاگؤروشونون، اینانجلارینین، میفولوژی درک ائتمهسینین یازیلی و شیفاهی منبعلری نین صاف-چوروک ائدیلمهسی بیر نئچه سببدن بؤیوک اهمیته مالیکدیر: ایلک نؤوبه ده، بو، اونلارین ازلدن قافقازدا دوغولوب مسکونلاشمالاری نین تاریخی-مدنی حادیثه اولدوغونو اساسلاندیریر. ایکینجیسی، تکجه بو پروسهنین کاراکترینی موعینلشدیرمیر، هم ده إتنیک بیرلشمه لرین باشا چاتماسینی تنظیمله ییر، سونراکی اینکیشافا جیدی تاثیر گؤستریر. ائلهجه ده شرق خالقلاری نین اینانجلاری، دینی عنعنه لری، میلّی کالوریتی ایله قارشیلیقلی باغلاشمالارین آسپکتلری آردیجیللیقلا نظردن کئچیریلیر.
میفلر – آرختیپیک، اونیورسال، فؤوقالطبیعی اوبرازلار سیلسیلهسیدیر و قدیم خالقلاردان بیری کیمی آذربایجان تورکلری نین ایلکین دونیاگؤروشونون محصولودور. بعضاً کونکرت اوبراز، خوصوصی آد شکلینده یادداشلاردا یاشاسا دا، هر بیری موعین وارلیغین یارانماسی، فعالیتی و محویندن بحث آچان پریمیتیو احوالاتین داشیییجیسیدیر. داها چوخ اسکی چاغلارا عایید یازیلی آبیده لرده، ناغیل، إپوس و شیفاهی إپیک عنعنهنین باشقا فورمالاریندا، ریتواللاردا، اینام و اعتیقادلاردا میفیک دوشونجه نین قالیقلارینا راست گلیریک – بوتون بونلار تدقیقاتین اوبیئکتینی تشکیل ائدیر.
اولو اجدادین دونیانین یارانماسی حاقیندا تصوورلری، کورتبیی شکیلده مئیدانا گلن میفولوژی اوبرازلار، کایناتین میفیک سیستمی و مودللری، افسانه، آرخایک ناغیل، إپوس متنلرینین ایچریسینده اریدیلن میفیک سوژتلر تدقیقاتین پردمتیدیر. بو نومونهلرین بیر قیسمی قدیم یازیلی و مادّی آبیدهلرده (قوبوستان قایا رسملری، «اوستا»، داش کیتابهلر، آرکولوژی قازینتیلار زامانی موختلیف کورقانلاردان تاپیلان معیشت اشیالاری و س.) اؤزونه یئر آلمیش، دیگر قیسمی ایسه شیفاهی شکیلده یادداشلاردا یاشادیلاراق زمانمیزه قدر گلیب چیخمیشدیر. میف متنلری کلاسیک یازیچیلاریمیزین اثرلرینین ده قایناقلاریندان بیری اولموشدور، ائلهجه ده خالق مراسیملری، عادت-عنعنه لر، اویون و تاماشالار، ایناجلاردا درین ایزلر بوراخمیشدیر. إپیک عنعنه ده آذربایجان تورکلرینین اسکی میفلری نین اساس داشیییجیسی «کیتابی-دده قورقود»، «کوراوغلو»، «اصلی و کرم» کیمی إپوسلار و آرخایک ناغیللاردیر اولموشدور.
اتک یازیلار
- Kalafat, 1998. səh. 42
- Cəlal Bəydili (Məmmədov). Türk mifoloji obrazlar sistemi: struktur və funksiya (monoqrafiya). - Bakı: Mütərcim, 2007. - 272 səh.
- В. Б. Агач-Киши // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. I. — С. 35.
- Ələkbərova, Lətafət,SMOMPK (“QAFQAZ ƏRAZİLƏRİ VƏ XALQLARININ TƏSVİRİNƏ DAİR MATERİALLAR TOPLUSU”) MƏCMUƏSİNDƏ KİÇİK JANRLAR, Bakı: Bakı Dövlət Universiteti
- ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ ۵٫۵ ۵٫۶ Ləman Vaqif qızı Süleymanova. Şəki folklor mühiti, Bakı, 2012. – 248 səh.
- Beydili, 2003. səh. 33
- Beydili, 2003. səh. 37
- Beydili, 2003. səh. 59
- Karakurt, 2011. səh. 44
- Karakurt, 2011. səh. 90
- Karakurt, 2011. səh. 167
- А.Caferoğlu."AZERBAYCAN ve ANADOLU FOLKLORUNDA SAKLANAN İKİ ŞAMAN TANRISI"(PDF) (türk).
- Beydili, 2003. səh. 486
- ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ Beydili, 2003. səh. 537
- ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ Beydili, 2003. səh. 584-585
- Beydili, 2003. səh. 215-218
- ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ R.Əliyev. "Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı" (azərb.). Bakı nəşriyyatı.
- ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ Qafarlı, Ramazan (2010), AZƏRBAYCAN TÜRKLƏRİNİN MİFOLOGİYASI, ADPU
- Beydili, 2003. səh. 612-613
- ۲۰٫۰۰ ۲۰٫۰۱ ۲۰٫۰۲ ۲۰٫۰۳ ۲۰٫۰۴ ۲۰٫۰۵ ۲۰٫۰۶ ۲۰٫۰۷ ۲۰٫۰۸ ۲۰٫۰۹ ۲۰٫۱۰ ۲۰٫۱۱ ۲۰٫۱۲ ۲۰٫۱۳۲۰٫۱۴ ۲۰٫۱۵ Əsatirlər, əfsanə və rəvayətlər. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005. anl.az
- ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ Beydili, 2003. səh. 136
- Beydili, 2003. səh. 205
- Beydili, 2003. səh. 568
- Karakurt, 2011. səh. 229
- Beydili, 2003. səh. 195
- Beydili, 2003. səh. 60
- Karakurt, 2011. səh. 144
- Beydili, 2003. səh. 280
- Beydili, 2003. səh. 128
- Karakurt, 2011. səh. 91
- SMOMPK: AZƏRBAYCAN FOLKLORU MATERİALLARI. 2-ci cild, AMEA Folklor İnstitutu, 2019
- Beydili, 2003. səh. 414
- Beydili, 2003. səh. 554
- Beydili, 2003. səh. 314
- Beydili, 2003. səh. 243
- ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ Beydili, 2003. səh. 204
- ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ Beydili, 2003. səh. 298
- Beydili, 2003. səh. 304
- Beydili, 2003. səh. 42-43
- Каракашлы К. Т. (азерб.)русск.. Материальная культура азербайджанцев Северо-восточной и Центральной зон Малого Кавказа: историко-этнографическое исследование. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1964.
- Гюль-ябани // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. I. — С. 342.
- Beydili, 2003. səh. 436
- Әфәндијев П. (азерб.)русск.. Азәрбајҹан шифаһи халг әдәбијјаты (азерб.) / Научный редактор А. Набиев (азерб.)русск.. — Б.: Маариф, 1992. — 477 с.
- Басилов В. Н. Пари // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1982. — Т. II. — С. 287.
- Seçkin SARPKAYA (2018). "CÂMASBNÂME'DEN MASALLARA ŞAHMARAN: TÜRKİYE SAHASI MASALLARINDA ŞAHMARAN TİPİ VE ANLATILARI".
- Beydili, 2003. səh. 528
- Çufadar, N. (2019). Köroğlu Destanı’nda atın mitolojik göstergeleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö5), 215-226. DOI: 10.29000/rumelide.606128.
- Beydili, 2003. səh. 104-105
- Beydili, 2003. səh. 108
- Beydili, 2003. səh. 187
- Beydili, 2003. səh. 193
- ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ Məhsəti Rüstəm qızı Ismayıl. Naxçıvan əfsanələri. Bakı: Еlm, 2008, 208 s.
- ۵۳٫۰ ۵۳٫۱ Azərbaycan nağılları. V cild.
- ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ AZERBAYCAN HALI VE TEKSTİLLERİNDE EJDER MOTİFİ. Valide Paşayeva
- Azərbaycan nağılları. IV cild.
- Beydili, 2003. səh. 342
- Karakurt, 2011. səh. 96
- Beydili, 2003. səh. 21
- Beydili, 2003. səh. 441
- Beydili, 2003. səh. 75
- Beydili, 2003. səh. 42
- Beydili, 2003. səh. 79
- Beydili, 2003. səh. 84
- Beydili, 2003. səh. 171
- ۶۵٫۰ ۶۵٫۱ Beydili, 2003. səh. 63
- Beydili, 2003. səh. 300
- Beydili, 2003. səh. 217
- Kalafat, 1998. səh. 68
- Beydili, 2003. səh. 352
- Beydili, 2003. səh. 460
- Beydili, 2003. səh. 71
کؤچورن: عباس ائلچین
تورک میفولوژیسینده اؤنملی ساییلار
تورک میفولوژیسینده اؤنملی ساییلار
دوکتور سهیلا ساریتاش
ساییلار اسکی تورک اینانجی اولان شامانیزمدن باشلایاراق، ایسلامی و ایسلامیت سونراسی دؤنملرده، تورک کولتورونده و اینانجیندا ساییلارین اؤنملی اولدوغو گؤرولمکدهدیر. تورک میفولوژیسینده بعضی ساییلار قوتسال بیر اؤزللیک داشیر. بیر، اوچ، دؤرد، بئش، یئددی، دوققوز، اون ایکی، قیرخ وس. ساییلارین میفولوژیده چشیدلی آنلاملاری واردیر. تورک میفولوژیسینده اؤنملی یئری اولان یوخاریداکی ساییلارین فورمولیستیک اولدوغو و بیر چوخ کولتورده ده راستلانیلدیغی گئرچکدیر. شامانیزمده ساییلارین تکرارلانماسی و وورغولانماسی سؤز قونوسویدو.
بیر ساییسی
ایسلام دینینده بیر ساییسی آللاهی ایفاده ائدیر. آللاه بیردیر و تکدیر. دده قورقوددا بیر چوخ یئرده گئچن بیر ساییسی آشیقلاریمیزین دیلینده و تئلینده:
اونلار بیردیر بیر اولوبدور
حاقّ ایچینده سیر اولوبدور
تجللی ده نور اولوبدور
آللاه بیر، محمد ، علی (پیر سولطان آبدال)
*
شاه-ی مردان قوللاریییز بیز
بیریز بیرقاچ دئیلیز
قناعت ایله یوروروز
ایللا توخوز آج دئییلیز (ختایی)
اوچ ساییسی
عنعنوی کولتوروموزده و آشیقلارین دیلینده ان چوخ ایشلنن ساییلاردان بیریدیر. شامانیزمده عالم اوچ بؤلومدن میدانا گلمیشدیر. آ)یئر اوزو (اورتا دونیا) ب)یئر آلتینداکی قارانلیق دونیا (آشاغیداکی دونیا) ج)گؤیدهکی نور عالمی (یوخاریداکی سما)
اوچ ساییسی قارلوُق تورکلری اوچ عشیرتدن مئیدانا گلمیشدیر. اوغوز منکیبهسینه گؤره اوغوز خان اوچ گون آناسینین سوتونو اممهمیش، آناسی اوچ گئجه گؤردوگو رویا سونوجو رویاسیندا اؤزونه سؤیلهنیلن شکیلده حرکت ائتمیشدیر. اوغوزون ایکی خانیمیندان اوچ اوغلو اولموشدور. ایلک خانیمیندان اولان اوشاقلاری گؤیخان، داغخان، دنیزخان بوزاوقلاری، ایکینجی خانیمیندان اولان گونخان، آیخان، اولدوزخان دا اوچ اوقلاری اولوشدورموشدور. اوغوزون اوغوللاریندان بیری بایراغیندا سمبول اولاراق آلتین بیر یای اوزرینه اوچ گوموش اوخ ایشلتمیشدیر.
اوچ ساییسی گؤچ دستانینین ایران روایتینده بوغو خانا تانری طرفیندن وئریلمیش اوچ قارغا واردیر. بو قارغالار مملکتین هر یئرینده اولوب بیتندن خاقانا خبر گتیرمیشدیلر. چین تورکلرینده دوگون مراسیمی اوچ آشامادا کئچیریلیر. گلین قیز ارینین ائوینه گلدیکدن سونرا اوچ گون اری، قایناناسی و قایین آتاسی ایله قارشی قارشییا گلمهسی یاساقدیر.
اوچ ساییسی ماناسدا راستلادیغیمیز اوچ ساییسی ایله بعضیلری بئله دیر. ماناسین الده توتدوغو یئرلردن بیرینین آدی اوچ کوْشایدیر. سئمئتای اوچ گئجه عئینی رؤیانی گؤرور. ماناس اوچ گون کیمسه ایله قونوشماز. قیرغیزلارین آیریلماز ایگیدلری اوچ دنه دیر. ماناسین اؤنونه اوچ قیز گلیب اوزلرینی جیراراق آغیت سؤیلرلر.
اوچ ساییسی دده قورقود حکایهلرینده اوچ ساییسی نین 43 دفعه یئر آلدیغی گؤرولمکدهدیر. بونلاردان بعضیلاری بئلهدیر: بامسی بئیرک حکایهسینده بیگ ایگید، دوشمندن اسیر بزیرگان و ماللاری قورتارینجا قارشیلیق اولاراق اوچ شئی بگنیر. دده قورقودون یاخاریشی ایله دلی قاچارین الی یوخاریدا قالینجا، باجیسینی وئرمگه راضی اولور و اوچ کره آغزیندان ایقرار ائیلر. دیرسه خان اوغلو بوغاچ خان حکایهسینده دیرسه خانین اوغلو بوغاچ، اوچ قبیله اوشاغی ایله آشیق اوینار، اوزرلرینه گلن بوغادان اوچ اوغلان قاچار بوغاچ قاچماز. باییندیر خان بگیلی اوچ گون اوْو اتی ایله بسلهیر.
یئددی ساییسی
" یئددی " ساییسی، اورتا-آسیاداکی تورک بویلاریندان گونوموزه قدر تورک خالق اینانجلاری ایله گونلوک یاشاملاریندا ان چوخ سؤزو ائدیلن ساییلارداندیر. " یئددی " ساییسی، آنادولودا و بوتون تورک بویلاریندا قوتسال ساییلماقدادیر. آلتای تورکلرینه گؤره آیین توتولماسی " یئددی باشلی دئو " اوزوندندیر. قیرغیز تورکلرینده قوطب اولدوزوندا اولان " بؤیوک آیی " یا، " یئددی گؤزتچی " دئییلیر. قرآن کریم یئددی حرف اوزرینه ائنمیشدیر.
یئددی ساییسی مکّه ایله مدینه آراسیندا یئددی قالا واردیر. حجده کعبه یئددی کره طواف ائدیلیر. قرآن کریمده کئچن اصحاب کهف اولایی، یئددی یار اولاراق بیلینیر. حضرت ابوبکر مصحفی یئددی صورت یازدیرمیشدیر. جومعه نامازی نین یئددی فرضی واردیر. سولمانیه مسجیدی یئددی ایلده تیکیلمیشدیر. عاییلهده سوی یئددی گؤبگه قدر چیخاریلیر.
دوققوز ساییسی
تورکلرده قوتسال ساییلان ساییلاردان بیری ده " دوققوز " ساییسیدیر. آلتای یاردیلیش دستانینا گؤره تانری یئردن " دوققوز بوداقلی " بیر آغاج بیتیره رک هر بوداغین آلتیندا بیر اینسان یاراتمیشدیر. بونلار دوققوز اینسان جینسینین آتالاری اولموشدور. بو دوققوز اینسانا " دوققوز ددهلر " دئییلیر.
دوققوز ساییسی آلتای تورکلرینده شامانلارین چیگینلرینده دوققوز اوخ و یای سمبولو واردیر. تورک خاقانلارینین حاکیمیت علامتی طبیل و توغلار دوققوز دنهدیر. ارگنهقون دستانیندا دا دوققوز ساییسی " دوققوز اوغوز " آدی ایله بیرآد اولاراق یئر آلیر. ماناس دستانیندا سیخ- سیخ راستلادیغیمیز دوققوز ساییسی دده قورقوددا دا " دوغولدوغوندا دوققوز ارکک دوه کسدیگیم اوغول " ، " دوققوز بازلام ایله بیر کولاه یوغورد " " دوققوز چوبان " کیمی ایفاده لرله گؤرولور.
قیرخ ساییسی
تورک دستانلاریندا قیرخ ساییسینا تئز-تئز راستلانیر. اوغوز، قیرخ گونده یورور. ماناس دستانیندا قیرخ ساییسی 127 یئرده قیرخ ایگید، قیرخ ساواشچی، قیرخلار، قیرخ جورا، قیرخ گلین، قیرخ آلپ، قیرخ گؤزل، قیرخ قولاچ وس. بیچیملرده گؤرولمکدهدیر.
قیرخ ساییسی ایلک چاغلاردان بری تورکلر " قیرخ " ساییسی نین قوتساللیغینا اینانمیشدیلار. ایسلامیت ده ده قرآندان بو یانا اؤنملی بیر یئر توتوغو گؤرولمکده دیر.علوی و بکتاشیلرده حضرت علی نین باشچیلیق اتئدیگی قیرخ کیشی نین مجلیسینه " قیرخلار مجلیسی " دئییلیر.
پیر سولطانیم آیدور دونیا فانیدیر
قیرخلارین صوحبتی عشق مکانیدیر
قوصورا قالمایان کرم کانیدیر
گؤنولده قاراسی اولان گلمهسین (پیر سولطان آبدال)
*
قیرخلار میدانینا واردیم گل بری ای جان دئدیلر
عیزّت ایله سلام وئردیم گل ایشده میدان دئدیلر (ختایی)
*
اوچلر یئددیلر ساقی گؤرورسون
قیرخلاردان باده-ی باقی گؤرورسون
ووجودون شهرینده حاقی گؤرورسون
سیرانی بو شهره سئیران اول دا گل (سئیرانی)
کؤچورن: عباس ائلچین
Neşet Ertaş -Sevda Olmasaydı
Sevda Olmasaydı
Neşet Ertaş
Zindandan Mehmet`e Mektup- Necip Fazıl Kısakürek
Zindandan Mehmet`e Mektup
Necip Fazıl Kısakürek
Zindan iki hece Mehmetim lafta!
Baba katiliyle baban bir safta!
Birde geri adam boynunda yafta...
Halimi düşünüp yanma Mehmed` im!
Kavuşmak mı? ... Belki... Daha ölmedim!
Avlu... Bir uzun yol... Tuğla döşeli,
Kırmızı tuğlalar altı köşeli.
Bu yolda tutuktur hapse düşeli...
Git vegel... yüz adım... Bin yıllık konak.
Ne ayak dayanır buna, ne tırnak
Bir alem ki, gökler boru içinde!
Akıl almazların zoru içinde.
Üstüste sorular soru içinde:
Düşün mü, konuş mu sus mu unut mu, , ?
Buradan insan mı çıkar, tabut mu?
Bir idamlık Ali vardı, asıldı
Kaydını düştüler, mühür basıldı.
Geçti gitti, Bir kaç günlük fasıldı.
Ondan kalan, boynu bükük ve sefil;
bahçeye diktiği üç beş karanfil...
Müdür bey dert dinler bu gün `maruzat`!
Çatık kaş... Hükümet dedikleri zat...
Beni Allah tutmuş kim eder azat?
Anlamaz; yazısız, pulsuz dilekçem...
Anlamaz ruhuma geçti bilekçem!
Saat beş dedi mi, Bir yırtıcı zil;
Sayım var, Maltada hizaya dizil!
Tek yekün içinde yazıl ve çizil!
İnsanlar zindanda birer kemiyet
Urbalarla kemik, Mintanlarla et.
Somurtuş ki bıçak, Nara ki tokat;
Zift dolu gözlerde karanlık kat kat...
Yalnız seccademin yüzünde şevkat;
Beni kimsecikler okşamaz madem;
Öp beni anlımdan, Sen öp seccadem!
Çaycı, getir ilaç kokulu çaydan!
Dakika düşelim senelik paydan!
Zindanda dakika farksızdır aydan.
Karıştır çayını zaman erisin;
Köpük köpük, Duman duman erisin!
Peykeler duvara mıhlı peykeler;
Duvarda, başlardan, yağlı lekeler,
gömülmüş duvara, baş baş gölgeler
Duvar katil duvar, yolumu biçtin!
kanla dolu sünger... beynimi içtin!
sükut... kıvrım kıvrım uzaklık uzar;
Tek nokta seçemez Dünyadan nazar.
Yerinde mi acep ölü ve mezar
yer yüzü boşaldı, habersiz miyiz?
Güneşe göç varda kalan biz miyiz?
Ses demir, su demir ve ekmek demir...
İstersen demirde muhali kemir,
Ne gelirki elde kader bu emir...
Garip pencerecik, küçük, daracık;
Dünya ya kapalı, Allah`a açık.
Dua dua, eller karıncalanmış;
Yıldızlar avuçta, gök parçalanmış.
gözyaşı bir tarla, hep yoncalanmış...
Bir soluk, Bir tütsü Bir uçan buğu
İplik ki incecik, örer boşluğu.
Ana rahmi zahir şu bizim koğuş;
Karanlığındanur, yeniden doğuş...
Sesler duymaktayım: Davran ve boğuş!
Sen bir devsin yükü ağırdır devin!
Kalk ayağa dim dik doğrul ve sevin!
Mehmed`im sevinin başlar yüksekte!
Ölsekte sevinin, eve dönsek de!
Sanma bu teker kalır tümsekte!
Yarın, elbet bizim, elbet bizimdir!
Gün doğmuş, gün batmış, ebed bizimdir!
اؤکسوز - علی بیگ حسینزاده
اؤکسوز
علی بیگ حسینزاده
آلتون ساچین آتاسی داشدمیر موحاریبه باشلانارکن آرخاداشی حامد بیگین یانینا گئدر، کندیسینی کؤنوللو اولاراق یازدیریر، موحاریبه مئیدانینا تلهسیر. ایکی آی قهرمانجاسینا بؤیوک دعاوالاردا بولوندوقدان سونرا، نهایت دهشتلی بیر ووروشمادا کؤکسوندن یارالانیر. آرخادا بولونان خستهخانایا گتیریلیر. تام اوچ گون دویغوسوز دوشدوکدن سونرا اویغودان اویانیب، اؤلهجگینی حیس ائدر-ائدهمز گؤزوندن یاش آخار بیر حال ایله اوزونو سمایا توتار:
- ائی بؤیوک یارادان! بو آغلامام یارامین آغریسی، اؤلمک قورخوسوندان دئییل. زیرا آغلاماق ارلرین شانینا یاراشار شئیلردن اولمادیغی معلوم دور. بوراسینی ائییجه دوشونور، گؤزلجهسینه بیلیرم کی، دامارلاریندا جیلخا تورک قانی اولانلار وطن، میلت، حورّیت اوغروندا شهید اولورلارسا، جیسماً فقط غاییب اولورلار، روحاً دایما یاشایاجاقلارینا اومیدیم پورکامالدیر. تؤکدوگوم بو حسرت یاشی ایله وطنه ایسته دیگیم کیبی یاردیم ائتمهدیگیمدندیر. بونو گؤزل آنلاییرام کی، وطنینی سئومهین میلّتینی سئومز، میلّتینی سئومهین حورّیتینی ده لاییقینجه آنلاماز.
بیر آز سوکوتدان سونرا گؤزونون یاشینی سیلهرک دئدی:
- بو نه، یا؟ بیر کره سؤییلهییم کی، آغلاماق ارلرین شانینا یاراشار شئیلردن دئییلدیر.
یادیندامی دوغدوغون زامانلار؟
سن آغلار ایدین، گولردی عالم!
بیر ائیلهجه عؤمور سور کی، اولسون،
مؤوتون سنه خنده، خالقا ماتم!
ایشبو حقیقتلری آنلادیقدا آغلاماق اولورمو؟ آغلاماقدان ووجودداکی غئیرتین غاییب اولدوغونو بیلمییورموسان؟ شیمدی وطن دویغوسو ایله میلت بایراغینی یوکسلتمک اوچون حورّیت اوغروندا اؤلورکن آغلاماق دئییل، گولمهلییم. بیر دقیقه دن سونرا یئنه دویغوسوز اولاراق اویویور. خستهخاناداکی شفقت باجیلاریندان لئیلا خانیم داشدمیرین بو حالیتینی گؤردوکده یانینا گئدر، الینی باشینین آلتینا قویور، دیگر ایله آغزینا قاچ دامجی سو داملاتییور. نئچه دقیقه دن سونرا داشدمیر گؤزونو آچدیقدا لئیلا خانیمی یانیندا گؤرونجه ایشاره ایله اونا عرضی-تشکّور و نوازیش ائتدیگینی آنلاتییور. بیر آز سونرا یاواشجا سسله:
- خانیم افندی! سون نفسیم دیر، بنه بیر قلم ایله بیر ده کاغیذ وئرمهنیزی ریجا ائدییورام، - دئدیکده لئیلا خانیم بیر کاغیذ ایله بیر ده قلم گتیریب داشدمیره وئرییور. تشکّوردن سونرا داشدمیر قیزی آلتونساچا ایشبو سؤزلری یازییور:
" سئویملی قیزیم! سندن آیریلالی تام ایکی آیدیر. ایکی گون بوندان قاباق دوشمنله ائتدیگیمیز دعاوادا آغیر بیر صورتده یارالاندیم. بیر داها دیریلهجگیمه اومید یوخدور. سون نفسیم دیر کی، سنه ایشبو بیتیگی یازییورام. اؤلوم خبریمی ائشیتدیکده آغلاما! آغلاماقلا روحومو راحات دئییل، اینجیدهجگینی بیل، آنلا! من یوکسک بیر ایدئال اوغروندا ترکی-حیات ائدییوروم. تأمینی-حیات و ایستیقبالین اوچون هئچ بیر غمیم یوخدور. زیرا تورک میلتی-نجیبهسی نین یوکسک هیمّتلی اولماسینا اومیدیم برکامال اولدوغو اوچون سنین موقدّراتینی یالنیز میلته بوراخدیم. قیزیم، تورکه یاراشار اخلاق یییهسی اول، حیانی ساخلا، جانین چیخینجا ناموسونا رعایت ائت. بودور، سون وصیتیم! آنانا مندن سالام سؤیله، عوضیمدن اونو اؤپمگی آیریجا بیلدیرییورام. سون بوسهمدیر دئیه، آل یاناقلاری نین یئرینه ایشبو مکتوبو اؤپر، الویداع دییوروم " .
داشدمیر بیتیگی شفقت باجیسی لئیلا خانیما وئره رک: بو بیتیگی قیزیم آلتونساچا گؤندرمگینیزی ریجا ائدر ایدیم... سیزه ده الویداع دییوروم، - دئیه سؤزونو بیتیرینجه تسلیمی-روح ائدیر. لئیلا خانیم وقیعه-دیلخراشه آغلادیقدان سونرا بیتیگی آلتون ساچا گؤندریر.
قیش فصلی... آخشام چاغی ایدی. سویوغون شیدّتیندن کوچه لرده بیر نفر بئله ذیحیات گؤرونمه ییردی. آلتون ساچ اورگی غملی، گؤزو یاشلی اولاراق کندی اوداسیندا گاه اَیلشیر، گاه دولاشییوردو.
- آمان، یا رببی! ایکی آیدیر اؤکسوزلر کیبی یاشاییرام، موحاریبه ده بولونان باباجیغیمدان هاچان بیر خبر گلهجک؟ - دئیه سؤزونو بیتیررکن قاپی شیدّتلی دؤیولمگه باشلار. آلتون ساچ قاپییا دوغرو گئدر، نهایت، قاصیددن بیتیگی آلیر-آلماز سئوینج بیر حال ایله آناسی نین یانینا عجله ائدر:
- آننهجیگیم! موشتولوغومو وئر، باباچیغیمدان خبر وار. ایشته گؤندردیگی بیتیگ! " آلتونساچین آناسی " موشتولوغومو وئر، باباجیغیمدان خبر وار " سؤزونو ائشیدن کیبی خستهلنمیش ووجودونا یئنی بیر روح داخیل اولور کی، یاتاغیندان دورور:
- هایدی، اوخو، گؤره لیم، باباجیغین نه یازمیشدیر، - دئدیکده آلتون ساچ بیتیگی آچاراق اوخویارکن بیتیگ الیندن دوشور، کندیسی ده باییلیر. آناسی بو حالی گؤردوکده یاوروسونون اؤکسوز قالدیغینی آنلاییب، او دا آغلاماغا باشلار. نهایت، آغلاماقدان طاقتی گئده رک باییلیر. یاریم ساعاتدان سونرا آلتونساچ گؤزلرینی آچیب اطرافا باخدیقدا آناسینین دا باییلدیغینی گؤردوکجه آیاغا دوروب بیر آز سوکوتدان سونرا آتاسی نین یازدیغینی بیر ده اوخویور: " بنیم اوچون آغلاما، آغلاماقلا روحومو راحات دئییل، اینجیدهجگینی بیل، آنلا! " جوملهسیله، " تأمینی-حیاتین اوچون پارا توپلاماغا مووفق اولمادیمسا، غمیم یوخدور. زیرا تورک میلتی-نجیبهسی نین یوکسک هیمتلی اولماسینا اومیدیم برکامال اولدوغو اوچون سنین موقدراتینی یالنیز میلته بوراخدیم " جوملهسینی اوخویورکن زاواللی آناسی نین یانینا گئدر، آتاسی اونلارین موقدراتینی میلتین هیمتینه بوراخدیغینی بیر حقیقت شکلینده آناسینا گؤسترمکله هم کندیسینی، هم ده آناسینی موتسلّی ائدر.
قهرمان داشدمیرلرین اؤکسوز آلتونساچلارینی باخالیم تورک میلتی-نجیبهسی ناسیل حیمایه ائدییور و ائده جک؟!
" بصیرت " قزئتی، 22 ژوئیه 1917
کؤچورن: عباس ائلچین
علی اصغر غفورینیا-نین یاشاییشی و یارادیجیلیغی
علی اصغر غفورینیا (5 آذر1321 سلماس) - یازیچی، آراشدیرماچی، سلماسشوناس، موعلّیم، خیریهچی
یاشاییشی
علی اصغر غفورینیا 1321-نجی ایل آذرین 5-ده سلماسین سوره کندینده آنادان اولوب. بؤیوک باباسی غفور عیان کندینین آتلیلاری باشچیسی اولموش مشروطه اینقلابی حرکاتیندا یاخیندان ایشتراک ائدهرک 1287.نجی ایلده ستارخانین موجاهیدلرینین سنگرینده استیبداد علئیهینه ساواشمیشدی آنجاق سونرالار محمدعلی شاه یانلی کوردلر طرفیندن بیر چاتیشمادا کهنهشهرده اؤلدورولموشدو.
علی اصغر غفورینیا ایلک و اورتا تحصیلی سلماسدا بیتیردیکدن سونرا 1340-نجی ایلده شرقی آذربایجانین تعلیم و تربیه ایدارهسینده ایشه آلینیب اون ایل موعلّیملیک ائتمیشدیر.1346-نجی ایلده تعلیمله یاناشی تبریز بیلیم یوردونون "بشری جوغرافیا" بؤلمهسینده تحصیلینی سوردورموشدو.
او سونرالار خاطیرهلرینده یازاجاق:
تبریزله بیلیم یوردونون الوئریشلی اورتامی و دگرلی اوستادلاری حیاتیمدا بؤیوک ائتکی یاراتدی. بو دؤرد ایلین، بوتون چتینلیکلرینه، زورلوقلارینا، چاتیشمازلیقلارینا باخمایاراق یاشاییشیمدا تکرار اولمایاجاق ان گؤزل، ان وئریملی، ان موتلو گونلریم اولدو. بیلیم یوردوندا، پهلویلرین و فارس شئونیزمینین آذربایجان میلتی ایله ساواش حالیندا اولدوغونو، باشدا ایقتیصاد، دیل، تاریخ، ادبیات، کیملیک، شخصیتلر و کتابلاریمیز اولماقلا بوتون وارلیغیمیزی یاغمالادیقلارینی آنلایاراق قارشیما یئنی پنجره آچیلدی.
او، 1350-نجی ایلده تبریز بیلیم یوردوندان مأذون اولاراق سلماسا قاییدیب 23 ایل دوغما شهرینین قیزو اوغلان مکتبلرینده تعلیم و تربیه گؤرهوینی لاییقجهسینه یئرینه یئتیردی.
حیاتدا کتاب، قلم، کاغیذ و موطالیعه وورغونو اولان علی اصغر غفورینیا شهرینین گنجلرینه تاریخ –جوغرافیا درسلری وئررکن غرضلی پانایرانیستلرین و شئونیستلرین درسلیک کیتابلارینا یئرلشدیکلری "تورک غولاملاری"، "آذری دیلی"، "تورکلرین آذربایجان جوغرافیاسیندا یئرلی اولمادیقلاری"،"تورکلرین موغول اولماسی" کیمی یانلیش بیلگیلره لاقئید قالماییب اؤیرنجیلرینی معاریفلندیرمگه چالیشدی. بو معاریفلندیرمه داها آرتیق اوخوماق، آراشدیرماق ، یازماق و یاراتماق دئمک ایدی.
1372. ایلده "ردی بر رسالهی زبان آذری کسروی" سیسیله مقالهلری، "نوید آذربایجان" قزئتینده یایینلاتماغا باشلادی. بو مقالهلر گئنیش اوخوجو کوتلهسینی، اؤزللیکله ضیالیلارین ماراغینی قازاندیقدا پروفسور دوکتور جواد هیئتین گؤستریشی ایله ، "نقد رسالهی آذری کسروی و مسائل دیگر آذربایجان"کتابی آدی آلتیندا ییغیلاراق نشره وئریلدی.
1373-نجی ایلده 33 ایل خیدمتله تعلیم و تربیه ایدارهسیندن امکلی اولدو.
علی اصغر غفورینیا ائولیدیر اوچ قیزی و ایکی نوهسی وار. قیزلارینین ایکیسی عاییلهلری آمریکا و کانادا یاشاییرلار.
چالیشمالاری
علی اصغر غفورینیا امکلی اولدوقدان سونرا تألیف و تدقیق ایشی ایله یاناشی سلماسین ایجتیماعی، مدنی، خیریه قوروملاریندا ایسه چالیشماغا باشلامیش. بو قوروم و موسیسهلرین بعضیلرینین آدلاری بئلهدیر:
- هر هفته آردیجیل اولاراق ایسلامی ایرشاد ایداره سینده کئچیریلن نیمتاج سلماسی آدیندا "شعر و ادب درنگی"-نین قوروجوسو.
- 1379-نجی ایلدن سلماس موعلیملری طرفیندن آچیلان "سلماس خئیرخواهلارینین خیریه درنگی"نین ایداره هئیتینین عوضوو
- 1380-نجی ایلدن اؤکسوز و باخیمسیز اوشاقلار اوچون آچیلان "صبا اوشاق ائوی"نین ایداره هئیتینین عوضوو.
- 1390-نجی ایلدن " ایختصاصی سرطان کیلنیکی"-نین قوروجو هئیتینین عوضوو.
- 1390-نجی ایلدن "آذربایجان مدنیت ائوی"-نین ایداره هئیتینین باش عوضوو.
اثرلری
یایینلانمیش اثرلر
- "ترکیبات زبان ترکی (مترادفات،مشابهات، متضادها، مکرات، کنایهها و...)" قوم ، یاس بخشایش نشری، 1397، 135ص
- "جغرافیای تاریخی، سیاسی و اجتماعی سلماس" ارومیه، آینا نشری 1393، 286 ص
- "شرح حال جمعی از مشاهیر سلماس و آذربایجان" قوم، یاس بخشایش نشری، 1396، 176 ص
- "فاجعه لکستان سلماس و شرح حال مسعود دیوان" قوم، نوید حکمت نشری، 1398 ، 193ص
- "مجموعه مقالاتی در مورد سلماس" قوم، بخشایش نشری، 1395 ، 250ص
- "زندگینامه، خدمات اجتماعی و فرهنگی میرزا سعید سلماسی در انقلاب مشروطیت" (دوکتور توحید ملکزاده ایله)-" قوم، نوید حکمت نشری، 1397 ، 246ص
- نقد رساله آذری کسروی (زبان باستان آذربایجان)- قوم، یاس بخشایش نشری،1398 ، 187 ص
یایینلانمامیش اثرلر
- آتالار و منیم حیاتیم (فارسجا و تورکجه)
- آثار باستانی سلماس
- بایاتیهای رایج آذربایجان
- برگردان موتلو آلتای (آنچه درباره تورکان گفتهاند)
- خاطرات سفر به نخجوان، باکو و ترکیه
- خاطرات من از انقلاب اسلامی سلماس
- سابقه ورزش و تربیت بدنی سلماس
- سلماس در آئینه تاریخ و تصویر
- ریشه ضرب المثلهای رایج در زبان ترکی و فارسی
- شرح حال حجت السلام ابوالقاسم حسینی مغانجوقی
- ضربالمثلها و اصطلاحات رایج در زبان ترکی با تفسیر
- فولکلور و فرهنگ سلماس
- کمکهای مردم سلماس در زلزلهی ورزقان، هریس و اهر
- ماهنیلار و ترانهلر
- مقالاتی پیرامون زبان، تاریخ و فرهنگ ترکان (ترکی وفارسی) 3 جلد
- بایاتیلار
ائشیک باغلانتی
قایناق
- "ترکیبات زبان ترکی (مترادفات،مشابهات، متضادها، مکرات، کنایهها و...)" قوم ، یاس بخشایش نشری، 1397، 135ص
- آتالار و منیم حیاتیم
یازان : عباس ائلچین
ماوی قان علی حیدری آغ اسماعیل
ماوی قان
علی حیدری آغ اسماعیل
آیسل گؤزل، گؤیچک بیر قیز ایدی. رسیم چکمگی چوخ سئویردی. او هر گون بویالی قلملرینی یئره تؤکوب ساعاتلارجا اونلارلا اویناییب خوش زامانلار کئچیرهرک رسیملر چکیردی: آلما- هئیوا، ، قیز- اوغلان، ائو- ائشیک، داغ- داش ...
چکدیکلرینی آتاسینا گؤستریردی. آتاسی ایسه اونون اوزون ساچلارینی تومارلایاراق آلقیشلاییردی.
بیرگون آتاسی قزئت اوخویارکن دئدی؛ اورمو گؤلو یاواش-یاواش قورویوب دوزلاغا چئویریلمکدهدیر.
بالاجا قیز خودیکلندی.آنسیز بیر شئی عاغلینا گلدی؛ او اورمو گؤلونو چکمک ایستهدی. بیرآز دوشونوب داشیندی! ماوی بویا نئچه واخت ایدی اوندان کوسموشدو! اونا گؤره ده قوتونون ایچینده گیزلنمیشدی. گؤرهسن سببی نه ایمیش؟!
قاباقجالاری، ماوی بویا اوزون بوی بیر قلم ایدی. آیسل ده اونو چوخ سئویب اونونلا چوخلو رسیملر چکردی: گؤیلر، چیچکلر، کپنکلر... آنجاق هر تراش ائدنده، قلمین بویو گونو گوندن قیسالمیشدی. ائلهکی داها الده بئله توتماق اولموردو.
- ایندی گؤلو کیم بویایاجاق؟
قلملرین آراسیندا پیچیلتی دوشدو. پیچیلتیلار ایسه گئت گئده بؤیویوب چیغیر-باغیرا دؤنوشدو؛ هر قلم بو وظیفهنی اوزهرینه گؤتورمک ایستهییردی. دعوا آغ ساققالین حوضورونا چکیلدی. آغ قلم چوخلو دوشوندوکدن سونرا:
- دنیز سادهجه ماوی بویاق ایله بویانا بیلر- دئیه آرتیردی- آنجاق اورموگؤلو قورویوب دوزلاغا چئوریلدیگیندن اونو بویاماق اوچون ان لاییق قلم ائله من اؤزومم!!
بو سؤزدن قلملر اوزولدولر. آیسل بونا راضی اولمادی:
- من گؤلومو ماوی بویاماق ایستهییرم.. دوزلاغا چئوریلسه بئله..-دئدی اؤز-اؤزونه.
ماوی قلمله باریشمالی ایدی. قوتونون سوراغینا گئتدی. ماوی قلمین کؤنلونو آلدی. اونلار یئنه اسکیلردهکی کیمی سئوینیردیلر.
ماوی قلم آغ کاغیذین اوزهرینده سو کیمی آخیردی. هر آخیشدا ایسه اؤزو سویا گئدیردی سانکی. چوخ چکمهدی ماوی قلم، ماوی گؤلده یوخ اولدو. قلملر، ماوینین بو فداکارلیغیندان جوشقولاندیلار. رسمه دولوشدولار. گون پار-پار پارلاماغا باشلادی؛ اوشاقلار ساحیلده قوملاردان قالالار سالدیردیلار، بؤیوکلر دالغالاری گؤردوکده اؤزلرینی سویا ووردولار..
بوگؤرونتونو گؤرن آتا، قزئتی بیر یانا بوراخیب رسمه قاریشدی. بیر قاییق چکدی. قاییقدا بیر قیز، بیر بابا گونشه دوغرو گئتمکده ایدی...
قلملر چوخدان ایدی قوتولاریندا نازلی-نازلی اویوموشدولار. آیسل باشینی باباسینین دیزینه قویوب رسمه باخیردی. گؤزلری گؤلوردو. گونشین ایشیغی اوزونه دوشموشدو...
آذربایجان شعرینین غریب صحیفهلری– خوراسانلی خوجا دهّانی
آذربایجان شعرینین غریب صحیفهلری– خوراسانلی خوجا دهّانی
سعادت شیخییئوا
آذربایجان اوخوجوسونا آدی یالنیز تورکیه ادبیاتینین نمایندهسی کیمی تانیش اولان، تقریباً ۱۰۰ ایل بویونجا آزسایلی ایرثی ایله تدقیقات اوبیئکتی اولان خوجا دهّانینین شخصیتی و یارادیجیلیغی بارهده بحثه باشلامامیشدان اؤنجه بو پروبلمین کؤکونده دوران خوراساندا یارانان اوغوز ادبیاتی و اونون آذربایجانلا علاقهسینین تاریخینه عومومی شکیلده بیر إکسکورس ائتمگه احتیاج واردیر.
خوراسان بؤلگهسینده یارانان ایلک اوغوز ادبیاتی اؤرنکلری، دیل خوصوصیتلری و نمایندهلرینین آذربایجان تورکجهسی ایله باغلیلیغی، ایلک دؤورلرده همین نومونهلرده شرق و غرب ادبی تورکجهلرینین بعضی موشترک لهجه اؤزللیکلرینین تاریخی-سیاسی پروسهلردن قایناقلانان سببلری ایندییهدک علمی-نظری تحلیلینی تاپمامیش و بو ادبی تظاهرلر آذربایجان ادبیاتی کونتکستینده اؤیرنیلمهمیشدیر. حالبوکی تانینمیش دیلچی عالیم زینب قورخمازین تدقیقاتلاریندا فاکتیکی ماتریال اساسیندا تورکوستاندان خوراسانا اوغوز طایفالارینین گلیشینین سببلری، او جملهدن موغول ایستیلاسینین نتیجهسی اولاراق اونلارین کوتلوی کؤچو و بو اراضیده سیخلیقلا مسکونلاشماسی مسئلهلری علمی دَیرینی آلمیشدیر. بو گؤرکملی دیلچی عالیمه ایستیناداً بیر سیرا آراشدیرمالاردا همین پروسه دؤنه-دؤنه وورغولانسا دا، غرب تورکجهسینده ایلک اثرلرین بو بؤلگهده، یعنی خوراساندا یاراندیغی خوصوصی آراشدیریلمامیش و دیقّت داها چوخ همین شاعیرلرین بو بؤلگهدن آیریلدیقدان سونرا باغلاندیقلاری دؤولتلردهکی فعالیته یؤنلدیلمیشدیر. خوصوصیله تورکیهده قلمه آلینمیش چوخسایلی تدقیقات اثرلرینده آنادولودا ایلک غرب تورکجهسینده ادبی اثر یارادان مؤلیفلرین - احمد فقیه، دهّانی و دیگرلرینین خوراساندان آنادولویا گئتدیکلری و تورک دیلینده ادبیاتین یارانماسیندا گؤستردیکلری خیدمت بارهده معلومات وئریلیر. اصلینده اولدوقجا حساس اولان بو مسئله دقیق، اوزونمودّتلی و تفرروعاتلی تدقیقه مؤحتاجدیر. خوراسان اراضیسی و چئورهسینین اورتا چاغدا اوغوز تورکجهسینده ایلک ادبی نومونهلرین یارانماسی اوچون مونبیت بیر زمینه مالیک اولماسی، آذربایجان تورکجهسینده ایلک پوئتیک اثرلرین بو جوغرافیا ایله باغلیلیغینین سببلری بیر سیرا علم ساحهلرینین (سیاسی تاریخ، دیل تاریخی، ادبیات تاریخی و س.) علاقهلی شکیلده اؤیرنهجگی بیر مسئلهدیر. بو پروبلمه آذربایجان تدقیقاتچیلاری تورکیه و ایران عالیملری ایله قارشیلیقلی فیکیر موبادیلهلری، اوبیئکتیو علمی موذاکیرهلر واسطهسیله آیدینلیق گتیره بیلرلر. بیز بورادا مورکّب کاراکترلی بو پروسهلرین بیر پارچاسی اولاراق گؤردوگوموز خوجا دهّانینین آنادیللی یارادیجیلیغی ایله باغلی بیر سیرا مسئلهلره آیدینلیق گتیرمگه، اونون و بعضی هموطنلرینین آذربایجان ادبیات تاریخینده ده یئری اولا بیلهجگینه ایشیق توتماغا چالیشاجاغیق.
بورادا بئله بیر سوال و موقاییسه ایله پروبلمه باخیش بوجاغیمیزی آچیقلاماق ایستهییریک: نئجه اولور کی، اصلاً آذربایجاندان اولدوغو، بعضاً اؤزو دئییل، آتاسی و یا باباسی آذربایجان دوغوملو اولان عربدیللی موالی شاعیرلرین آذربایجان شاعیری اولماسینی قبول ائدرک، رغبتله اؤیرهنیریک، لاکین خوراسان و ایران بویونجا موختلیف بؤلگهلرده مسکونلاشان قلم اهلینین آنادیللی ادبی اثرلرینه صاحیب چیخمیریق؟ حالبوکی موقاییسهمیز همین شاعیرلرین دیلینده قاباریق اولان تظاهرون اوغوز - آذربایجان تورکجهسی اولدوغونو و شرق تورکجهسینین تأثیرینین بعضی دیل إلمنتلری سویهسینده مؤوجودلوغونو گؤستردی. همین دؤورده بو طرزده موشترکلیک قدیم اؤزبک دیلینده قلمه آلینمیش اثرلرده اوغوز تورکجهسینین لکسیک واحیدلرینین ایشلنمهسینده ده باریز گؤرونور. بونون نومونهلرینی بیز حافظ خارزمی، عطائی و دیگر نوایییهقدرکی جیغاتای شعرینده گؤره بیلیریک.
قئید ائتمهلیییک کی، اورتا عصرلر آذربایجان ادبیاتینین اؤیرنیلمهسی پروسهسینده جدی و تجروبهلی تدقیقاتچیلار بئله چتینلیکله اوزلشیرلر. اورتا چاغ دؤولتلرینین موعاصیر دؤوردن فرقلی بؤلگو و سرحدلری، همین سدلرین حدودلو چرچیوهسینی آشان دیل و میلّی باخیمیندان منسوبیتلر، ادبی-میلّی دیلین داشیییجیلاری و بوگونوموزه اؤتورولمهسینده عوضسیز خیدمتلری اولان شاعیرلرین چئشیدلی سببلردن یاشاماغا وادار اولدوقلاری موهاجیر حیاتی و س. بو و یا دیگر آذربایجان شاعیرینین علمی ترجومهیی-حالینین دقیقلشدیریلمهسینده اورتایا پروبلملر چیخاریر. بو معنادا آذربایجان شعرینین جوغرافی سرحدلرینی و داها ایلکین دؤورلرین، خوصوصیله ۱۳-جو-۱۵-جی عصرلر ادبیاتینین دیل خوصوصیتلرینی موعینلشدیررکن بیر سیرا ایسپسیفیک کاراکترلی مسئلهلری ده حل ائتمک ضرورتی یارانیر. بئله پروبلملردن بیری ده اورتا چاغ آذربایجان ادبیاتینین ایلک نومونهلرینین تدقیقینده اوزه چیخیر و تأسف کی، ایندییهدک اوغوز تورکجهسینین ایلک ادبی نومونهلرینین یارادیجیلارینین خوراسان و چئورهسی ایله باغلیلیغی و بونون مومکون سببلری آراشدیریلمامیشدیر. عومومیتله، اورتا چاغ خوراسان بؤلگهسی تورکجهسینین بوگونکو واریثلرینین کیملیگینین موعین اولونماماسی آذربایجان ادبیاتی تاریخینده ایندییهدک دیقّت یئتیریلمهین بیر بوشلوق یاراتمیشدیر... حالبوکی، ایستر آذربایجان، ایسترسه ده تورکیه ادبی دیلینین ایلک اؤرنکلرینین یارادیجیلاری خوراسان بؤلگهسیندندیر. تاریخاً ده، بو گون ده آذربایجان آدلانمایان بو تورپاقلاردا یئتیشن شاعیرلرین آنا دیلینین آذربایجان تورکجهسینده اولدوغو بو گونون باخیش بوجاغیندان تعجوب دوغورا بیلر، لاکین اوغوز طایفالارینین خارزم، خوراسان، آذربایجان و آنادولو خطی اوزره کؤچو و آخینی بارهده سیاسی تاریخ، ائلهجه ده دیل و ادبیات تاریخلرینده یازیلانلاری اوخودوقدا آرتیق تصوّور دَییشیر... بونو دا وورغولامالیییق کی، "آذربایجان تورکجهسینده یارانان ادبی اؤرنکلر" دئیرکن آذربایجانی جوغرافی حدود و یا سیاسی-اینضیباطی بؤلگویه مالیک بیر اؤلکهنین دئییل، بیر چوخ اؤزللیکلری اولان و گئنیش جوغرافیادا ایشلنن بیر دیلین آدی اولاراق نظرده توتوروق.
پروبلمین کؤکلو شکیلده اؤیرنیلمهمهسی ایسه ایندییهدک بیر سیرا یانلیش نتیجه و قناعتلره یول آچمیشدیر. بیر چوخ آراشدیرمالاردا عجم، کونکرت اولاراق، خوراساندان آنادولویا گئدن شاعیرلرین تورکجه یارادیجیلیغی، اونلارین تورکجه یازماغا باشلاماسی آنادولو موحیطی ایله علاقهلندیریلیر. بیر سیرا تدقیقات اثرلرینده، خوصوصیله تورکیهده یازیلان آراشدیرمالاردا تکجه خوجا دهّانی دئییل، نسیمی، رفیعی و دیگرلرینین آنا دیلینده یازماسینین سببی کیمی اونلارین آنادولویا گئدیشلری و اوراداکی موحیطین آنادیللی ادبی فعالیت اوچون الوئریشلی اولماسی بیلدیریلیر. حالبوکی نه یوخاریدا خاطیرلاتدیغیمیز شاعیرلرین، نه ده الوان شیرازی، شمس شیروانی و دیگر شاعیرلرین دیلی سونرادان اؤیرهنیلن دیل دئییل، آنا دیلی اولاراق، طبیعی، صمیمی و جانلی بیر دیلدیر. بو معنادا، ظنیمیزجه، وورغولانماسی لازیم گلن مسئله آنادولو بیگلیکلرینده تورکجه شعرین اینکیشافینا مونبیت زمینین اولماسی، آنا دیلینده یازیب-یارادان شاعیرلرین اورادا حیمایه اولونماسیدیر. خوراسان و عجمدن گئدن شاعیرلرین همین سفرلره قدر هانسی دیلده یازیب-یاراتدیقلارینین فاکتیکی ماتریال اساسیندا تدقیقی و بو بؤلگهده اوغوز ادبیاتینین یارانما سببینین تفرروعاتلی آراشدیریلماسی ایسه بو مسلهنی آیدینلیغا قوووشدورا، ناتامام و تحریفلی دوشونجهلرین قارشیسینی آلا بیلر.
مقالهنین بیرینجی حیصهسینده قئید ائتدیگیمیز کیمی، عینی بؤلگهنین شاعیری اولان حسناوغلونون آذربایجان، خوجا دهّانینین ایسه تورکیه ادبیاتینین تملینی قویان شاعیرلر کیمی تدقیقاتا جلب اولونماسینا ایندییهدک موقاییسهلی شکیلده دیقّت یئتیریلمهمیشدیر. خوراساندان اولماسی اؤز اثرینده ایفادهسینی تاپان خوجا دهّانینین ادبی فعالیتینین تورکیه ایله علاقهلی اولماسی اونون بو ادبیاتدا ایلک دونیوی شاعیر، تورک ادبیاتینا ایران شعری عنعنهلرینی گتیرن ایلک شاعیر کیمی اؤیرنیلمهسینه ده سبب اولموشدور. لاکین آرتیق ایستعدادلی تدقیقاتچیلار إرسن إرسوی و عمران آیین بیرگه نشر ائتدیردیکلری خوجا دهّانی دیوانی (Hoca Dehhani Divanı. Hazırlayanlar: Ersen Ersoy, Ümran Ay, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2017) اونون حسناوغلونون موعاصیری دئییل، ۱۴-جو یوزایللیک شاعیرلریندن اولدوغونو اوزه چیخاردی. بو معنادا آنادولو دیوان شعرینین ایلک تملینی قویان ایستاتوسونو ایتیرسه ده، بو سؤز اوستاسینین اورتا چاغ دیوان شعرینده خوصوصی بیر یئرینین اولماسینی اونون نیسبتاً چوخسایلی ادبی میراثینین اوزه چیخاریلماسی، ائلهجه ده همین اثرلرینین پوئتیک و دیل-اوسلوب خوصوصیتلری فاکتیکی ماتریال اولاراق تصدیقلهدی.
آرتیق خوجا دهّانینین ۱۳-جو دئییل، ۱۴-جو عصر شاعیرلریندن اولماسی ایله باغلی علمی قناعت فورمالاشسا دا، اونون ادبی شخصیتی و یئتیشدیگی موحیط، آنادولودا هانسی بیگلیکلرده فعالیتی و س. کیمی سواللارین دقیق جاوابی تفروعاتلی تدقیقاتا مؤحتاجدیر. بیز بو مقالهده همین پروبلملرین موقاییسهلی-تاریخی متودلا تدقیقینه چالیشدیق.
شاعیر حاقیندا اورتا چاغ تذکیره مؤلیفلری معلومات وئرمهدیگی، سون ایللرهدک دیوانیندان یالنیز بیر نئچه شعر نومونهسی معلوم اولدوغو اوچون ایندییهدک اونون حاقیندا سؤیلنیلنلر داها چوخ تخیّولون محصولو کیمی دَیرلندیریله بیلر. بو یانلیشلیقلارین باشلیجا قایناغی ایسه شکارینین (XVI) اولدوقجا موباحیثهلی فیکیرلرینین یئر آلدیغی "قاراماننامه" اثرینده شاعیرین سلجوقی ۱-جی علاالدینین سیفاریشی ایله فارسجا "شاهنامه" یازماغا باشلاماسی و اثری بیتیرمهدن وفات ائتمهسی بارهده بحثیدیر. کئچن یوزایللیکده بو مولاحیظهنی مؤحکملندیرمک نیتی ایله شاعیرین بیر قصیدهسینده یئر آلان "علایی-دین" ایفادهسینی ایشلتمهسینه ده سیخ-سیخ ایستیناد ائدیلمیشدیر. حالبوکی همین قصیدهنین یئر آلدیغی عمر بن مزیدین "مجموعة نظایر" آدلی نظیرهلر توپلوسونون دیگر نوسخهسینده میصراع فرقلی بیچیمدهدیر ("شاهنشاهی-فلک-رفعت، علایی-بیر دینول-دونیا چون...") و بو بئیتده، ائلهجه ده سونراکی ایکی میصراعدا ("علی واردور اگر هر کیم گؤره ظاهر دیلر ایسه // علی گیبی گؤز آچوب گؤر جاهاندا شیری-مردانی") اؤن پلاندا اولان دونیوی ممدوحون دئییل، کافیرلری محو ائدن حض. علینین یوکسک إپیتتلرله مدحیدیر. گؤروندوگو کیمی، کونتکستدن آیریلمیش "علایی-دین" ایفادهسی اطرافیندا اولان مولاحیظهلر و بئیتده علاالدین آدلی بیگلردن بیرینین مدح اولونماسی دوشونجهسی تقریباً ۱۰۰ ایل بویونجا موختلیف یوزوم، تکرار و یانلیشلارا یول آچمیشدیر.
تورکیه ادبیاتشوناسلارینین دا قئید ائتدیگی کیمی، دهّانینی ادبیاتا قازاندیران شخص گؤرکملی عالیم م.ف.کؤپرولو اولموشدور. "اونون شعرلریندهکی دیلین یونس و احمدی-فقیهه بنزهمهدیگی"نی بیلدیرن عالیم (M.F.Köprülü-zade Selçukiler Devrinde Anadolu şairleri: Hoca Dehhani. // Hayat, Sayı 1, Kanun-i evvel, 1926, s. 4-5) بو فرقلیلیگین قایناغینی اونون دیلینده ایران ادبیاتینین تأثیری کیمی دیرلندیریلن إلمنتلرده گؤرور. اما سون ایللرده اوزه چیخاریلان خوجا دهّانی دیوانی بو مسئلهیه بیر آیدینلیق گتیردی: زامان اعتباریله او ایکی شاعیردن سونرا یاشایان دهّانی و یارادیجیلیغی آنادیللی ادبیاتین داها سونراکی اینکیشاف مرحلهسینه عایید اولدوغو اوچون دیل فرقلیلیگینین اولماسی طبیعی بیر ادبی تظاهردور.
اثرلری اساسیندا دهّانینین اوزون بیر عؤمور سوردوگونو موعینلشدیرن تدقیقاتچیلار شاعیرین تقریباً ۱۴-جو عصرین سونوندا وفات ائتمهسی فاکتینا ایستینادلا دوغوم تاریخینین ۱۴-جو عصرین ۱-جی روبعونه تصادوف ائتدیگی قناعتینه گلمیشلر. (Ersen Ersoy - Ümran Ay. Hoca Dehhani hakkında yeni bilgiler. // Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Sayı: 15, İstanbul, 2015, s. 11). بو مولاحیظهلره تدقیقاتچی عالیم گونای کوتون شئیخ اوغلونون (اؤ. ۱۴۱۴) " کنز الکبرا و محکّول العلما " (۱۴۰۱) آدلی اثریندهکی قئیدی اساسیندا وئردیگی تحلیل ده یاردیمچی اولموشدور. آراشدیریجی قایناقداکی: "نیجه کی مرحوم خوجا دهّانی ائیدور. بئیت: بنم اول هومایی-دؤولت کی، بو آشیانا گلدوم" ایفادهسینه ایستیناداً شاعیرین ۱۴-جو عصرین سونرالاریندا وفات ائتمهسینی نظره چاتدیرمیشدیر. بورادا حاشیه چیخاراق، دهّانینین سونونجو میصراعسینین ختایینین مشهور: "من اول شهبازی-کوهسارم، باش اَیمهم قولّهیی-قافه // نئچه عنقا کیمی یاورو اوچوردوم آشیانیمده" بئیتی ایله آسسوسیاسیا دوغوردوغونو و بو سسلشمهنین تصادوف اولمایاجاغینی دا وورغولاماق ایستردیک.
دهّانینین اؤزو خوراساندان اولدوغونو حسرت و نیسگیلی آچیق دویولان آشاغیداکی بئیتینده دیله گتیریر:
اوز اوروب تاپونا گلدی، ایجازت وئر آنا، شها
کی، یئنه دؤولتینده بن گؤرهم مولکی-خوراسانی.
شاعیرین وطنینه دؤنوش اوچون حؤکمداردان بو طرزده ایجازه ایستهمهسی اونون سارایا موعین باغلیلیغینین اولماسینی، بلکه ده موعین بیر وظیفهیه تعیین اولدوغو اوچون ایذنه احتیاجی اولدوغونو گؤستریر.
دهّانینین آدینین اولینده گلن "خوجا" إپیتتینین اصلینین "خواجه" اولا بیلهجگی تاریخیلیک باخیمیندان داها دوغرو گؤرونور. زامانلا آنلاملاری قوووشان و بیری دیگرینین یئرینده ایشلنن "خوجا" و "خواجه" ایفادهلرینین آنلام یوکو فرقلی اولموشدور. "خوجا" داها چوخ موعلیم، تربیهچی، صاحب و س. کیمی آنلاملاری داشیدیغی حالدا، تدقیقاتلاردا "خواجه"نین سید، شریف کیمی ایماملارین نسلیندن گلنلره دئییلمهسی بارهده مولاحیظهلره راست گلیریک. اونو دا قئید ائتمک ایستردیک کی، بو گون خوجا نصرالدین (موللا نصرالدین) شکلینده ایشلنن مشهور آد بئله آنادولودا یازییا آلینمیش اورتا چاغ قایناقلاریندا خواجه نصرالدین شکلینده یئر آلیر.
شاعیرین تخلوصّو تدقیقاتلاردا "عطریاتچی" و "نقاش" کیمی معنالارلا علاقهلندیریلسه ده، بو مسئله خوصوصی تدقیقه مؤحتاجدیر. بئله کی، شاعیر اؤز تخلوصّونو بعضاً "دهان"، "سؤز" و یاخین معنالی ایفادهلرله آسسوسیاسیا ایچینده سیخ-سیخ ایستیفاده ائدیر. بیر اؤرنک وئرمکله کیفایتلنیریک:
سؤزیله گرچی دهّانی گؤوهر کانیدورور ایللا،
زر اولدی ایشی، چون وئردی گؤنول سن سیم سیمایا.
تانینمیش دیلچی عالیم گ.کوُت حتی "نولایدی؟" ردیفلی شعری اوزه چیخاردیغی مجموعهده شاعیرین تخلوصّونون "دهانی" شکلینده حرکهلندیگینی بیلدیریر. (Günay Kut. Yazmalar Arasında-II // Osmanlı Araştırmaları, VII-VIII, İstanbul, 1988, s. 183).
قئید ائتمهلیییک کی، هم حسناوغلو، هم دهّانینین شعر دیلینده ایکی اوسلوب موشاهیده اولونور: بونلارین بیری، اساساً، سونراکی دؤور کلاسیک شعریمیزده موشاهیده اولونان عرب-فارس سؤزلری ایله عروضو تأمین اولونموش بیر دیلدیر، دیگری خالق شعرینین اویناق طرزینین دیوان ادبیاتینا تطبیقی ایله یارادیلان و "کیتابی-دده قورقود" داستانلارینین دیلینی خاطیرلادان بیر اوسلوبدور. هر ایکی شاعیرین یئری گلدیکجه بو اوسلوبلاردان بیرینه اوستونلوک وئردیگی نظره چارپیر.
دهّانینین دیلی و اوسلوبوندا اونون کیمی خوراسانلی اولان حسناوغلونون یازی و دئییش طرزی ایله یاخیندان سسلشمهنی گؤرمک مومکوندور:
عجب بیلسم بنی شئیدا قیلان کیم؟
بانا بو عشق اودین پئیدا قیلان کیم؟
عجبلهرم عجب قالدوم، ایلاهی،
ایمان اهلین دوتوب ترسا قیلان کیم؟..
دهّانی:
عجب بو دردومون درمانی یوخمی؟
یا بو صبر ائتمگون اوْرانی یوخمی؟
یانارام موملهیین باشدان آیاغا،
ندور بو، یانماغون پایانی یوخمی؟
دلوبدور جیگرومی غمزهن اوخی،
آرا یورکده، گؤر، پئیکانی یوخمی؟
گولر دوشمن بنوم آغلادیغیما،
عجب شول کافیرون ایمانی یوخمی؟
گؤزی خنچرلرین بوینوما چالدی،
عجب اول ظالمون ایمانی یوخمی؟
...بگوم، دهّانییه اؤلمزدین اؤندین
تاپونا ایرمغه ایمکانی یوخمی؟
حسناوغلونون ایلک ایکی بئیتینی، دهّانینین ایسه ایختیصارلا وئردیگیمیز غزللرینین، گؤروندوگو کیمی، دیل-اوسلوب اؤزللیکلرینین یاخینلیغینی ثوبوت ائتمک اوچون خوصوصی و تفروعاتلی تحلیله بئله احتیاج یوخدور.
عمر بن مزیدین "مجموعة نظایر"-ینده دهّانینین بو شعرینه احمدینین و توپلونون ترتیبچیسینین نظیرهلری قلمه آلینمیشدیر. احمدینین نظیره شعرینده ("عجب بو مؤحنتون پایانی یوخمی؟ // بانا بیر راحتون ایمکانی یوخمی؟") دهّانینین قافیه سؤزلریندن بیر نئچهسینی ایستیفادهسی اونون چاغداشینین بو شعرینی چوخ بگندیگینی گؤستریر.
شاعیرین مقطع بئیتینده یئر آلان "اؤلمزدین اؤندین" کیمی شرق تورکجهسینده ایفاده، چوخ گومان کی، بؤلگهنین لهجه خوصوصیتلریندن ایرهلی گلیر. عینی خوصوصیتی قنبراوغلو شعرینده ده موشاهیده ائتمیشدیک، مثلاً، شاعیر بیر غزلینده "بنی" دئییل، "بینی" شکلینده ایفادهیه اوستونلوک وئرمیشدی.
خوجا دهّانینین دیلی حسناوغلو و نسیمینین دیلی آراسیندا کئچید مرحلهسی کیمی دیرلندیریله بیلر. شاعیرین دیلی اؤنجهکی یوزایللیکلره نیسبتاً عرب و فارس سؤزلری ایله یوکلو گؤرونسه ده، احمدی، نسیمی و شئیخی کیمی چاغداشی شاعیرلرله موقاییسهده داها ساده و تورک سؤزلرینین اوستونلوگو ایله یازیلماسی باخیمیندان سئچیلیر. اونون بیر چوخ ایسپسیفیک جهتلری اولان دیلینده مورکّب ایضافت ترکیبلرینین آزلیغی دا دیقّتیمیزی جلب ائتدی. تدقیقاتچیلارین دا قئید ائتدیگی کیمی، "خوجا دهّانینین تورکجهسی اولدوقجا ساده، ایشلک و صمیمی بیر تورکجهدیر. عربجه و فارسجا ترکیبلر یوخ دئییلهجک قدر آزدیر. ۱۰۶ منظومهدن ۲۸ دنهسی هجا وزنینین ۱۱-لیک اؤلچوسونه اویغون گلن قیسا قلیبلرله یازیلمیشدیر... دیلی گوندهلیک دانیشیق دیلینین زنگین ایفادهلری ایله بزنمیشدیر: "آیروغا دئمزم، ائشید، آخیر سانا دئرم"، "حالال اولا قارا قانوم گؤزون قاراسینا"، ..."آیاغین توزینا فدا اولسون"، "اودور آشیق کی بیلمز بونی، آنی"، "قوللاریندان خطا، کرم سندن"..." (Ersen Ersoy - Ümran Ay. Hoca Dehhani hakkında yeni bilgiler, s. 14-15). شاعیرین دیلینده ایستیفاده اولونان "الونی اؤزیندن یوماق"، "گؤز قارا قیلماق"، "ایشینه گیرئه سالماق"، "قییا باخماق"، "توُراق توتماق"، "کیتاب توتماق"، "ائشیتمزه اورماق" (یئنه اورادا، ص. ۱۵) کیمی فرازئولوگیزملرین بیر قیسمینی تورکیهلی همکارلاریمیز آرخایکلشمیش ("آرتیق سؤیلهییشدن قالخمیش") کیمی قئید ائتسهلر ده، بونلاردان بعضیسی دیالکتلر و یا ادبی دیلیمیزده ایشلنمکدهدیر: "ایشینه دویون (گیرئه) دوشمک"، "قییا باخماق"، "ائشیتمزلیگه وورماق"، "یانیب یاخیلماق" و س. بیر نومونهیه نظر سالاق:
دهّانی، مودام اولسا بو معشوق موحیبّی،
یانوب یاخیلوب ائیلهمهسه زار، نولایدی؟
بورادا بیر جهتی ده وورغولاماق ایستردیک کی، ۱۳-جو-۱۵-جی عصرلر آذربایجان شاعیرلری آذربایجان تورکجهسینین بعضی خوصوصیتلرینی کالکا یولو ایله فارس دیلیندهکی ادبی محصوللارینا نقل ائده و یا آنا دیلینین سؤزلوگوندن بعضی کلمهلری اولدوغو کیمی فارسدیللی پوئتیک متنه یئرلشدیردیکلری کیمی، تورک جوغرافیاسینین هانسی بؤلگهسینده یاشاماسیندان آسیلی اولمایاراق، آنا دیلینین بیر سیرا لهجه خوصوصیتلرینی ده قوروموشلار.
اثرلرینین دیل اؤزللیکلری اساسیندا بئله بیر قناعته گلدیک کی، دهّانی عینی کلمهلری تکرارا، اونلار واسطهسیله معنا و اوسلوب چالارلاری یاراتماغا مئییللی بیر شاعیردیر. بعضاً ایسه شاعیر عینی بیر آنلامین فرقلی ایفاده شکیللرینه اوستونلوک وئرهرک، شعریتینه فردی سیما قازاندیرا بیلمیشدیر:
خط-و خال-و ساچون گؤروب گؤنول سئوداسینا دوشمیش،
زی میشکین گؤز قارا ایدوب نه دوشدی بونجا سئودایا.
"خطّ"، "خال" و "ساچ" اوچلوگو قارشیسیندا شاعیر "قارا" إپیتتینی سینونیم کیمی نظرده توتدوغو اوچ سؤز ("میشکین"، "قارا" و "سئودا") ایله ایفاده ائدرک، رنگ عینیتینه دیقّتی یؤنلدیر و صنعتکارلیق اؤرنگی اولان بو ماراقلی بئیت هم لف و نشر، هم ده تفریق و جمع پوئتیک فیقورلارینین خوصوصیتلرینه مالیکدیر.
کؤچورن: عباس ائلچین