ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتیآی دده درگیسی
آی دده درگیسی
آی دده، رفیک خالد کارای طرفیندن 1922 ایلینده ایستانبولدا هفتهده ایکی گون یاییملانمیش داها سونرا 1948-1949دا یئنیدن چیخاریلمیش سیاسی ساتیریک درگیسی.
تورک قورتولوش ساواشی سیراسیندا چیخان ان ائتکیلی ایکی ساتیریک درگیسیندن بیریسیدیر (دیگری گولر یوز). قوروجوسو و باشیازاری رفیک خالد کارایدیر. میلّی موباریزهیه ساتیرا یولو ایله موخالیفت ائدن درگی، قیسا سورن یایین حیاتی بویونجا چوخ ساییدا یازار و رسام یئتیشتیرمیش، اؤزوندن سونرا یایینلاناجاق ساتیریک درگیلرینه زمین حاضیرلامیشدیر.[۱]
یایین تاریخچهسی
1922
ایلک سایی 2 ژانویه 1922ده یاییملاندی. بازارائرتهسی و جومعه آخشامی گونلری، دؤنمین بیرچوخ یایینی کیمی دؤرد صحیفهده چیخدی. 29×40سم اؤلچوده ایدی.[۲]صاباح مطبعهسینده چاپ اولونموشدو. دوزنلی اولاراق 90 سایی چیخدی. دئمک اولار بوتون یازی و کاریکاتورلاریندا میلّی موباریزه حرکتینی تنقید ائدن درگی؛ 30 آقوستدا ظفرین قازانیلماسیندان سونرامصطفی کمالین شکیللری و تعریفلرینی یازیلاریندا یئر وئردی. درگینین قوروجوسو و باشیازاری رفیک خالد، یوزاللیلیکلر سیاهیسینا یئر آلاراق خاریجه سورگون ائدیلدی. درگینین سون ساییسی رفیک خالدین ایستانبولدان آیریلدیغی 9 نوامبر 1922ده چاپ اولدو [۲]سون ساییدا رفیک خالدین هئچبیر یازیسینا یئر وئریلمه دی.
رفیک خالد، سورگونه گئدرکن آی ددهنی یوسف ضیایا بوراخمیشدی. یوسف ضیا اورتاج بیر آی سونرا اورهان سیفی اورهون ایله بیرلیکده عئینی کادر، عئینی بیچیم و یاپیسی ایله آقبابا درگیسینی چیخارتدی.[۳]
1948
1938ده یوزاللیلیکلرین یوردا دؤنمهسینی انگللهین قانون قالخینجا ایستانبولا گئری گلن رفیک خالد، دؤنوشوندن اون ایل سونرا درگینی یئنیدن یاییملاماغا باشلادی. شنبه و چارشنبه گونلری 8 صحیفه یاییملانان درگی نین ایلک ساییسی 8 مای 1948ده چیخدی. 104. ساییدان اعتباراً هفتهده بیر گون 12 صحیفه اولاراق چیخماغا باشلادی. باشلانغیجدان تان مطبعهسینده، 110. ساییدان اعتباراً آقچا مطبعهسینده چاپ اولدو. صاحیبی ف. کارای (فاطما کارای) اولاراق بیلینن درگینین باش یازاری رفیک خالد ایدی. درگی بو دؤنمده آنتیکومونیست، باشلانغیجدا بؤیوک اؤلچوده آمریکا یانلیسی بیر یایین ایدی.[۳]ایکینجی دؤنمینه آی دده اسکی باشاریسینی قازانا بیلمهدی و 1 اوکتوبر 1949 تاریخلی 125. ساییدا باغلاندی.
اتک یازیلار
- Necati Tonga, Türk Edebiyatı Tarihinde Mühim Bir Mecmua: Akbaba (1922–1977),Turkish Studies, Cilt 3/2, Bahar 2008
- "Refik Halid Karay (Editor:Ahmet Bozkurt), Aydede 1922, İnkılap Kitabevi, 2013"(PDF). 29 Kasım 2014 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Eylül 2014.
- "Refik Halid Karay (Editor:Ahmet Bozkurt), Aydede 1948, İnkılap Kitabevi, 2013"(PDF). 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Eylül 2014.
علی و نینو سئوگی هئیکلی
علی و نینو سئوگی هئیکلی
سئوگی هئیکلی : علی و نینو گورجوستانین باتومی شهرینده دنیزکناری بولوار اراضىسینده یئرلشن هئیکل. هئیکل قوربان سعیدین آذربایجانلی اوغلانلا گورجو قیزین سئوگىسیندن بحث ائدن " علی و نینو " رومانیندان ایلهاملاناراق یارادیلیب.
" علی و نینو " آبیدهسى گورجو و آذربایجان خالقلارى نین دوستلوق رمزىدیر "
Əli və Nino- Qurban Səid - 37 dildə nəşr olunan kitabın cildləri
Əli və Nino
Qurban səid
Əsərin qısa məzmunu
Əsərdəki hadisələr Rusiya inqilabı, müstəqil və demokratik Azərbaycanın qurulması və Qızıl Ordunun Bakını işğal etdiyi dövrləri əhatə edir. Hadisələrin cərəyan etdiyi əsas məkan isə "tərəqqi etmiş" Qərb və "geridə qalmış" Şərqin qovuşduğu Bakıdır.
Əli xan Şirvanşir rus məktəbində təhsil alan əsilzadə müsəlman gəncidir. Ailəsinin tamamilə şərq-müsəlman adət-ənənələrinə sadiq olmasına baxmayaraq, Əli oxuduğu məktəb və Qərb-xristian dünyasına məxsus olan gürcü qızı Ninoya bəslədiyi məhəbbətinin təsirindən Avropa təsirinə məruz qalmışdır. Lakin bununla belə Nissembaum öz əcdadlarının adət-ənələrinə ömrü boyu sadiq qalacaq, Azərbaycanın müstəqilliyi uğründa həyatını qurban verəcək əsl azərbaycanlı vətənpərvər gənc Əli obrazını yaradır.
Əsərdə Əlinin Ninoya məhəbbəti və Əli xan Şirvanşirin Dağıstan, Qarabağ, Gürcüstan və İrana səyahətlərindən söhbət açılır. Məktəbi bitirdikdən sonra Əli və Nino evlənmək qərarına gəlirlər. Əlinin atası qadınlara, xüsusən başqa dinə məxsus qadına qarşı mühafizəkar fikirlərinə baxmayaraq nigahı dəstəkləyir. Ninonun atası isə əvvəlcə tərəddüd edir, lakin erməni əsilli dostunun məsələyə müdaxiləsi ilə sonda mövqeyini yumşaldır.
Hadisələr həmin erməninin Ninoya aşiq olması və hiyləgərliklə onu qaçırmasından sonra dramatik xarakter alır. Əli dininin qaydalarına uyğun olaraq xain ermənini öldürür, lakin Ninoya əl qaldırmağa cürət etmir. Əli erməninin yaxın qohumlarının gözlənilən intiqamından yaxa qurtarmaq üçün Bakını tərk etməli olur.
Aylar sonra Nino Əlini ucqar kəndlərin birində yoxsulluq və səfalət içində tapır və dərhal onunla evlənir. Rusiya inqilabı və türklərin Bakını azad etmək məqsədilə Azərbaycana yürüşlərini diqqətlə izləyən Əli rusların Bakını yenidən ələ keçirməsindən sonra Nino ilə İrana yollanır. Nino İranda ev dustağına çevrilməsi səbəbindən özünü tamamilə yalqız və bədbəxt hiss edir. Azərbaycanda ilk demokratik cümhuriyyətin qurulmasından sonra Əli və Nino yenidən Bakıya qayıdır və yenicə qurulmuş dövlətin mədəni həyatında fəal iştirak edirlər. Sonradan Əliyə Azərbaycanın Fransada səfiri vəzifəsi təklif olunur və təklifi Nino da müsbət qarşılayır, lakin Əli imtina edir. O Ninonun özünün İranda necə bədbəxt hiss etdiyin xatırlayır və eyni aqibət ilə qarşılaşmaqdan çəkinir.
Əlinin gənc ömrü rusların 1920-ci ildə bir daha Azərbaycana yönəlmısi ilə başa çatır. Nino isə yenicə dünyaya gəlmiş körpələri ilə Gürcüstana qaçır. Əli xan Şirvanşir Gəncənin bolşeviklərdən müdafiəsi döyüşlərində şəhid olur.
تورکمن خالق إرتهکیسی : بؤوِنجیک
مسلم ماقومایئف-ین یاشاییشی و یارادیجیلیغی
مسلم ماقومایئف (تام آدی: عبدالمسلم محمد اوغلو ماقومایئف؛ 18 سپتامبر 1885 – 28 ژوئیه 1937) — آذربایجان بستهکاری، دیریژور، پداقوق، فولکلورشوناس، ایجتیماعی خادیم، آذربایجان کلاسیک موسیقیسینین تأسیسچیلریندن بیری، آذربایجان موسیقیسینده اوروپا استیلینده ایلک اوپرانین مؤلیفی ( " نرگیز " ، 1935)، آذربایجانین امکدار اینجه صنعت خادیمی (1935). آذربایجان دؤولت آکادمیک فیلارمونیاسی مسلم ماقومایئف آدینی داشیییر. موغنی مسلم ماقومایئف ین باباسیدیر.
اوشاقلیق ایللریندن موسیقی ایله ماراقلانیردی، مکتب ایللرینده موسیقی درنکلرینده ایشتیراک ائدیردی، زاقافقازیا موعلیملر سمیناریانین اورکسترینده ایفا ائدیردی.زاقافقازیا موعلیملر سمیناریادا اوزئییر حاجیبیگوف ایله تانیش اولوب و عؤمور بویو یاخین دوستلوق ائدیردی. سمینرییانی بیتیردیکدن سونرا اول شیمالی قافقازدا سونرالار ایسه آذربایجاندا موعلیم ایشله ییردی. عبدالمسلم ماقومایئف باکیدا تدریس ائدرکناوزئییر حاجیبیگوفون رهبرلیگی آلتیندا اولان موسلمان اوپرا تروپپاسی ایله ایلک اولاراق موسیقیچی، سونرا - دیریژور و تئاترین رهبری کیمی امکداشلیق ائتمه یه باشلادی. داها سونرا آذربایجان سسر خالق تحصیلی کومیسسارلیغیندا مسئول وظیفه لرده چالیشیردی.
ایکی اوپرانی - " شاه ایسماییل " و " نرگیز " یازمیشدیر. " نرگیز " اوپراسی سووئت مؤوضوسوندا ایلک آذربایجان اوپراسیدیر. او، همچنین اوچ یوزه یاخین آذربایجان خالق رقصلرینین، ماهنیلارینین و دیگر ملودیلرینین سیمفونیک شرحینین مؤلیفیدیر. ماقومایئفین اثرلرینده آذربایجانین میلّی اینجه صنعتینین تاثیری ایزلهنیله بیلر.
مسلم ماقومایئف 1937-جی ایل، ژوئیهنین 28-ده نالچیکده وفات ائدیب.
یاشاییشی
اوشاقلیق ایللری
اصلا قاخ رایونونون ایلیسو کندیندندیر. آتاسی محمد عبدل اوغلو گنج یاشلاریندا ایلیسو کندینده دمیرچیلیک ائتمیش و سونرالار ولادیقافقاز شهرینه کؤچموشدور. چچن قیزی ایله ائولنهرک بورادا یاشامیشدیر.[۱]عبدالمسلم محمد اوغلو ماقومایئو 1885-جی ایلده قروزنی شهرینده آنادان اولموشدور.[۲][۳][۴][۵][۶]
عاییلهده موسیقی یه اولان ماراق ماقومایئوین بیر بستهکار کیمی فورمالاشماسیندا بؤیوک رول اوینامیشدیر. [۷]عبدالمسلمون ایلک موسیقی موعلیمی اونون بؤیوک قارداشی محمد ایدی. سونرالار قروزنی شهر مکتبینده تحصیل آلارکن، مسلم مکتب اورکسترینین باشچیسی اولوب و همچنین رقص درسلری تدریس ائدیردی.[۸] رسمده اوغور قازانماق اوچون مکتبین رهبرلیگی گنجین سانکت-پتربورقداکی اینجه صنعت مکتبینه گؤندریلمهسینی تکلیف ائتدی، لاکین عاییلهنین مالیه دورومو بونا ایمکان وئرمهدی. گلهجک بستهکار، 1900-جو ایلده قروزنی شهر مکتبین مأذونو اولدو.[۹]
موعلیملیک ایللری
1899-جو ایلده قوری موعلیملر سمیناریاسینا داخیل اولور.[۹] ائله بورادان دا اونون اوزئییر حاجیبیگوو ایله دوستلوغو باشلاییر. سمیناریادا تحصیل آلدیغی مودتده مسلم ماقومایئو اسکریپکا و قابویدا علا چالیردی. سمیناریادا چوخ زامان طلبهلرین ایشتیراکی ایله سیمفونیک و نفسلی اورکسترین کونسرتلری کئچیریلیردی. سیمفونیک اورکسترین باش ایفاچیسی اولان م.ماقومایئو دفعهلرله بو کونسرتلرده دیریژورو عوض ائدردی.[۱۰]طلبهلیک ایللرینده او، قافقازیانی خالق یارادیجیلیغی ایله ماراقلانیر،[۱۱]آذربایجان خالق موسیقیسینی اؤیرنهرک خالق ماهنیلارینی نوتا کؤچورولوب کور اوچون ترتیب ائتمیشدیر. 1900-جو ایلده پاریسده کئچیریلمیش دونیا سرگیسینده اونون ییغدیغی اثرلری تقدیم ائدیلدی. بورادا او، اؤز ایلک موسیقی اثرلری یازمیشدی: " خیاللار " والسی، " سمینارچی " مازورکاسی و س.[۱۱][۱۲]
ماقومایئو 1904-جو ایلده [۳]سمیناریانی اوغورلا بیتیردیگینه گؤره اسکریپکا[۱۳]و پول موکافاتی [۱۴]آلیر. سمیناریانی بیتیردیکدن سونرا تعییناتی اوزره شیمالی قافقازا ایشه گؤندریلیر. 1905-جی ایلدن اعتیباراً او، لنکراندا موعلیملیک ائتمکله مشغول اولور.[۱۵] لنکراندا موعلیملیک ائتمکله یاناشی نفسلی آلتلر اورکستری، خور، ائلجه ده بالالایکا چالانلار آنسامبلی تشکیل ائدیر. عبدالمسلمین لنکراندا فعالیتی بو شهرده مدنیتین اینکیشافینا موهوم تؤهفه وئرمیشدیر و لنکران تئاتر قروپونون چیخیشلاری " باکی " قزئتینین " موسلمان حیاتی " مقاله سینده قئید اولوندو.[۱۶]
1911-جی ایلده ماقومایئو باکی شهرینه کؤچدو و بورادا شهر کالجینده ایشه باشلادی. بورادا موعلیملیکدن علاوه ، همچنین یئرلی ایشچیلرین ساوادلیلیغینا اؤیرتدیگی آخشام کورسلارینی تاًسیس ائتدی.[۱۷]
موسیقی کاریئراسی
عبدالمسلم ماقومایئو باکیدا تدریس ائدرکن اوزئییر حاجی بیگووون رهبرلیگی آلتیندا اولان موسلمان اوپرا تروپپاسی ایله امکداشلیق ائتمگه باشلادی. موسلمان اوپرا تروپپاسینین یاراتدیغی آذربایجان موسیقیلی تئاترینین اورکسترینده، ماقومایئو اسکریپکادا چالماغا باشلادی.[۱۸]حاجی بیگووون " لئیلی و مجنون " ، " اصلی و کرم " ، " شئیخ صعنان " اوپرالارینا، ائلهجه ده، " او، اولماسین، بو اولسون " ، " آرشین مال آلان " ، موسیقیلی کومدیالارینا دیریژورلوق ائدیر. مسلم ماقومایئوین آذربایجان میلّی تئاترینین اینکیشافی، ائلهجه ده، موعلیملیک ساحهسینده کی پداگوژی فعالیتی اونو اوزئییر حاجی بیگوولا داها دا یاخینلاشدیریر.
مسلم ماقومایئو تئاترین رهبری و باش دیریژورو اولماقلا یاناشی، همچنین بستهکارلیق ساحه سینده ده فعالیت گؤستریردی. 1913-جو ایلده ماقومایئو " سئوگی " و " شاه اسماییل " اوپرالارینی یازماغا باشلادی.[۱۹] او، 1916-جی ایلده اؤزونون ایلک صحنه اثری اولان " شاه اسماییل " اوپراسینی بیتیردی.[۲۰]خالق افسانهسینه اساسلانان بو اوپرادا بستهکار میلّی فولکلور نومونهلریندن باجاریقلا ایستیفاده ائتمیشدیر. اوپرانین ایلک نشرینده چوخسایلی دیالوق اپیزودلاری وار ایدی، موسیقی ایسه ایمپروویزاسیا و موغام پرینسیپلرینه اساسلانیردی. 1916-جی ایلده تاماملانان اوپرانی بستهکار بیر نئچه دفعه رداکته ائتمیشدیر. اوپرا اوزرینده بستهکار چوخ ایشلهمیشدیر. هر دفعه ایمپروویزاسیا اوصولوندان اوزاقلاشاراق کورلار، آرییالار، رقصلر علاوه ائدیردی کی، بو دا اونون بیر داها کلاسیک اوپرا فورماسینا اویغونلاشماسینا ایمکان یارادیردی. اوپرانی رئداکته ائدرکن آذربایجان خالق موسیقیسینین توپلاییب ایلک دفعه نوتا سالمیشدیر. اثرین پرمیئراسی 1916-جی ایله نظرده توتولسا دا، لاکین، پلانلاشدیریلمیش تاریخدن قیسا بیر مودت اول تاغییئوین درام تئاترین بیناسی یاندی.[۲۱] " شاه اسماییل " اوپراسینین ایلک تاماشاسی 20 مارس 1919-جو ایلده کئچیریلدی.
1920-جی ایلده ماقومایئو آذربایجان سسر تحصیل ایشچیلر بیرلیگینین صدری سئچیلیر. او، 1921-جی ایلده ماقومایئو آذربایجان خالق تحصیلی کومیسسارلیغینین اینجه صنعت شؤعبهسینین مودیری وظیفهسینه تعیین ائدیلیب. سونرا آذربایجان درام تئاترینین بدیعی رهبری، آذربایجان دؤولت اوپرا و بالت تئاترینین باش دیریژورو وظیفه سینده چالیشیب. 1929-جو ایلده ماقومایئو آذربایجان رادیو کومیتهسینده موسیقی شؤعبهسینین رهبری وظیفه سینده ایشلهییب و بو وظیفه ده 1931-جی ایله قدر قالیب.[۲۲]
مسلم ماقومایئو 1927-جی ایلده اوزئییر حاجی بیگوو و ذولفقار حاجی بیگوو ایله بیرلیکده بیر سیرا آذربایجان خالق ماهنیلارینی نوتا سالاراق ایشلهمیشدیر. 1927-جی ایلده ماقومایئوین رداکته سی ایله " تالیش خالق ماهنیلاری "نین ایلک مجموعهسی (اوزئییر حاجی بیگوو طرفیندن یازیلمیش و ایشلنمیشدیر) نشر اولونموشدور. او، 1920-1930-جو ایللرده " آذربایجان اینجه صنعتی " ، " راپورت وئریریک " کینوفیلملرینه، جلیل محمدقولوزادهنین " اؤلولر " ، جعفر جبارلینین " 1905-جی ایلده " درام تاماشالارینا و دیگر اثرلره موسیقی بستهلهمیشدیر. بستهکار، همچنین، سیمفونیک اورکستر اوچون " آذربایجان چؤللرینده " ، " جئیران " ، " توراجی " ، " شوشتر درآمدی " ، " چچن رقصی " ، و س. یازمیشدیر. او، ووکال موسیقیسی ساحهسینده ده اؤز فعالیتینی داوام ائتدیریردی. " باهار " ، " تارلا " ، " بیزیم کند " ماهنیلاری میلّی کولوریتی ایله دیقتی جلب ائدیر. 1932-جی ایلده کوروغلو داستانی حکایهسینه اساساً اوپرا یازماغا باشلامیشدی، لاکین، حاجی بیگووون عئینی مؤوضودا اثر یازدیغینی اؤیرنمیش و دوستونون داها یاخشی بیر اوپرا یازاجاغینی دوشونهرک، لاییحه لری محو ائتمیشدیر.
مسلم ماقومایئو یارادیجیلیغینین ان یوکسک زیروه سینی اونون " نرگیز " اوپراسی تشکیل ائدیر. بستهکار اوپرا اوزرینده 1932-1935-جی ایللرده ایشله میشدیر. " نرگیز " اوپراسی آذربایجان موسیقیسینین اینکیشافی تاریخینده موهوم یئر توتور. ماقومایئو حساب ائدیردی کی، ایمپروویزاسیا اوصولوندان اوزاقلاشماق اوپرانین ملودیک قورولوشوندا میلّی موسیقی نومونهلرینه موراجیعت ائتمک و اوپرادا چوخ سسلی کورا اوستونلوک وئرمک لازیمدیر. " نرگیز " اوپراسینین تاماملانماسی ایله علاقه دار اولاراق بستهکار " آذربایجان سسر امکدار اینجه صنعت خادیمی " فخری آدینا لاییق گؤرولموشدور.
مسلم ماقومایئو اوزون سورن خسته لیکدن سونرا 1937-جی ایل، ژوئیهنین 28-ده نالچیکده وفات ائدیب. باکیدا فخری خیاباندا دفن اولونوب.[۲۳]
عاییلهسی
عبدالمسلم ماقومایئو حیات یولداشی ایله، 1906-جی ایل
ماقومایئوین ایکی قارداشی و اوچ باجیسی وار ایدی. اونون حیات یولداشی بایدیگول تئرئقولووا (اوپرا موغننیسی حنفی تئرئقولووون باجیسی) ایدی.[۲۴]مسلم ماقومایئوین ایکی اوغلو وار ایدی: جمالالدین و محمد. جمالالدین ماقومایئو آذربایجان سسر ناظیرلر سووئتینین صدرین موعاوینی، آذربایجان ک پ باکی ویلایت کومیتهسینین ایکینجی کاتیبی اولموشدور. 1953-1957-جی ایللرده آذربایجان سسر صنایع ناظیری وظیفهسینده چالیشمیشدیر.[۲۵]محمد ماقومایئو تئاتر رسامی، مولتیپلیکاتور اولموش، ایکینجی دونیا موحاریبهسی زامانی جبهه یه یوللانمیش، 24 آوریل 1945-جی ایلده برلین یاخینلیغیندا قهرمانجاسینا هلاک اولموشدور. محمد ماقومایئو و اونون حیات یولداشی آیشتین اوغلو — مسلم ماقومایئو، سس ری خالق آرتیستی، موغنی و بستهکار اولموشدور.[۲۶]
موسیقی تؤحفهلری
عبدالمسلم ماقومایئو 15 یاخین سیمفونیک اثرلرین، او جوملهدن ایکی اوپرا، مارشلار و بیر نئچه راپسودیانین مؤلیفیدیر. او، همچنین آذربایجانلی شاعیرلرین شعیرلرینه اساسلانان بیر چوخ ووکال اثرلرین مؤلیفیدیر. اونون بیتمهمیش اثرلریندن اوچو - " سئوگی " اوپراسی، " دلی موختار " بالتی و " خوروز بیگ " آدلی موسیقیلی کومدی. بوندان علاوه ، ماقومایئو تئاتر ترتیباتینا ( " اؤلولر " ، " 1905-جی ایلده " ) و فیلملره ( " آذربایجان اینجه صنعتی " ، " راپورت وئریریک " ) موسیقی موشایعتینین مؤلیفیدیر.
ماقومائوین " نرگیز " اوپراسی کلاسیک موسیقی و صحنه فورماسی اوزرینده قورولان ایلک آذربایجان اوپراسی ساییلیر. ماقومایئو و حاجی بیگووون اوّلکی اوپرالاری موعین درجه ده موغامدیر.[۲۷]ماقومایئو گئنیش کوتله آراسیندا یاییلمیش ماهنیلارین ایلک مؤلیفلریندن بیریدیر.[۲]
ماقومایئو چچن، آذربایجان و دیگر قافقاز فولکلورونون توپلانماسی و سیستملشدیریلمهسی ایله مشغول اولموشدور. او، آذربایجان فولکلورونا خوصوصی دیقت یئتیرمیشدیر. اوچ یوزدن آرتیق آذربایجان خالق ماهنی و رقصینه سیمفونیک ایشلنمهسی ماقومایئوا عاییددیر، بعضیلری 1927-جی ایلده " آذربایجان خالق ماهنیلاری " ییغمادا درج ائدیلمیشدیر. ییغمادا ماقومایئو و حاجی بیگووون هم خالقین اثرلری داخیلدیر.[۲۸].
اثرلری
اوپرالار
- " شاه اسماییل " (1916)
- " نرگیز " (1935)
موسیقیلی کومدی
- " خوروز بیگ (اوپرِتتا) "
بالت
" دلی مختار (اوپرا) " - 1936-جی ایلده باشلانیلیب، بیتیریلمهییب
اینسترومنتال
- سیمفونیک اثرلری - آذربایجاندا ایلک دفعه
- " جئیران " راپسودیاسی
- " آذربایجان چؤللرینده "
- " آزاد اولونموش آذربایجان قادینینین رقصی "
- " درویش "
- " مارش RV-8 "
- " شلاله "
- ماهنیلار
- " یاز "
- " نفت "
- " مای "
- " تارلا "
- " گؤزه لیم "
- " دورنا "
فیلموقرافی
- آذربایجان اینجه صنعتی (فیلم، 1934) (قیسامتراژلی سندلی فیلم)
- بستهکار مسلم ماقومایئو (فیلم، 1976)
- دوغما خالقیما (فیلم، 1954)
- ایلیسو (فیلم، 2006)
- لؤکباتان (فیلم، 1933)
- مسلم ماقومایئو (فیلم، 1976)
- اوزئییر عؤمرو (فیلم، 1981)
خاطیرهسی و موکافاتلاری
- مسلم ماقومایئو 1935-جی ایلده " آذربایجان سسر امکدار اینجه صنعت خادیمی " فخری آدینا لاییق گؤرولموشدور.
- 1937-جی ایل آقوست آیینین 11-ده خالق کومیسارلاری سووئتینین 5021 سایلی ایجلاسینین قراری ایله AK (b) MK- -دان خواهیش ائدیلدی کی، مسلم ماقومایئوین آدینی ابدیلشدیرمک اوچون آذربایجان دؤولت فیلارمونیاسینا بستهکارین آدی وئریلسین. آذربایجان دؤولت آکادمیک فیلارمونیاسی مسلم ماقومایئوین آدینی داشیییر.[۲۹]
- باکیدا ایچریشهرین کوچه لریندن بیری اونون آدینی داشیییر.
- فیلارمونیانین قارشیسیندا 1987-جی ایلده آچیلان مسلم ماقومایئوین بوستو وار. بوست هیکلتراش عمر ائلداروو و معمار عاریف صالحاوو طرفیندن حاضیرلانمیشدیر
- باکیدا بستهکارین یاشادیغی نظامی کوچهسینده یئرلشن 41 نؤمره لی ائوین دیواریندا خاطیره لؤوحهسی آسیلمیشدیر.
- 1995-جی ایلده مسلم ماقومایئوین آنادان اولماسینین 110 ایللیگی ایله علاقه دار قرار قبول ائدیلمیشدیر.[۳۰]
.jpg?uselang=azb)
ماراقلی فاکتلار
بستهکار اوزئییر حاجی بیگوولا عئینی ایلده و عئینی گونده آنادان اولموشدور.
اتک یازیلار
- ↑ История Чечни, 2013, § 2. Новые явления в культуре чеченского общества
- ↑
- ↑
- ↑ Исмаилова, 1975. səh. 4
- ↑ "Müslüm Maqomayev".Большая советская энциклопедия: [в 30 т.](3-е изд.).М.: Советская энциклопедия. гл. ред.: А. М. Прохоров. 1969–1978.
- ↑ "Магомаев Абдул-Муслим Магометович". Международный Объединенный Биографический Центр.2016-09-12 tarixindəorijinalındanarxivləşdirilib. İstifadə tarixi:2016-09-12.
- ↑ Мешаненкова, 2013. səh. 10
- ↑ Магомаев, 1999. səh. 10
- ↑
- ↑ Гаджибеков, 1938
- ↑
- ↑ Аббасов, 1952
- ↑ Магомаев, 1999. səh. 11
- ↑ Исмаилова, 1975. səh. 11
- ↑ Исмаилова, 1975. səh. 12
- ↑ Советские оперы, 1982. səh. 412
- ↑ Исмаилова, 1975. səh. 13—14
- ↑ "Магомаев Абдул-Муслим Магометович". Международный Объединенный Биографический Центр. 12 sentyabr 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.İstifadə tarixi: 12 sentyabr 2016.
- ↑ Исмаилова, 1975. səh. 17
- ↑ Абасова Э. Г. (6 yanvar 2011)."Муслим Магомаев-старший". Belcanto.ru. 12 sentyabr 2016 tarixindəorijinalındanarxivləşdirilib.İstifadə tarixi:13 sentyabr 2016.
- ↑ Гусейнова, 1998
- ↑ "Магомаев Абдул-Муслим Магометович". Международный Объединенный Биографический Центр. 12 sentyabr 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.İstifadə tarixi: 12 sentyabr 2016.
- ↑ "Выдающийся певец, народный артист СССР Муслим Магомаев похоронен в Аллее почетного захоронения". Azəri Press Agentliyi. 29 oktyabr 2008. İstifadə tarixi: 26 sentyabr 2016.
- ↑ Мешаненкова, 2013. səh. 13
- ↑ Депутаты ВС СССР, 1970. səh. 265
- ↑ "Светлой памяти великого композитора посвящается". Муслим (интернет-журнал). 12 sentyabr 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi:12 sentyabr 2016
- ↑ Музыкальный энциклопедический словарь, 1990, Азербайджанская музыка
- ↑ Григорьев, Платек, 1981. səh. 181
- ↑ "Tarixi". filarmoniya.az. Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası. İstifadə tarixi: 31 may 2016.
- ↑ Müslüm Maqomayevin anadan olmasının 110 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1995-ci il tarixli Sərəncamı— anl.az saytı
قایناقلار
- Карагичева Л. В. (1956). Азербайжданская ССР. Музыкальная культура союзных республик (2-ci nəşr). М.: Государственное музыкальное издательство. səh. 100.
- Союз композиторов СССР (1957). Советские композиторы: краткий биографический справочник. М.: Советский композитор. tərtibatçı Г. Б. Бернандт, А. Н. Должанский. səh. 695.
- Депутаты Верховного Совета СССР. VIII. Известия Советов депутатов трудящихся СССР. 1970.
- Исмаилова Г. А. (1975). Муслим Магомаев (1-ci nəşr). Баку: Азербайджанское государственное издание. Л. В. Карагичевой. səh. 64.
- Григорьев Л. Г., Платек Я. М. (1981). Советские композиторы и музыковеды: справочник в трёх томах. 2: К — Р. М.: Советский композитор. səh. 416.
- "Абдул Муслим Магометович Магомаев". Советские оперы: краткое содержание. М.: Советский композитор. tərtibatçı А. М. Гольцман. 1982. səh. 672.
- Музыкальный энциклопедический словарь (150 000 nüs.). М.: Советская энциклопедия. Baş redaktor Г. В. Келдыш. 1990. səh. 672. ISBN 5-85270-033-9.
- Магомаев М. М. (1999). "Мотивы детства". Любовь — моя мелодия. Мой 20 век. М.: ВАГРИУС. ISBN 5-264-00001-8.
- Гешаев М. Б. (1999). Знаменитые чеченцы. 1 (2000 nüs.). Седа. səh. 644.
- Эстрада России, XX век: энциклопедия. М.: ОЛМА Медиа Групп. отв. ред. Е. Д. Уварова. 2004. səh. 861. ISBN 5-224-04462-6.
- Мешаненкова Е. (2013). Муслим Магомаев. Биография. М.: Издательство АСТ. səh. 431.ISBN 978-5-457-40567-7.
- Академия наук Чеченской республики (2013). История Чечни с древнейших времён до наших дней в четырёх томах. III. История Чечни XIX в (5 000 nüs.). Грозненский рабочий. Я. З. Ахматов. səh. 654.
ویکی پدیا اوچون حاضیرلایان: عباس ائلچین
زمرد و قیمت
زمرد و قیمت
(اۉزبېک خلق اېرتهگی)
بیر زمانده کتّه بیر سای بۉییده کیچکینه بیر اوی بۉلهر اېکن. بو اویده چال، اونینگ زمرد دېگن قیزی، اۉگهی آنه و اونینگ قیمت دېگن ارزنده قیزی تورر اېکنلر. کمپیرنینگ زمردنی کۉرگنی کۉزی، آتگنی اۉقی یۉق اېکن. او حدېب قیزنی اوریب، قرغهب، اېرتهدن کېچگچه ایشلهترکن، بېچارهگه بیرپس هم تینچلیک بېرمس اېکن.
زمرد چیرایلی، آدابلی، ملایم، عقللی قیز اېکن. اونی بیر کۉرگن کیشی ینه کۉرسهم دېب آرزو قیلر اېکن. خلص، او جوده عجایب قیز اېکن. قیمت اېسه ایشیاقمس، اینجیق و دماغدار اېکن. اونینگ بوتون کونی اوریش-جنجل و تۉپالان بیلن اۉتر اېکن.
زمرد اېرته بیلن بروقت کۉزهسینی کۉتریب، سای یاقهلب بولاق باشیگه باررکن، یۉلده اوچرهگن لاله گُللر باشلرینی اېگیب، اونگه سلام بېررکنلر. زمرد میسهلر اوستیده اۉتیریب دَم آلگنیده گُللر اونی آلقیشلر، بلبللر قووانیب اونگه حکایهلر ایتیب بېررکنلر.
اما خودّی شو گُللر کمپیرنینگ ارزندهسینی سېومس، اونی اېرکهلهمس اېکنلر، چونکه بو قیز اولرنی یولیب تشلر، خوشبۉی گُللرنی هیدسیز دېب تېپکیلر اېکن. شونینگ اوچون هم اولر قیمت کېلر بۉلسه، قباقلرینی سالیب، یومیلیب قالرکنلر.
بولرنینگ همهسی یاووز کمپیرنینگ غضبینی کېلتیرر اېکن. کمپیر اېسه، بونی زمرددن کۉرهرکن.
بیر کون کمپیر زمردنی یامانلب، چالگه دۉق اوریبدی:
— قیزینگ بېاداب، ایشیاقمس، اونی هَیدهب یوبار! بۉلمهسه سېن بیلن بیر نفس هم بیرگه تورمهیمن!
چال نیمه قیلرینی بیلمهی قالیبدی. اخیری کمپیر:
— قیزینگنی اۉرمانگه آباریب ادهشتیریب کېل! او بیلن بیرگه تورمهیمن! — دېبدی.
چال قیزینی ادهشتیریب کېلیش اوچون تاغ-تاشلرنی کېزیب، بیر اۉرمانگه باریبدی. آته-باله اۉرمان ایچیده اوزاق یوریشیبدی. اخیری قویوق سایهلی بیر جایگه باریب تۉختشیبدی. کېین چال اۉتین کېسگنی کېتیبدی. زمرد یالغیز قالیبدی.
شو پیتده بیردن شمال توریبدی. چال اېسه اۉرماندهگی بیر کتّه درختگه بالتهسینی آسیبدی-ده، اونگه آغیرراق تاش باغلب، قتّیق ایتریب یوباریبدی. بالته او یاقدن بو یاققه اوریلیب تۉقیللهیوېریبدی.
شمال جوده کوچهییبدی. بالته شمال کوچی بیلن اوزاق وقت درختگه اوریلیب «تۉق-تۉق» قیلیب تاووش چیقریبدی.
زمرد «آتهم اۉتین کېسهیاتیبدی»، دېب اۉیلب، آتهسینی انچهگچه کوتیبدی. کېچ بۉلیبدی، آتهسیدن درَک بۉلمهبدی. شمال تۉختهبدی. قیز اۉرماندهگی چوچمامهلرنی تېریب یوریب، بېخاسدن بالته آسیلگن درخت تگیگه باریب قالیبدی. قرهسه، آتهسی یۉق اېمیش.
— وای شۉریم قورسین! وای، آتهجان؟! — دېب اووواس سالیب ییغلب، تۉرت تامانگه یوگوریبدی. هېچ کیمدن درَک بۉلمهبدی، قیز ادهشیب قالیبدی. اۉرمان اونگه ینه هم واهمهلی بۉلیب کۉرینیبدی. قیز قهیاققه باریشینی بیلمهی، اخیری کیچیک بیر سۉقماقدن چاپیب کېتهوېریبدی.
زمرد اوزاق یۉل باسیبدی. قارانغیده گُللر اونینگ یۉلینی یاریتیبدی. کېتهتوریب بیر وقت قرهسه، اوزاقده مِیلتیللهگن چیراق کۉرینیبدی، ایتنینگ هوریگنی اېشیتیلیبدی. قیز اۉشه تامانگه قرهب یورهوېریبدی. تېزده کیچیک بیر اویگه یېتیبدی. اوینینگ دېرَزهسیدن قرهسه، بیر کمپیر اۉتیرگن اېمیش. قیز سېوینیب، کمپیر آلدیگه کیریبدی، باشیدن کېچیرگن واقعهلرنی کمپیرگه بیرمه-بیر ایتیب بېریبدی.
اویگه شوندهی چیرایلی قیزچهنینگ کېلگنینی کۉرگن کمپیر جوده قووانیبدی. بو کمپیر اۉرمانده یشهیدیگن سِحرگر کمپیر اېکن. کمپیر قیزنینگ ییغلهگنینی کۉریب:
— کۉپ خفه بۉلمه، قیزیم، سېنگه یاردم بېرهمن، — دېب قیزنی آووتیبدی. قیز هم اونگه:
— رحمت! مېن سیزنی آنهمدېک کۉرهمن. بویورگن ایشینگیزنی جانیم بیلن قیلهمن، — دېب جواب بېریبدی.
شو چاق کمپیرنینگ اویی تېپهسیگه جوده کۉپ قوشلر ییغیلیبدی، اولر قیزچهنی مهقتهب، سَیرهشیبدی. قوشلر تیلینی بیلگن سِحرگر کمپیر ینه هم قووانیبدی. خاصیتلی قیزگه دنیاده تاپیلمهیدیگن رسملی کتاب و قۉغیرچاقلر بېریب:
— آپّاق قیزیم، شیرین قیزیم! دۉمباغیم، مونچاغیم! — دېب قیزنینگ باشینی سیلهب اېرکهلبدی.
اولر اوزاق وقت بیرگه توریشیبدی. کمپیر قیزچهنی یخشیلب پرورش قیلیبدی. زمرد آزاده قیز بۉلگنی اوچون اوینی سوپوریب-سیدیریب، آینهلرنی ارتیب-سورتیب، همه یاقنی چینّیدهی قیلیب قۉیر اېکن. بونی کۉریب کمپیر ینه هم قووانر اېکن.
بیر کون کمپیر قیزگه آش قیلیب بېرماقچی بۉلیب:
— تامدن اۉتین آلیب توش، قیزیم، — دېبدی. قیز دیک اېتیب اۉرنیدن توریب:
— خۉپ بۉلهدی، آنهجان، — دېب درّاو تامگه چیقیبدی.
تآم بلند اېکن، اوندن همه یاق کۉرینر اېکن. قیز اطرافگه قرهب توریب، بیردن اۉز اویینینگ تامینی کۉریب قالیبدی. یورهگی آرزیقیب ییغلب یوباریبدی. بونی اېشیتگن کمپیر:
— نېگه ییغلهیسن، جان قیزیم؟ — دېب سۉرهگن اېکن. قیز:
— کۉزیمگه اوییمیز کۉریندی، آتهمنی ساغیندیم، — دېبدی.
کمپیر اونی الدهب-سولدهب یوپهتیبدی، ایکّاولری طعام پیشیریب یېییشیبدی.
اېرته بیلن کمپیر قیزگه:
— نرسهلرینگنی ییغیشتیر، قیزیم! — دېبدی.
قیز قۉغیرچاقلرینی ییغیشتیریبدی. کمپیر قیزگه:
—تامده قیزیل و آق صندوق بار، آق صندوقنی قالدیریب، قیزیل صندوقنی آلیب توش! — دېبدی-یو اۉرمانگه کیریب کېتیبدی. بیر وقتدن کېین اۉرماندن سمن آت قۉشیلگن بیر ارابه یېتهکلب چیقیب، قیزنی ارابهگه اۉتقزیبدی.
— قیزیل صندوقنی اویگه بارگندن کېین آچ! — دېب کمپیر قیزگه بیر کلیت بېریبدی.
قیز کمپیر بیلن قیته-قیته خیرلشیب یۉلگه چیقیبدی. بیر زومده ارابه قیزنینگ اویی آلدیده حاضر بۉلیبدی. شو پیتده اوی اېشیگی آلدیده چال اۉز قیزینی ساغینیب، اونینگ دردیده ییغلب اۉتیرگن اېکن. قیز مهربان آتهسینی کۉریشی بیلن:
— سلام، آتهجان! — دېب آتهسینینگ بهغریگه تشلنیبدی.
چال بېنهایت خورسند بۉلگنیدن انچهگچه کۉز یاشلرینی تۉختهتالمهبدی. اخیری ییغیدن تۉختهب، قیزیگه:
— آپپاغیم، مېنی کېچیر، — دېبدی.
اولر اویگه کیریشیبدی. قیزنینگ کېلگنی همهگه معلوم بۉلیبدی. قۉنِ-قۉشنیلر ییغیلیشیبدی. قیز قیزیل صندوقنی آچیشی بیلن همه حیران قالیبدی: قیزیل صندوق اصل ماللر بیلن لیق تۉله اېکن. مال شونچه کۉپ، شو قدَر عجایب اېمیشکی، زمردنینگ بوتون عمریگه یېتیب آرتر اېمیش.
بو نرسه اۉگهی آنهنی آغیر تشویشگه سالیبدی.
او چالگه قیزی قیمتنی هم تېزده اۉرمانگه آلیب باریب ادهشتیریب کېلیشنی بویوریبدی. چال «خۉپ» دېب، قیمتنی درّاو اۉرمانگه ادهشتیریب کېلیبدی.
کېچ کیرگنده قیمت، خودّی زمردگه اۉخشهب، بالته آسیلگن درخت تگیگه باریب قالیبدی. ادهشگنینی سېزیبدی. هۉنگ-هۉنگ ییغلسه هم، لېکن اونی آووتهدیگن آدم تاپیلمهبدی. فقط اونینگ مقابلسیده بایقوشلر اۉتیریب آلیب، قارانغی، واهمهلی اۉرمانلر حقیده سَیررمیش. بو کویلر قیمتنی واهمهگه سالیبدی. او قۉرقیب اۉرماندن قاچه باشلبدی. قارانغی توشگن پیتده سِحرگر کمپیرنینگ اوییگه کیریب باریبدی. کمپیر اونی یخشی کوتیب آلیبدی، آووتیبدی، مهمان قیلیبدی. سۉنگره قیزگه قرهب:
— خفه بۉلمه، قیزیم، اۉزیم یاردم بېرهمن، — دېبدی.
اما قیمت کمپیرگه یخشی سۉزلر تاپیب ایتالمهبدی، چونکه آنهسی اونگه یخشی سۉزلر اۉرگهتمهگن اېکن. کمپیر اونی سېومهبدی، یخشی اېرتکلر هم ایتیب بېرمهبدی، دنیاده تاپیلمهیدیگن صورتلی کتابلر و قۉغیرچاقلر هم بېرمهبدی.
قیمت اېرتهدن قاره کېچگچه یلقاولنیب اۉتیرهوېرر اېکن. اوینی ییغیشتیریب، سوپورمس اېکن.
بیر کون کمپیر اۉرماندن قَیتیب کېلیب، اونگه:
— تامدن اۉتین آلیب توش، قیزیم! — دېگن اېکن، قیز:
— اۉزینگیز آلیب توشینگ، ملهیینگیز یۉق! — دېبدی.
کمپیر جودهیهم خفه بۉلیبدی، شونگه قرهمهی قیزنی الدهب-سولدهب تامگه چیقریبدی. لېکن قیز اۉتین آلیب توشیش اۉرنیگه تام باشیده چینقیریب ییغلهیوېریبدی. کمپیر بونی اېشیتیب:
— نېگه ییغلهیسن، قیزیم؟ —دېب سۉرهگن اېکن، قیمت یېر تېپینیب:
— اوییمنی کۉردیم، کېتهمن، — دېب ینه هۉنگرهبدی.
سِحرگر کمپیر قیزگه:
— جوده یخشی، تامدهگی صندوقنی آلیب توش، — دېبدی.
قیمت صندوقنی آلیب توشیبدی. کېین کمپیر قیزگه بیر کلیت اوزهته توریب:
— منه کلیت، صندوقنی اویینگگه بارگهنینگده آچهسن، — دېبدی.
قیز اۉشه آنده ییغیسینی هم اونوتیب، آق صندوقنی آرقهلب جۉنهبدی. سِحرگر کمپیر اونگه ارابه هم بېرمهبدی، قیز آغیر صندوقنی کۉترگنیچه اوییگه پیاده کېلیبدی.
قیزنینگ کېلیشینی دستاوّل آلهپر ایت سېزیبدی. او قیمتنینگ آنهسی آلدیگه باریب:
— واو، واو، واو، — دېگن اېکن، کمپیر قولاق سالمهبدی، ایت ینه واووللب:
— آپهم کېلهیاتیرلر، آرقهلهگنلری آق صندوق، ایلان بیلن لیق تۉلیق، — دېبدی.
کمپیر غضبلنیب، اۉقلاغی بیلن ایتنی اوریب، آیاغاینی سیندیریبدی.
— مېنینگ عقللی قیزیم قیمتلی ماللر کېلتیرهدی، — دېبدی او.
قیزینینگ کېلگنینی کۉریب کمپیر اۉزیده یۉق سېوینیبدی. قۉنِ-قۉشنیلر ییغیلیبدی، صندوقنی آچماقچی بۉلیشیبدی.
شونده کمپیر بیلن قیزی ایکّیسی: «یۉق، آچمنگلر!» دېب اۉزلرینی صندوق اوستیگه تشلبدیلر. کېین ایکّی قولاغیدن کۉتریب اویگه آلیب کیریبدیلر.
یریم کېچه پیتی اېکن، کمپیر بیلن قیز اېشیک-اېلیکنی یاپیب، صندوقنی آچیشیبدی-یو بیردنیگه «وایداد، قوتقرینگلر!»، «اجدر!»، «وایداد!» دېب بقیریشیبدی...
صندوقده کتّهکان ایکّیته اجدر یاتگن اېکن. قاقواش کمپیر بیلن اونینگ اوریشقاق قیزی دادلشیب، اوینی گیر-گیر ایلنیشیبدی، قۉرققنلریدن قفللنگن اېشیکنی آچیشالمهبدی.
ایکّی اجدر کمپیر بیلن قیزنی یوتیب، درچهدن چیقیب کېتیبدی.
«داد، وای!» دېگن آوازنی اېشیتگن قۉنِ-قۉشنیلر اېشیکنی بوزیب ایچکری کیریبدیلر. قرهسهلر، هېچ کیم یۉق اېمیش. اویده یاووز کمپیرنی هم، اونینگ اوریشقاق قیزینی هم تاپالمهبدیلر.
شوندن سۉنگ آق کۉنگیل زمرد بیلن آته ایکّیسی تینچگینه یشهب، مراد-مقصدلریگه یېتیبدیلر.
کؤچورن: عباس ائلچین
Zumrad va Qimmat
Zumrad va Qimmat
(O'zbek xalq ertagi)
آذربایجان تورکلرینین ایمپراتورلوق قورما تاریخینین ان پارلاق صحیفهسی : اوزون حسن دؤورو
آذربایجان تورکلرینین ایمپراتورلوق قورما تاریخینین ان پارلاق صحیفهسی : اوزون حسن دؤورو
ائلشن میریشلی
اوزون حسن موعاصیر عراق، تورکیهنین بیرحیصهسینی، جنوبی قافقازی، ایران اراضیسینی و سوریهنین بیرحیصهسینی احاطه ائدن دؤولت یاراداراق آغ قویونلو دؤولتینی ایمپراتورلوغا چئویرمیشدی. آغ قویونلو، اوّلجه بیر طایفا - اونون قوردوغو امیرلیگین و سونرا بیر اولوس - اونون قوردوغو بیر ایمپراتورلوغون و دؤولتین باشیندا اولان خاندانین آدی دیر.
آغ قویونلو خاندانی اؤزلرینی اوغوز ائلینین بایاندور بویوندان بیلیردیلر. اونا گؤره ده اونلارا بایاندورخان اؤولادلاری و یا بایاندوریه ده دئییلمیشدیر. آغ قویونلو ائل و یا طایفاسینی تشکیل ائدن قبیلهلر بونلاردیر پوُمَک، موصوللو، خوجا حاجولو، حمزه حاجولو، دابانلو، احمدلو، عزتالدین حاجیلو، حیدرلو، امیرلو،یورتچو، شیخلو، سلیمان-حاجولو، چاووُندور، دوْدوُرغا، دؤگر، قارغین، افشار و بیگدیلی. بو قبیلهلرین ان موهومو پوُمَک و موصوللو اولموشدور.بونلار تورکمانلار آدی ایله ده مشهور اولموشلار.
آغ قویونلولاردان ایلک دفعه پول ضرب ائدن امیر حمزه اولموشدور. حمزه بیگ اؤلندن سونرا علی بیگین اوغلو جهانگیر حاکیم اولدوغو اورفادان گلیب عمیسینین مملکتینه صاحیب دوردو. جهانگیرده آتاسی کیمی بیر طرفدن قاراقویونلولار و اونلارین پادشاهی جهانشاه، دیگر طرفدن عمیلری و عمی اوغوللاری ایله ساواشماغا مجبور اولموش و باباسی قارا یوُلوُق عثمان بیگ کیمی بوتون اؤلکهنی بیرلشدیرمگه چالیشمیشدیر. بیر مودت جهانگیره یاردیم ائدن کیچیک قارداشی اوزون حسن آنی باسقینلا دیاربکیری آلمیش (1453) و قارداشلاری جهانگیر و اویسله دفعهلرله ساواشاراق اونلان مغلوب ائدیب. حتّی اونلارین کؤمگینه گلن قاراقویونلو اوردوسونو دا مغلوب ویوخ ائتمیشدی(1457). نهایت قارداشلارینی دا اؤزونه تابع ائتمیشدیربو زامان اوزون حسن 28 یاشیندا ایدی. اوزون حسن جسارت و یاخشی حاضیرلانمیش حرکتلری ایله بؤیوک اوغورلار الده ائدیب حاکیمیت حودودلارینی گئنیشلندیردی. اوزون حسن آریق و اوزون بویلو اولدوغو اوچون " اوزون حسن " آدی ایله مشهور اولموشدور. او دا باباسی قارا یوُلوُق عثمان بیگ کیمی ترابزون ایمپراتورونون قیزی ایله ائولنمیشدیر. او، فاتح سولطان 2. محمدین 1461 -جی ایلده ترابزونو فتح ائدیب کومنِنوسلار سلطنتینه سون وئرمگینه قارشی گلمک ایستهدیسه ده بونا مانع اولا بیلمه دی.اوزون حسنین 1453-جو ایلده تاختا چیخماسی ایله آغ قویونلو دؤولتی ان پارلاق دؤورونه قدم قویدو. دؤولتین اراضیسی گئنیشلندی، آغ قویونلو دؤولتی ایمپراتورلوغا چئوریلدی.
قاراقویونلو و تئیموری ایمپراتورلوغو ایله موباریزه
1467-جی ایلده جهانشاه قاراقویونلو اوزون حسنی تابع ائتمک اوچون اوردوسو ایله آغ قویونلولارین اؤلکهسینه یورودو. قیش فصلینی کئچیرندن سونرا سویوغون تاثیری ایله عسگرلرین موهوم بیر قیسمی یوردلارینا دؤنوب، باهاردا تکرار ساواش سفرینه چیخماق ایستهدیلر. جهانشاه دا اونلارین بو ایستگی ایله راضیلاشیب،اونلارین چوخونو اؤلکهلرینه گؤندردی،اؤزو ده یاخینلاری ایله یولا چیخدی و " بینگؤل " ویلایتینین بیر بؤلگهسینده یئرلشدی. بورادا عیشرت و سرخوشلوقلا مشغول اولدو. بو خبری آلان اوزون حسن آلتی مین سئچمه عسگردن عیبارت اوردو ایله قاراقویونلولارا هوجوم ائدیب اونلاری مغلوب ائتدی. جهانشاه اونو تانیمایان بیر عسگر طرفیندن اؤلدورولدو، ایکی اوغلو و بوتون بیگلری اسیر ائدیلدیلر. بو ظفر بیر ایمپراتورلوغون چؤکمهسی و دیگر بیر ایمپراتورلوغون دوغماسینی ایفاده ائدیردی. جهانشاهین یئرینه کئچن اوغلو حسنعلی عسگرلرین چوخلوغونا باخمایاراق مرندده مغلوب اولدو و اونون ایستگی ایله یاردیما گلن تئیموریلردن ابو سعید ده مغلوب ائدیلیب اؤلدورولدو (1469). بو خبر هر طرفه یاییلدی و هامینین حئیرتینه سبب اولدو. همین آیدا کرمانین فتحی و باغدادین آلینماسی ایله (1470) آغ قویونلو ایمپراتورلوغو قورولدو.
آغ قویونلو ایمپراتورلوغونون ایداره ائدیلمهسی و اوزون حسنین " قانوننامهسی "
ایمپراتورلوغون حودودلاری غربده سیواس و شرقده کرمانین نرماشیر شهری ایدی. بوندان سونرا اوزون حسن دونیا پادشاهی اولماغی و میصیر -عثمانلی اؤلکهلرینی آلیب،اؤزونه تابع ائتمگی دوشونوردو. اوزون حسن قارا دنیز و آرالیق دنیزی ساحیللرینی اله کئچیریب بیر دنیز دؤولتینه چئوریلمک ایستهییردی.بونون اوچون اوروپا دؤولتلری، خوصوصاً ونیز دؤولتی ایله یاخین موناسیبتلر قوروب توپ و توفنگ آلماق اوچون سیفاریش وئردی. اوزون حسن قاراقویونلو حؤکومتینی آرادان آپاراندان سونرا اونلارین پایتاختی اولان تبریز شهرینی دیاربکیرین یئرینه اؤزونه پایتاخت سئچمیش و آنادولوداکی آغ قویونلو اولوسونا (ائل،میلت) باغلی اولان بوی (قبیله) و اویماقلارین (طایفا) چوخونو ایرانا گتیرمیش و بورادا اونلارا ایقتالار وئرمیشدیر.
اوزون حسن جسور، بیلیکلی و عادیل بیرسولطان ایدی. تاریخچی و سالنامهچیلر اونا " سولطان-ی عادیل لقبی وئرمیشدیلر. اوندان اوّل کندلی و اکینچیلرین وضعیتی وئرگیلرین آرتماسی ایله پیسلشمیشدی. شهرلرین اهالیسی ده آغیر وئرگیلردن اذیت چکیردی.او،بو وضعیتی ایصلاح ائتمک اوچون اوزون حسنین " قانوننامه سینی ویا " حسن پادشاه قانونلاری"نی چیخارتدی. بو "قانوننامه " یه گؤره وئرگی محصولون آلتیدان بیرینه و تامغا (تیجارت مال لارینا قویولان وئرگی) مالین یوزده بئشینه دوشوردو. بو " قانوننامه " صفویلر زامانیندا دا اوزون مودت قووّه ده ایدی. بوتون عؤمرو موجادیله و ساواشلاردا کئچن بو پادشاه، علمه چوخ اهمیت وئریب عالیملری حیمایه ائدیردی. هفته ده بیرگون عالیملری سارایا دعوت ائدر،اونلار اوچون موباحیثه مجلیسی قوراردی. ابو بکر تهرانی آغ قویونلو تاریخی اولان " کیتاب-ی دیاربکریه" نین چوخ قیسمینی اوزون حسنین آغزیندان ائشیده رک یازمیشدیر. اوزون حسن آنا دیلینه و ائلینه چوخ باغلی ایدی. او،اؤزونو اوغوزخان و اونون نوه سی بایاندور خانین نسلیندن بیلیب تورک دیلینه باغلیلیق گؤسترمیشدیر. اونداکی دینی اعتیقاد دا مؤحکم اولوب،بو سببدن " قرآن کریم "-ی تورک دیلینه ترجومه ائتدیرمیش و اونو حوضوروندا اوخوداردی. اونون عقیدهسینه گؤره موقدس کیتابی تورکجه اوخوماق دا بیر عیبادتدیر و اونونلا دا ثواب قازانیلیر.
عثمانلی - آغ قویونلو موحاریبهسی
اوزون حسن ترابزون ایمپراتورو ایوْانن کومنِنین قیزی تئودورا (دسپینه) ایله ائولی ایدی. اوزون حسن تئودورادان اولان قیزی مارتام شیخ حیدر صفویه وئرمیشدی. شرق منبعلرینده عالمشاه بیگیم آدلانان بو قادین شاه اسماییل ختایینین آناسی ایدی. 2.محمد1461-جی ایلده حمزه بیگین باشچیلیغی ایله ترابزون ایمپریاسینا قوشون گؤندردی. بو عثمانلی ایله آغ قویونلو دؤولتی موناسیبتلرینده قیریلما نؤقطهسی اولدو. اوزون حسنین حیات یولداشی بیزانس ایمپراتورلاری سولالهسینه منسوب تئودورا (دسپینه) آغ قویونلولاری دایما عثمانلی دؤولتی ایله ساواشا تحریک ائدیردی. اوزون حسن قارامان و ذولقدر بیگلیگی ایله بیرلیکده حرکت ائدهرک ترابزون اوچون کؤمک قوشونو گؤندردی. آنجاق قویونلو حیصار دؤیوشو اوغورسوز اولدو. اوزون حسن عثمانلی اوردوسونون یاستی چمن یایلاغیندا یئرلشن دوشرگهسینه آناسی سارا خاتونون باشچیلیغی ایله ائلچیلر یوللاییر. ائلچی هئیتینین و آناسی سارا خاتونون قارشیسینا تاپشیریق کیمی 2.محمدی ترابزونو ایشغال ائتمک فیکریندن یاییندیرماق وظیفهسی قویولموشدو. اوزون حسنی ائتکیسیز حالا گتیرمک اوچون 2.محمد ترابزون اوزرینه هوجوما کئچرکن سارا خاتونو و اونون باشچیلیق ائتدیگی ائلچی هئیتینی اؤزو ایله گؤتورور. 1461-جی ایلین اوکتوبرون 26- دا ترابزونون موحاصیرهسی غلبه ایله نتیجهلهنیر. ترابزون ایمپراتورلوغو عثمانلی ایمپراتورلوغونا بیرلشدیریلیر. اوزون حسنین تاجیرلرینین قارا دنیزه چیخیش یولو باغلانیر. بوندان سونرا عثمانلی ایمپراتورلوق اوردوسو اوزون حسنین دیگر موتفیقینی قارامان بیگلیگینی ده توتوب،اونو فاکتیکی اولاراق آرالیق دنیزینه چیخیشدان دا محروم ائتدیلر.2.محمد (1444- 1446 1451-1481) ایتالیانین بوسبوتون اله کئچیریلمهسینی پلانلاییردی. اوروپانین خریستیان دؤولتلرینین و حیات یولداشی تئودورا مئقالئ کومینین تحریکی ایله اوزون حسن عثمانلی دؤولتی ایله موحاریبه ائتمک قراری آلدی. اوروپا دؤولتلری اونونلا بیرگه حربی عملیاتلارا قوشولاراق جبهه آچاجاقلاری آلداتماسی ایله اوزون حسنی عثمانلی دؤولتی ایله موحاریبه یه تحریک ائتدیلر، ایتالیانین ایشغالی ائدیلمهسی ده آن مسلهسی ایدی. اوزون حسن 1472-جی ایلین باهاریندا اؤز قوشونلارینی قارامانا یئریتدی.بیتلیسده آغ قویونلو حربی قووهلرینین رسمی کئچیدی اولدو. عثمانلی دؤولتینه قارشی عملیاتا باشلایان بو قووّهلرین 40 مین جسور دؤیوشچو، 60 مین نفر ایسه اونلارین " قوللوقچولاریندان " عیبارت اولماقلا 100 مینه چاتیردی. آغ قویونلو اوردوسو 100 مین سوواریدن عیبارت ایدی. آغ قویونلولار 1472-جی ایلین آقوستوندا موهوم استراتژی منطقه اولان توقاتی آلدیلار. آغ قویونلو سوواریلرینین 20 مین نفرلیک دیگر حیصهسی اوزون حسنین قارداشی اوغلو میرزه یوسف خانین باشچیلیغی ایله قارامانا حرکت ائتدی. میرزه یوسف خانین قووّهلری قیسا مودّت عرضینده قیصریهنی، آغسارایی و آغشهیری آلاراق قارامانا داخیل اولدولار. میرزه یوسف خانین باشچیلیق ائتدیگی آغ قویونلو سوواریلری قارامانی آلماقلا کیفایتلنمهییب، بورسا ایستیقامتینده هوجومو داوام ائتدیردیلر. قارامان امیرلیگی عثمانلی ایمپراتورلوق اوردوسوندان آزاد ائدیلدی. شاهزاده مصطفینین باشچیلیغی آلتیندا هوجوما کئچن 60 مین نفرلیک عثمانلی ایمپراتورلوق اوردوسو آغ قویونلولاری بئیشهیر گؤلو یاخینلیغیندا مغلوب ائتدی. عثمانلی اوردوسو عکس هوجوما کئچهرک بوتون تورپاقلاری - قارامانی تکرار فتح ائتدیلر.
مالاتیا دؤیوشو
1473-جو ایلین آقوست آیینین 1-ده فرات ساحیلینده آغ قویونلولارلا عثمانلی ایمپراتورلوق اوردوسو آراسیندا 3 ساعاتادک داوام ائدن شیدّتلی دؤیوش باش وئردی. اوزون حسنین سئچدیگی دوزگون دؤیوش تاکتیکاسی نتیجهسینده آغ قویونلو سوواریلری عثمانلی قوشونلارینین ضربه قووّهسینی آلدادیب فراتین سول ساحیلینه کئچیردیلر و 2.محمدی آغیر مغلوبیته اوغراتدیلار.بو دؤیوشده آغ قویونلو اوردوسو 70 مین نفردن عیبارت ایدی. 2.محمد اوزون حسنه قارشی موحاریبهیه 220 مینه قدر عسگری قووّه سفربر ائتمیشدی. بو دؤیوشده تخمیناً 50 مین عثمانلی ایمپراتورلوق اوردوسو عسگری هلاک اولموشدو.
اوتلوق بئلی دؤیوشو
مالاتیا ووروشماسیندان 10 گون کئچمیش،1473-جو ایل آقوستون 11- ده 2. فاتحین 2.محمد و اوزون حسنین قووّهلری آراسیندا 8 ساعاتا قدر داوام ائدن شیدّتلی دؤیوش باش وئردی. بو دؤیوشده عثمانلی ایمپراتورلوق اوردوسو ان موعاصیر اودلو سیلاحلارا، خوصوصیله آغیر توپلارا مالیک ایدیلر.بو دؤیوش آغ قویونلولارین آغیر مغلوبیتی ایله بیتدی. قئید ائدیلن ساواش نتیجهسینده اوزون حسن ترجاندا (ارزینجانین یاخینلیغیندا) مغلوب اولموش و بو حادیثهدن چوخ کدرلنمیشدی.
گورجوستان، میصیر و سوریه یوروشلری
اوزون حسن گورجوستانی اله کئچیرمگی پلانلایاراق 1458، 1463،1 466، 1472 و 1475-جی ایللر بو اؤلکهیه حربی سفرلر دوزنلهدی. اوزون حسن موختلیف ایللرده (1462، 1464،1472،14754 ایللر ) میصیر و سوریه مملوکلرینه قارشی دا یوروش تشکیل ائتمیشدی. آغ قویونلو اوردوسو میصیر، سوریهنین آغ قویونلولارا تابع اولمایان حیصهسینه و فلسطینه حربی سفرلر دوزنلهمیشدی. زنگین غنیمتلر و اسیرلر اله کئچیریلمیشدی. 1477-جی ایلده اوزون حسن اؤزونون سون یوروشونه-گورجوستان اوزرینه یوروشه گئدیر. اورادان زنگین غنیمت و 5مین نفرلیک اسیرقیزلا قاییدیر. همین اسیرلری اؤز یاخینلارینا پایلاییر بئله لیکله، اوزون حسن گورجوستانی اله کئچیریر.اوزون حسن 1478-جی ایلده تبریزده وفات ائتمیشدیر.اوزون حسن اؤلندن سونرا بؤیوک اوغلو خلیل اونون یئرینه تاختا چیخدی.اوزون حسنین حاکیمیتی ایللری آذربایجان تورکلرینین ایمپراتورلوق قورما تاریخلرینین ان پارلاق صحیفهلریندن بیریدیر. دؤولتچیلیگیمیزین اورتا عصیرلرده " قانوننامه " ایله دؤورونون ان اوستون موکمل قانونلاری و ایدارهچیلیگی ایله ایداره ائدیلمهسی اونون آدییلا باغلیدیر.
کؤچورن: عباس ائلچین
قایناق:
// Türküstan qəzeti.- 2020.- 13-18 may.- № 12.- S. 7.
چنگیز آیتماتوفون مانقورت اثری اوزوندن چکیلمیش چیزگی فیلم
انیمیشن مانقورت
بر اساس داستان مانقورت نوشته چنگیز آیتماتوف
خان شوشینسکی: شوشانین داغلاری باشی دومانلی
شوشانین داغلاری باشی دومانلی،
قیرمیزی قوفتالی یاشیل تومانلی،
دردیندن اؤلمه یه چوخدو گومانیم.
آی قیز، بو نه قاش گؤز، بو نه تئل،
اؤلهرم دردیندن، اونو بیل،
دانیشماساندا بالام، باری گول.
شوشادا آخشاملار یانار اولدوزلار،
اونلاردان گؤزلدی گلینلر، قیزلار،
اوتوروب یول اوسته یارینی گؤزلر.
آی قیز، بو نه قاش گؤز، بو نه تئل،
اؤلهرم دردیندن، اونو بیل،
دانیشماساندا بالام، باری گول.
شوشانین هر یاندان گلیر سوراغی،
تعریفه لاییقدیر عیسی بولاغی،
داغلاری، باغلاری، قیزلار اویلاغی.