ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتیاورمیه و اطرافیندا ائرمنی و آسوریلارین فعالیتلری (1917-1918) (جیلولوق فاجیعهسی )
اورمیه و اطرافیندا ائرمنی و آسوریلارین فعالیتلری (1917-1918)
(جیلولوق فاجیعهسی )
دوکتور باریش متین
اؤزت
اوکتوبر 1917 بولشویک اینقیلابیندان سونرا روسیه ساواشدان کنارا چکیلدی. بو وضعیت بیرینجی دونیا ساواشی ایللرینده روسیه، اینگیلیس، عثمانلی و آلمان آراسیندا موختلیف موناقیشهلره، او جوملهدن فاکتیکی ساواشا صحنه اولان ایراندا تورک و آلمان قووّهلری اوچون اوستونلوک تأمین ائتدی. سؤزو گئدن مودّتده تورک قوشونلاری، ایران داخیلیندن قافقازلارا یؤنلمگه باشلارکن، اینگیلیس ده ایراندا روسیهنین بوشالتدیغی بؤلگهلری اله گئچیرمگه چالیشدی. اینگیلیس، تورک قووّهلریندن اؤنجه ایرانین قوزئیینی ایشغال ائتمک ایستهمهسینه باخمایاراق بو ایش اوچون عسگری گوجونون یئترسیز اولماسی سببی ایله اورمیه و اطرافیندا توپلانماغا باشلایان ائرمنی و آسوریلارا دستک وئردی. ائرمنی و آسوریلار دا بو بؤلگهلرده کی تورک قووّهلرینه و دینج موسلمان اهالییه سالدیریب بیر چوخونو قتله یئتیردیلر.
آچار سؤزلر : ائرمنی، آسوری، اورمیه، اینگیلیس، روسیه، عثمانلی،جیلولوق
روسیه دؤولتینین دایم موحاریبه آپارماق و قان تؤکمک پسیکولوژیسی هارادان قایناقلانیر: فاکتلار و رقملر
روسیه دؤولتینین دایم موحاریبه آپارماق و قان تؤکمک پسیکولوژیسی هارادان قایناقلانیر: فاکتلار و رقملر
حربی ناظیر، پیادا قوشونلارینین ژنرالی آ.ن.کوُروْپاتکینین معروضهسیندن
1900-جو ایل
ایمپراتور اعلاحضرتلری!
روسیه 18 و 19-جو عصرلر عرضینده 128 ایلی موحاریبهلرده کئچیریب و یالنیز 72 ایل صولح ایچینده اولوب. 128 ایلدن یالنیز بئشی مودافیعه موحاریبهلرینه دوشور، قالان هامیسی ایشغالچی یوروشلردیر.
اعلاحضرت ایمپراتورون موعین آنلاییشی اولسون دئیه کرونولوژی شکیلده باشلاییرام:
18-جی عصر روسیه اوچون بیر سیرا حربی وظیفهلرله علامتداردیر:
- شیمالی-غربده بالتیک ساحیلینی سوئددن دؤیوشله آلماق قصدیله تزار اوچونجو ایوان و دؤردونجو ایوانین باشلادیقلاری موحاریبهلر سوروب.
- غربده لهیستانی بلاروس و اوکراینی قوپارماق قصدیله تزار آلکسئی میخایلوْویچین موباریزهسینی داوام ائتدیرمک.
- جنوبدا سرحدلری قارا دنیزه دک گئنیشلندیرمک اوچون کنیاز ایسویاتوْسلاو و کنیاز اوْلِقین موعین ائتدیگی یوللا گئتمک. تورکیهنی دوغراماق و سونراکی ضربهلر اوچون اؤزول حاضیرلاماق.
- جنوبی-شرقده گلهجکده فیودور ایوانوْویچ و بوْریس قوْدوُنوْوون حربی تدبیرلرینی گؤرمک و خزر دنیزینی داخیلی دنیزه چئویرمک و قافقاز سیرا داغلاریندا مؤحکملنمک.
- آسیادا ایکی یؤنده - تورکوستان و ساکیت اوقیانوس ساحیللری بویو سرحدلری گئنیشلندیرمک.
اوکراینلیلارین، ماجارلارین، تورکلرین عومومی اجدادی - قیپچاقلار
اوکراینلیلارین، ماجارلارین، تورکلرین عومومی اجدادی - قیپچاقلار
کرم محمدلی
تاریخ اوزره فلسفه دوکتورو
تورک خالقلاری تاریخینده شانلی و یا شانلی اولمایان ایزلر بوراخان طایفالاردان بیری قیپچاقلاردیر. قیپچاقلار حاضیرکی تورک خالقلارینین اکثریتینین، او جوملهدن آذربایجان تورکلرینین تاریخینده سوی کؤکونده یاخیندان ایشتیراک ائتمیش تورک خالقلاریندان بیریدیر. قیپچاق فورماسیندا ایشلنن بو سؤز چین منبعلرینده "کینچا" شکلینده کئچیر. اوروپا منبعلرینده "کوُمان" ، "پوْلوْوِتس" ، عرب منبعلرینده ایسه "کیفچاک" و یا "قیبچاق" فورماسیندا ایشلهنیر. بو سؤزون اتیمولوژیسینی هم اونلارین تامغاسی، هم ده خاریجی گؤرونوشو باخیمیندان ایضاح ائتمک اولار. اورتا عصرلرده خاریجی گؤرونوشه گؤره آیری-آیری خالقلارا آد وئریلمهسی چوخ گئنیش یاییلمیشدی. اونلاردان بیری ده قیپچاقلار ایدی. چین دیلینده "کینچا" گؤی گؤزلو، ساری ساچلی آدام دئمکدیر. حتّی چین میفولوژیسینده گؤی گؤزلو، ساری ساچلی آداملار حاقیندا دانیشاندا اونلارین کینچا اولدوغو نظره چارپیر. اوروپا، ایسلاویان دیللرینده، یونان و لاتین منبعلرینده راست گلینن "کوُمان" ، "پوْلوْوِتس" فورماسینا گلدیکده، کوُمان ساریشین، بیاض، آغ دریلی معنالارینی وئریر.
ادامه مطلب ...
اؤز آنا دیلینی بیلمه ینلره!
اؤز آنا دیلینی بیلمه ینلره!
توفیق بایرام
قالخیب شاهداغینا سؤز ایسته ییرم،
چاتسین های-هاراییم دینله ینلره،
من نانکور دئییرم، ناجینس دئییرم -
اؤز آنا دیلینی بیلمه ینلره!
ادامه مطلب ...
آنادیلی حاقیندا بیر حکایه: طوطو قوشو
طوطو قوشو
سلیمان ثانی آخوندوف (1936-1875)
بیری واردی، بیری یوخدو بیر چال-چپری داغیلمیش، گوللری سولوخموش، آغاجلاری یاری قوروموش بیر کؤهنه باغ واردی. باغین قوشلاری بو خارابادا چوخ مشققت ایله گون کئچیریردیلر. گونلرین بیر گونونده بو باغا هارادانسا بیر بولبول اوچوب گلدی و بیر نئچه نغمه اوخوماقلا باغداکی قوشلاری باشینا جمع ائتدی. قوشلار ییغیلان کیمی بولبول اونلارا بیر فصیح و بلیغ نیطق سؤیلهدی. بو نیطقدن قوشلار بیر شئی آنلامادیلارسا دا، یئنه چوخلاری آلقیشلاییب "احسن! احسن!" دئدیلر. سونرا بولبول اؤزونون گؤزل ویلایتلرینی بوراخیب بو باغا گلمک قصدینی بیان ائتدی و دئدی:
- منیم عزیز قارداشلاریم! من یاشیل چمنلری، لالهزار گولشنلری بوراخیب بو ویرانهیه گلدیم کی، سیز بدبخت قارداشلاریمی دا اؤزوم کیمی موسیقی ایشلرینه آشنا ائدیم.
قدیم تورکلرده تربیه
قدیم تورکلرده تربیه
پیرالی علییئف
تورکلر میلادان اؤنجه 2. مینایللیگین اولّلرینده قافقازدا، اورتا آسیادا، آلتای-سایان داغلارینین شیمالیغرب بولگهسینده، یئنیسئی چایی بویلاریندا یاشاییردیلار. تاریخ بویونجا بیر چوخ تورک دؤولتی قورولموشدور.
ایلک تورک دؤولتلریندن بیری هون ایمپراتورلوغو اولموشدور. اونون ان قودرتلی دؤورو مته خاقانین حاکیمیت ایللرینه تصادوف ائدیر.
تورکلرده ائله، اوبایا، خالقا باغلیلیق یوکسک اولموشدور. عالیملرین دئدیگینه گؤره قدیم تورکلر – هونلار اؤزلرینی " قون " ، گون " آدلاندیرمیشلار کی، بو دا " ائل-گون " ، " گون " ، " خالق " معنالاریندا ایشلنمیشدیر.
میلادان اؤنجه 2.عصرده مئیدانا گلن هونلار اؤز قونشولاری چین سلطنتینی و خوصوصیله توُنقهو طایفالارینی قورخویا سالمیشدیر. هون دؤولتینین ایلک باشچیسی تومن خان اولموشدور کی، اوغلو مته خان 209-جو ایلده اونون یئرینه کئچهرک اؤزونو ایمپراتور آدلاندیرمیش و تورک (" تورک" سؤزونون معناسی "گوجلو" ، "مؤحکم " دئمکدیر) آدینی بوتون دونیایا یایماق، تورک گوجونو بوتون عالمه تانیتماق ایستهمیشدیر.
قدیم تورکلر اوشاقلارینی 3 اینام اوزرینده تربیه ائدیردیلر: طبیعت قووّهلرینه اینام؛ آت کولتو؛ گؤی تانرییا اینام (گؤی آللاهی). دئمهلی تورکلرده تکآللاهلیلیق ایسلامدان چوخ اول مؤوجود اولموشدور.
تاریخده ایز قویموش اونلو تورک سویو - خلجلر
تاریخده ایز قویموش اونلو تورک سویو - خلجلر
نامیق حاجیحیدرلی
خلجلر ویا خالاجلار اسکی تورک سویلاریندان بیریدیر. 9 – 10. یوزایللیکده یاشامیش عرب سیاحلارینین اثرلرینده خلجلرین آدینا راست گلمک مومکوندور. ان آزی 2000 – 2500 ایللیک تاریخه مالیک اولمالارینا باخمایاراق، خلجلرین تاریخی و تاریخده کی رولو کیفایت قدر آراشدیریلمامیشدیر. یالنیز 20-جی یوزایللیکدن باشلایاراق اوروپالی، ایرانلی و داها سونرا تورکیهلی تورکولوقلار طرفیندن آراشدیرمایا جلب ائدیلمیشدیر. تورکیه ده فاروق سومرین، فواد کؤپرولونون خلجلرله باغلی آراشدیرمالاری وار. ایراندا ایسه خلج تورکلری ایله باغلی ایکی کیتاب نشر اولونوب. بونلار علیاصغر جمراسینین " خلجها یادگار تورکهای باستان " (اسکی تورکلرین یادیگاری خلجلر) و عبدالله واشقانینین " خلجها در آیینه تاریخ " (خلجلر تاریخین آیناسیندا) کیتابلاریدیر. بونلاردان علاوه آیری-آیری کیتابلاردا خلجلر حاقیندا قیسماً ده اولسا بحث ائدیلمیش، اینترنت سایتلاریندا و درگیلرده اونلارین حاقیندا بیر نئچه مقاله یاییملانمیشدیر. آذربایجاندا ایسه ایندییه قدر بو بوی حاقیندا هرطرفلی آراشدیرما آپاریلمامیشدیر. خلجلرین تاریخی ایله آز-چوخ تانیش اولدوقدا بللی اولور کی، اونلار تاریخده یئترینجه اونلو سویلاردان بیری اولموش، بیر نئچه دؤولتین یؤنتیلمهسینده فعال رول اوینامیش، بعضی حاللاردا ایسه بوتؤو بیر بؤلگهده ایجتیماعی-سیاسی دوشونجه یه یؤن وئرن توپلوملاردان اولموشلار. تاریخده خلج بویونا منسوب اولان کیفایت قدر اونلو اینسانلار وار. اونلارین حاقیندا آراشدیرمانین سونوندا آیریجا سؤز آچاجاغیق.
ادامه مطلب ...
محمد امین رسولزاده ایرثینده تعلیم - تربیه مسلهلری
محمد امین رسولزاده ایرثینده تعلیم - تربیه مسلهلری
آذربایجان ایجتیماعی-سیاسی تاریخینین گؤرکملی شخصیتلریندن اولان محمد امین رسولزاده، عئینی زاماندا پداقوژی فیکیر تاریخیمیزده ده ان لاییقلی یئرلردن بیرینی توتان نظریهچیدیر. علمی-پداقوژی باخیشلارینین کؤکونده میلّیلیک، واریثلیک، خلقیلیک، موعاصیرلیک دوران م.ا.رسولزاده بو گونکو تحصیل قوروجولوغوندا بؤیوک اهمیت کسب ائدن وطنداش-شخصیت آنلاییشینی یاراتمیشدی.
او، یوزایللیکلر عرضینده تحصیلین فارس، عرب، 19. عصردن سونرا ایسه روس دیللرینده آپاریلماسینی کسکین تنقید ائده رک یازیردی:
" تزاریزم آذربایجاندا روسلاشدیرما سیاستینی ایکی ایستیقامتده حیاتا کئچیرمگه باشلادی: بیرینجیسی، عولمالاری، موللالاری و افندیلری ایدارهلرده مأمور وظیفهسینه تعیین ائدهرک اؤز خیدمتی قوللوقچولارینا چئویریردی، ایکینجیسی ایسه آذربایجانلی اوشاقلاری روس مکتبلرینده اوخودوب اونلاردان روس طبیعتلی "اوُچیتِللر(موعلیملر)" حاضیرلاییردی. بئلهلیکله، دوغما کلاسیکلریمیز عوضینه، گونئی آذربایجانداکی "میرزهلر" فردوسینی، سعدینی، قوزئی آذربایجانداکی "اوُچیتللر" ایسه پوشکینی، لرمونتوفو، تولستویو و باشقالارینی تبلیغ ائتمگه باشلاییردیلار. نه فارسلاشمیش "میرزهلر" ، نه ده روسلاشمیش "اوُچیتللر" خالقین ایستک و آرزولارینی باشا دوشوردولر."
آذربایجانچیلیق و تورکچولوگون قارشیلیقلی موناسیبتلری
آذربایجانچیلیق و تورکچولوگون قارشیلیقلی موناسیبتلری
بو دؤورده آذربایجانچیلیق ایدئولوژیسینین اساسیندا وطن اخلاقی، وطنچیلیک دویغوسو دورور. آذربایجان خالقینین وطن اخلاقی، واحید دؤولتچیلیک شوعورو اوغروندا، وطنین ایشغالی و شخصیت آزادلیغی اوغروندا موباریزهسینده عوموم میلّی ایدئیا و ایدئولوژیلر حلائدیجی رول اویناییردی.
آذربایجانین گونئییه و قوزئییه، خانلیقلارا پارچالانماسی، واحید میلّی شوعورون و میلّی ایدئولوژینین تشکّولونه انگل اولدو. آذربایجانچیلیق ایدئولوژیسی بو دؤورده شرق و غرب دَیرلرینین سنتز شکلینده تظاهور ائتدی. عنعنهوی شرق ایدئولوژیلریندن گلن نور، عرفان، کمال ذکا، بشریلیک و معاریفچیلیگین عوضوی وحدتیندن عیبارت اولان آذربایجان ایدئولوژیسی تورکچولوک، ایسلامچیلیق، اوروپاچیلیق و آذربایجانچیلیقلا قوووشدو. بو دؤورون ایدئولوژیسینده جمعیت، اینسان، معنویات، میلّی-معنوی دَیرلر اؤن پلانا چکیلدی.
19. عصرین سونلاری، 20. عصرین اوّللرینده فعالیت گؤسترن ایدئولوقلارین یارادیجیلیقلاری سایهسینده میلّی ایدئولوژی فورمالاشدی.19.عصرده ایکی بؤیوک تورکچو م.ف.آخوندزاده و اسماعیل بیگ قاسپیرالی اؤز "ترجومان"-ی ایله تورکچولوگو تبلیغ ائدیر، 20. عصرین اوّللرینده ایسه علیبیگ حسینزاده، احمدبیگ آغااوغلو و علیمردان بیگ توپچوباشوف اوزون ایللر بویو حاکیم اولان سوننیلیک و شیعه لیک آنلاشیلمازلیقلارینی اورتادان قالدیراراق، تورکچولوک و ایسلامچیلیق فیکیرلری اطرافیندا بوتون آذربایجانلیلاری توپلاماغا چالیشدیلار. اونلارین هر بیرینین یارادیجیلیغیندا میلّی آزادلیق اوغروندا ایمپریالیزمه قارشی موباریزه آپاریجی یئر توتوردو. البته، دونیادا بنزری اولمایان ایمپریالیزم سانسورونو آشیب، بیرباشا میلّی-آزادلیق ایدئیاسینی تبلیغ ائتمک غئیری-مومکون ایدی. اونا گؤره ده، قئید ائتدیگیمیز ضیالیلارین اکثریتینین اثرلرینده آذربایجانچیلیق ایدئیالاری اؤنه چکیلیردی. ا.آغااوغلو خالقی ایسلام ایدئیالاری اطرافیندا جمعلشدیرمکدن توتموش میلّی اولماغا قدر بوتون اوصوللاری مقبول ساییردی. ع.حسینزاده تورک دونیاسی ایدئیاسیندا آذربایجانلیلارین کؤکلرینی آراشدیریردی.
ع.حسینزادهنین نشر ائتدیردیگی " فیوضات "-این تبلیغ ائتدیگی ایدئیالار آراسیندا تورکچولوک و آذربایجانچیلیق اساس یئر توتدو کی، بو آختاریش مئییللری ده سونراکی ایللرده داها گئنیش و چوخپلانلی شکیلده اینکیشاف ائتدیریلمیشدیر. ادامه مطلب ...
آذربایجان خالقینین طالع کیتابی - "آنامین کیتابی"
آذربایجان خالقینین طالع کیتابی - "آنامین کیتابی"
بؤیوک رئالیست صنعتکار جلیل محمدقولوزادهنین «آنامین کیتابی» اثری میلّی ایستیقلال، دؤولتچیلیک، موستقیللیک ایدهآللارینی اؤزونده عکس ائتدیرن چوخ قیمتلی بدیعی مخزندیر. بو اثر، فیکریمیزجه، باشدان-باشا سمبوللار اثریدیر. بو پیئس اصل آذربایجاننامهدیر، آذربایجانچیلیق ایدئیالارینین منبعیدیر. آکادمیک عیسی حبیببیلینین سؤزلریله دئسک: «آنامین کیتابی» – آذربایجانین میلّی ایستیقلالی حاقیندا ۲۰-جی عصر بویو یازیلمیش سیلسیله اثرلرین معنوی آناسیدیر. ...ج.محمدقولوزادهنین «آنامین کیتابی» اثری ...میلّی-معنوی اؤزونودرک، وطنچیلیک، میلّی بیرلیک و موستقیللیک درسلیگیدیر. «آنامین کیتابی» – آذربایجانین...طالع کیتابیدیر، میلّی ادبیاتیمیزین ان موکمّل آذربایجاننامهسیدیر».
ادامه مطلب ...