ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتیآزادیستان مملکتی ؛ گونئی آذربایجان میلّی حؤکومتی
آزادیستان مملکتی ؛ گونئی آذربایجان میلّی حؤکومتی
(1920-جی ایل آوریل - سپتامبر)
بیرینجی دونیا ساواشینین دوغوردوغو تاریخی شراییطده، قوزئی آذربایجاندا اولدوغو کیمی، گونئی آذربایجاندا دا خالق اؤز میلّی دؤولتچیلیک عنعنهلرینین دیرچلیشی اوغروندا موباریزه یه قالخدی.
ساواش ایللرینده ایران اراضیسی، او جوملهدن اؤلکهنین قوزئی-باتیسینی احاطه ائدن گونئی آذربایجان تورپاقلاری دا خاریجی دؤولتلرین حربی عملیات مئیدانینا چئوریلمیشدی. ایران ایرتیجاسی و یادائللی ایشغالچیلارین آغالیغی خالقین اونسوز دا آغیر اولان وضعیتینی، اؤلکه داخیلینده کی ضیدیتلری سون حدّه چاتدیرمیشدی. روسیهده فوریه اینقیلابی نتیجهسینده تزار موطلقیتی دئوریلسه ده روس قوشونلاری هله ده گونئی آذربایجانی ایشغال آلتیندا ساخلاییردیلار. شاهلیق رژیمینه و خاریجی ایشغالچیلارا قارشی بوتون ایرانی احاطه ائدن خالق حرکاتی، آنایاسالی قورولوش و دموکراتیک دییشیکلیکلر اوغروندا موباریزه، چوخ چکمهدن، گونئی آذربایجاندا میلّی آزادلیق حرکاتی کاراکتری آلماغا باشلادی.
روسیهده باش وئرن حادیثهلر، آذربایجانین قوزئیینده آزادلیق حرکاتینین غلبهسی، میلّی دؤولتچیلیک عنعنهلرینین دیرچلیشی و آذربایجان خالق جومهوریتینین حیاتا کئچیردیگی ایصلاحاتلار اؤلکهنین گونئیینده میلّی آزادلیق حرکاتینی داها دا قووّتلندیردی.
گونئی آذربایجاندا میلّی آزادلیق حرکاتینا 1905-1911-جی ایللر ایران اینقیلابینین فعال ایشتیراکچیسی اولان شیخ محمد خیابانی (1879-1920) باشچیلیق ائدیردی.
خیابانی حرکاتی و تبریزده میلّی حؤکومت، ایران تاریخچیلرینین گؤزو ایله
خیابانی حرکاتی و تبریزده میلّی حؤکومت، ایران تاریخچیلرینین گؤزو ایله
عینالله مدتلی
آمعا فلسفه اینستیتوتونون علمی ایشلر اوزره دیرکتور موعاوینی، تاریخ علملری دوکتورو، فؤوقالعاده و صلاحیتلی سفیر
1920-جی ایلین آوریل-سپتامبر آیلاریندا گونئی آذربایجاندا میلّی حؤکومتین یارادیلماسی ایله نتیجهلنن شیخ محمد خیابانی حرکاتینا دایر ایراندا اونلارلا ماراقلی تدقیقات اثرلری، کیتابلار، خاطیره لر، مقالهلر یازیلیب. هم سووئتلر دؤنمینده، هم ده 1991-جی ایلدن باشلانان موستقیللیک ایللرینده آذربایجان جومهوریتینده ده آذربایجان میلّی-دموکراتیک حرکاتلاری تاریخینده اهمیتلی یئر توتان خیابانی حرکاتی، تبریز عوصیانی و میلّی حؤکومتین فعالیتی گئنیش تدقیق ائدیلیب.
ادامه مطلب ...
" ملا نصرالدین" درگیسینین تبریز دؤورو (1921-جی ایل)
" ملا نصرالدین" درگیسینین تبریز دؤورو (1921-جی ایل)
بایرام حاجیزاده
امکدار اینجه صنعت خادیمی، صنعتشوناسلیق اوزره فلسفه دوکتورو، پروفسور
اؤزت :
مقاله بوتون موسلمان شرقینده ایلک ساتیریک درگی کیمی تانینمیش "ملا نصرالدین" مجموعهسینین تبریز دؤوروندن - اونون نشرینین یاخین شرق و ایرانین مدنی حیاتیندا موهوم حادیثهیه چئوریلمهسیندن بحث ائدیر. "ملا نصرالدین"ین ایران ساتیریک قرافیکی و ساتیریک مطبوعاتینین فورمالاشماسیندا و کاریکاتورون موستقیل ژانر کیمی تانینماسیندا اوینادیغی رولو ایشیقلاندیران بو مقالهده مؤلیف آذربایجانلی رسام سیدعلی بهزادین 1921-جی ایلده درگی اوچون ایشلهییب حاضیرلادیغی - اؤزونده ایستهزا، آجی گولوش، طعنه و تنقید داشییان موختلیف مؤوضولو کاریکاتورلارینی گئنیش تحلیل ائدیر.
آچار سؤزلر: "ملا نصرالدین"درگیسی، تبریز دؤورو، کاریکاتور، ساتیریک رسم، مطبوعات
ادامه مطلب ...
گونئی آذربایجان ادبیاتیندا شهریار مرحلهسی
گونئی آذربایجان ادبیاتیندا شهریار مرحلهسی
ائسمیرا فواد
فیلولوژی اوزره علملر دوکتورو
1925-جی ایلده ایران خاندانینی فارس منشالی پهلوی سولالهسینین الینه کئچمهسیله گونئی آذربایجاندا ایجتیماعی فیکرین اینکیشافی و مدنی ترقّیسی ساحهسینده درین بؤهرانلار یارانمیش، خالقین حیاتیندا، دوشونجه طرزینده و یاشاییشیندا دییشیکلیکلر، جیدی سیاسی آشینمالار باش وئرمیشدی. چونکی پهلوی رژیمی ایراندا آذربایجان تورکجهسینده یازیب-اوخوماغی، ایجتیماعی یئرده، حتّی کوچهده ده تورکجه دانیشماغی یاساق ائتمیشدی. بو دؤورده آذربایجان تورکجهسینده یازان شاعیر و یازیچیلار حبس اولونور، گوللـهلهنیر، سورگونه گؤندریلیردی. تورکجه یازیلمیش کیتابلار تونقاللاردا یاندیریلیردی. بو قاداغا و تعقیبلر 1979-جو ایل ایران ایسلام اینقیلابینادک داوام ائتدی. اوستاد شهریارین "حئیدربابایا سالام" منظومهسینین ایراندا و بوتون یاخین شرقده "حئیرت، ائی سؤز" افکتی یاراتماسی دا اصلینده بو آغیر قاداغا و یاساقلار دؤورونده آذربایجان تورکجهسینین میلّی دوشونجه ایله یئنیدن قوووشوب بولاق تک چاغلاماسی ایله باغلی ایدی. هم ده بو مشهور پوئما گونئی آذربایجان ادبیاتیندا شهریار مرحلهسینین و ادبی مکتبینین یارانماسینا گتیریب چیخاردی. ادامه مطلب ...
ملا نصرالدینچیلرین تنقیدی یازیلاری
ملا نصرالدینچیلرین تنقیدی یازیلاری
علویه طاهرقیزی
محمد امین رسولزاده "ملا نصرالدین" درگیسی حاقیندا دؤوری مطبوعاتدا یازیردی:
"حوریتین، حورّاندیشلیگین معبدی، شوبههسیز کی، خورفاتین، اباطیللیگین بوتخانهسی یئرینده تیکیلمهلی ایدی. بونا گؤره بیرینجیسینین تیکیلمهسی ایکینجینین ییخیلماسینا باغلی ایدی. بو وظیفهیی کیم گؤرهجکدی؟ "تلخک" ملا نصرالدین؟ تخریب وظیفهسینی "ملا نصرالدین" کامالی-مووفّقیتله گؤرویوردو. او یاخیجی، ییخیجی ایستهزاسینی کؤهنهلیگی تمثیل ائدن نرسه و کیمسهلردن اسیرگهمییوردو. ان قووّتلی هوجومونو گؤزوباغلی تعصوبه، فیکیر و تصوّوردهکی اسارت و تحمّولسوزلیگه تؤوجیه ائدییوردو. اؤلو فیکیرلر، اؤلگون معیشتلر اونون دیری خندهلرینه معروض قالاراق اینتیباه قهقههلری دوغورویوردو. او آغلاناجاق حاللارا گولویوردو. گولدورهرک آغلادییوردو. او، حتّی آغلاماغا دا گولویوردو. چونکی آغلایا-آغلایا یامان گونلره قالدیغیمیزی یاخشیجا درک ائتمیشدی. ایران تاثیری ایله آذربایجان تورکلرینین حیاتی-معنویهسی هامان ایل بویو آغلاماقدان عیبارت اولوب قالمیشدیر. "چوخ گولن چوخ آغلایار" - دئیرلر. فقط، "چوخ آغلایان چوخ گولر" دئییلسه ده، دوغرو چیخار".
موسلمان شرقده ایلک قیزلار مکتبی
موسلمان شرقده ایلک قیزلار مکتبی
حاجی زینالالعابدین تقییئفین قیزلار مکتبی - آذربایجانین معاریفچیلیک تاریخینده، دونیوی تحصیلین اینکیشافیندا، آذربایجان قادینینین تحصیل آلماسیندا بؤیوک رول اوینامیش مکتبدیر. مکتب گؤرکملی خئیریهچی حاجی زینالالعابدین تقییئفین تشبّوثو و دستگی ایله آچیلمیشدیر. بو آچیلمیش مکتب موسلمان شرقینده ایلک دونیوی قیزلار مکتبی ایدی.[1][2]
یارانماسی
باکیدا قیزلار مکتبی آچماق ایستهین حاجی زینالالعابدین تقییئف اوّلجه ایمپراتور 3. آلکساندردان ایجازه ایستهسه ده، جاواب موثبت اولمور. تزار 2. نیکولای تاختا چیخاندا حاجی یئنیدن بونا جهد ائدیر: 1895-جی ایلده نیکولایین تاجقویما مراسیمینده زاقافقازیا موسلمانلارینی تمثیل ائدن حاجی زینالالعابدین تقییئف بو دفعه فورصتی الدن وئرمیر. او، تزارین خانیمی آلکساندرا فیودوروونایا چوخ باهالی بیر هدیه باغیشلاییر. عئینی زاماندا باکیدا اونون آدینا قیزلار مکتبینین آچیلماسینی خواهیش ائدیر. حاجی نه ائتدیگینی گؤزل بیلیردی. بونون اوچون اؤزگه بیر یول گؤرونموردو. 1896-جی ایلده شیفاهی، 2 ایل سونرا ایسه رسمی راضیلیق آلان زینالالعابدین تقییئف ایلک نؤوبهده مکتب بیناسی اوچون مووافیق یئرین سئچیلمهسینه و اینشاسینا دیقت یئتیردی.
1897-جی ایلدن حاجی زینالالعابدین تقییئف بو دفعه روسیه ایمپراتور ایدارهلرینین سوروندورمهچیلیگی ایله اوزلشیر. ایجازهیه، مکتبین بیناسینین یئرینین موعین ائدیلمهسینه و تیکیلیشینه 4 ایل واخت صرف اولونور. 1896-جی ایلده قیز مکتبی آچماغا ایجازه وئریلدی. تقییئف مکتب بیناسینین لاییحهسینی ماهیر معمار قوْسلاوسکییه تاپشیردی. بینانی 1898- جی ایلده تیکمگه باشلادیلار و 1900-جو ایلده حاضیر اولدو. موسلمان قیزلار مکتبی اوچون بینا دوز اسماعیلیه بیناسینین یانیندا تیکیلیر. او، مکتبین عرصهیه گلمهسینه 183 مین 533 روبل پول (روس پولو) خرجلهییر. مکتبین عرصهیه گلمهسینده دؤورون بؤیوک ضیالیلاری دا ایشتیراک ائدیر. حسن بیگ زردابینین حیات یولداشی حنیفه خانیم بو تشبّوثو چوخ بگهنیر و حاجییا یاردیم گؤستریر، مکتبین موعلیملریندن بیری، سونرا دا مودیری اولور. حاجینین ایکینجی یولداشی سونا خانیم تقییئوا، علیمردان بیگ توپچوباشوف و باشقا ضیالیلار بو ایشی آلقیشلاییر، مکتبین تئز آچیلماسی اوچون اللریندن گلهنی ائدیرلر. ادامه مطلب ...
وطن قوخوسو... قنیره پاشایئوا
وطن قوخوسو...
قنیره پاشایئوا(1944.جو ایلده اؤز وطنلریندن دیدرگین سالینمیش آخیسقا تورکلرینه ایتحاف اولونور)
اسماعیل ساکیتجه:
- بو بیزیم عاییلهمیزین اوزون، چوخ اوزون حکایتینین بیر پارچاسیدی. سونرا آنلادارام - دئدی. سؤزونه آرا وئریب،علاوه ائتدی: "منه ایستانبولدان دانیش، بو یئرلرین حسرتی ایله بؤیوموشم. بابالاریمیزین گؤزویله خیاللاریمیزین، آرزولاریمیزین شهرینه دویونجا باخماق ایستهییرم، بو شهرین قوخوسونو سینمه چکمک ایستهییرم" . اسماعیل دانیشدیقجا قانادلانیردی. احمدینسه فیکری اسماعیلین اورگیندن سوزولن میصراعلارین یانیندا قالمیشدی. حؤوصلهسینی باسا بیلمهدی، یئنه سوروشدو:
- هاردان بیلیرسن بو بایاتینی؟
- ندن سنه بو قدر ماراقلی گلدی کی؟...
- من بو بایاتینین ایچینده بؤیوموشم. بابامین آتاسینین دیلیندن دوشمزدی بو بایاتی. اؤز-اؤزونه دئیردی، کؤورهلردی، کؤورهلردی، یئنه دئیردی. هئچ کیم گؤرمهسین دئیه ال یایلیغینی چیخاریب گؤزونون یاشینی خلوتجه سیلردی. او واختلار ددهمی باشا دوشمزدیم، "آدام دا سؤزدن اؤترو آغلایارمی" دئیردیم. ایندی ددهمی یاخشی باشا دوشورم، چوخ یاخشی باشا دوشورم. او، سنین سئودیگین بو گؤزل ایستانبولدا، دوغولدوغو تورپاقلارین حسرتیله یاناردی. بیرجه دفعه ده اولسون گؤرمک حیاتدا ان بؤیوک دیلگی ایدی. عؤمرو بویو دوغولدوغو تورپاغا جان آتدی. آهیل واختلاریندا ان بؤیوک ایستگی، ان بؤیوک آرزوسو دوغولدوغو تورپاغی بیر ده گؤرمک ایدی. چوخ گؤزلهدی، لاپ چوخ، گؤزونون کؤکو سارالاناجان گؤزلهدی، اؤلوم نئچه دفعه فورصت، آمان وئردی ددهمه، آما او دؤورون سرت، آمانسیز قاداغالاری سرحدّی آشماغا ایذن وئرمهدی. اونون حسرتی بیتمهدی، گونلرین بیرینده حسرت اونو بیتیردی. بو حسرتله ده اؤلدو رحمتلیک... آما وصیتینده "بیر گون ایمکان اولورسا، قبریمی ائویمه آپارارسینیز" دئدی... ادامه مطلب ...
آشیق مراد چوبان اوغلو (۲۰۰۵-۱۹۴۰)
ائتمه دی می ؟
نه یینه گووه نم یالان دونیانین
کرمی یاندیریب کول اتمه دی می ؟
اون بیر آی بولبولو ائتدیردی فریا د
گول ایچین بولبولو لال ائتمه دی می ؟
بولبول عاشیق ایدی قونچا گوللره
آرزوسون سؤیلردی اسن یئللره
مجنون لیلا ایچین دوشدو چؤللره
فرهاد داغلاری یول ائتمه دی می ؟
چوبان اوغلو یارام دؤندو چیبانا
قوردوغوم باغلاریم اولدو ویرانا
قارداشی یوسوفو آتدی زیندانا
قـدری میصیردا قول ائتمه دی می؟
ایستر مــندن
سئویدیگیم یار منه گؤندرمیش نامه
روزگار توخونمامیش دال ایستر مندن
بیر لذت اولماسین اونون دادیندا
هیچ آری گؤرمه میش بال ایستر مندن
نه بیر چیچگیم وار نه ده بیر باغیم
نه بیر صدیریم وار نه ده قوناغیم
نه بیر یووام واردیر نه ده اوتاغیم
آل قوشام ایچینده شال ایستر مندن
من بو گئدیش ایلن نره یه وارام
درمان بولا بیلمم یارامی سارام
نه بیر چؤلوم واردیر نه بیر صحرام
یئنه اوجا داغدان یول ایستر مندن
بو فانی دونیادا چوخدور ضاراریم
نه بیر قازانجیم وار نه ده بیر کاریم
نه بیر آغاجیم وار نه ده یاپراغیم
یازین قیشین سولماز گول ایستر مندن
چوبان اوغلویام من ایز بولا بیلمم
قیشین چوخ آراریم یاز بولا بیلمم
اینسانلاردا دوغرو سؤز بولا بیلمم
یالان سؤیله مه ین دیل ایستر مندن
آشیق موراد چوبان اوغلو (۲۰۰۵-۱۹۴۰)
تورکیه یازاری: سامی پاشازاده سزائی
تورکیه یازاری:
سامی پاشازاده سزائی
سامی پاشازاده سزائی (1859، ایستانبول- 26 آوریل 1936، ایستانبول) - تورکیهلی رئالیست حکایه و رومان یازاریدیر. تورکیه ادبیاتینین ایلک رئالیست/گئرچکچی رومانلاریندان بیری اولما اؤزللیگی ایله ادبیات تاریخینده بؤیوک اؤنم داشییان "سرگذشت" آدلی رومانین یازاریدیر. 1892.جی ایلده یازدیغی "کیچیک شئیلر" ایله تورکیه ادبیاتیندا مودرن قیسا حکایهنین قورجولارینداندیر.[1][2][3] ادامه مطلب ...