ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی“ اسکندرنامه”نین تورک دونیاسی
“ اسکندرنامه”نین تورک دونیاسی
نظامی جعفروف
" اسکندرنامه " ده تورکلوک آنلاییشینین عکسی او باخیمدان خوصوصی اؤنم کسب ائدیر کی، نظامی " خمسه " نین بو سون اثرینده بشریتین طالعیی ایله باغلی داها قلوبال پروبلملر قالدیرمیش، " سیرلر خزینهسی "-ندن باشلایاراق اونو ماراقلاندیران مؤو ضولارا محض همین پوئماسیندا داها گئنیش (عومومبشری!) میقیاسدا باخماغین کیفایت قدر موکمل تجروبهسینی وئرمیشدیر. گؤرکملی نظامیشوناس ی.ائ.برتِلسین فیکرینجه، قارشیسینا قویدوغو مؤحتشم مقصده چاتماق اوچون " نظامییه ائله قهرمان لازیم ایدی کی، اونون حاکیمیتی بوتون دونیایا یاییلسین، ائله قهرمان کی، یالنیز ایران طرفیندن یوخ، بوتون خالقلار طرفیندن قبول ائدیله بیلسین... آیدیندیر کی، بئله شراییطده نظامی هئچ ده اسکندرین تاریخی سیماسینی تام دقیقلیگی ایله جانلاندیرماغا جهد ائتمهیهجکدی. بونون اوچون نظامینین سرانجامیندا هم لازیمی ماتریال یوخ ایدی، هم ده بئله بیر اسکندر اونا هئچ ماراقلی گؤرونموردو. اودور کی شاعیر تام شوعورلو صورتده اسکندری اؤز دؤورونه گتیریب چیخاریر " . و قدیم دؤورون داهی یونان (مقدونیه) سرکرده-فاتحینه محض بو جور محرم یاناشماغین نتیجهسیدیر کی، نظامی اونو هئچ بیر تردّود ائتمهدن " روم پاپاقلی (تاجلی) " تورک آدلاندیریر.
ادامه مطلب ...
“یئددی گؤزل”- ین تورک دونیاسی
“یئددی گؤزل”- ین تورک دونیاسی
نظامی جعفروف
نظامی “یئددی گؤزل”-ی ماراغا حاکیمی، آذربایجان آتابیگلرینین یاخین قوهومو علاالدین کؤرپه آرسلانا (1171-1208) حصر ائتمیش، اونا وئردیگی خئییر-دوعالاردان بیرینی بو سؤزلرله باشلامیشدی: "روم صنعتکارلیغی ایله گنجه ده سیکّهلنمیش بو نقدی (یعنی "یئددی گؤزل "-ی) عیار و شاهین عکسی ایله پارلاداراق اونون اوستونه شاهنشاهین آدینی حک ائلهدیم کی، اونون شکلی (عکسی) ایله ایشیم رؤونقلنسین ".
نظامی "آغسونقورلار نسلینین دایاغی" آدلاندیردیغی کؤرپه آرسلانی "اؤز تاج و تاختی ایله آلپ آرسلاندان یاخشی" حساب ائدهرک یازیر: "سهند داغیندا او، ییرتیجی جاناوارین ال-آیاغینی بیر ایکیاوجلو (هاچا اوخ) ایله سیندیردی". کؤرپه آرسلانین حاکیمیتینین، گؤرونور، بوتؤولوکده ایرانا یاییلماسینی آلقیشلایان شاعیر بیلدیریر کی، "بوتون عالم بدندیر، ایران ایسه اورک... او ویلایتین ثروتلرینین توتدوغو یئر یئرلرین ان یاخشیسیدیر. اورک سنسن و بو مثل سنین حاقیندا اولان حکایه دیر". ادامه مطلب ...
آذربایجان میلّی دوشونجه تاریخینده عبداله شایق فنومنی
آذربایجان میلّی دوشونجه تاریخینده عبداله شایق فنومنی
آذربایجان ادبیاتینی، ادبیاتشوناسلیق علمینی، مدنیتینی، پداقوژی و ایدئولوژی فیکیر تاریخینی شایق ایمضاسی اولمادان تصووره گتیرمک چتیندیر. بو ضعیف ووجودلو بؤیوک شخصیتین آذربایجان ادبیاتینا وئردیگی تؤحفهلرین اهمیتینی درک ائتمک اوچون بیر آنلیق اونون یوخلوغونو دوشونمک کیفایتدیر. ۱۹۲۳-جو ایلده شایقین ادبی و پداقوژی فعالیتینین۲۰ ایللیگینین قئید اولوندوغو ادبی-بدیعی گئجه ده غفور افندیزاده قانتمیرین چیخیشیندان "اگر شایق اولماسایدی" تعبیری اصلینده، ادیبین چوخ جهتلی فعالیتینین میقیاس و ماهیتینین بؤیوکلوگونو احتیوا ائدیر. اگر شایق اولماسایدی... موبالیغهسیز دئمک اولار کی، اگر شایق اولماسایدی، آذربایجان اونون میلّی روحدا یئتیشدیردیگی ضیالی اوردوسوندان محروم اولاردی؛ آنادیللی تحصیلین تملینی قویان شایق نومونه مکتبی فعالیت گؤسترمزدی؛ آذربایجاندا مکتب و معاریف ایشی سانسورون پنجهسی آلتیندا ازیلر و اؤز دوزگون مجراسینی تاپمازدی؛ اوشاق ادبیاتی قیزیل فوندونا داخیل اولان اثرلردن محروم اولاردی؛ میلّی ادبیاتیمیزی اؤز سوی-کؤکونه - فولکلورونا باغلایانلارین، اوروپا و شرق کلاسیک ادبیاتینی آذربایجان اوخوجوسونا اؤز آنا دیلینده چاتدیرانلارین سایی آزالار، ادبیاتیمیز اینجه روحلو شایق پوئزیاسیندان محروم اولاردی و نهایت، اگر شایق اولماسایدی، وطنین، میلتین طالعیینی اؤز موقدّراتیندان اوجا توتان بیر تعصوبکش ادیب - وطنداش تیمثالیندان محروم اولاردیق. ادامه مطلب ...
توران بیرلیگی: ایدئالدان حقیقته
توران بیرلیگی: ایدئالدان حقیقته
نظام الدین شمسیزاده
سون ایکی یوزایلده - ۱۹ و ۲۰. عصرلرده ایدئال اولاراق آرزولاردا، یادداشلاردا یاشایان تورک بیرلیگی - توران تاریخین ایرادهسی، طالعیین حؤکمو ایله باهار گوللری کیمی یاواش-یاواش چیچکلنمکدهدیر. ایدئال هئچ واخت محو اولمور، اؤلمور، آرزولار هاچانسا حیاتا کئچیر.
آند ایچهرک قورانا،
بیز گئدیریک تورانا.
تورکون اولو یوردونا،
سالام وئرک قوردونا.
ادامه مطلب ...
گونئی آذربایجان مسلهسی و آتاتورک دؤورو تورکیه-ایران موناسیبتلری
گونئی آذربایجان مسلهسی و آتاتورک دؤورو تورکیه-ایران موناسیبتلری
مبارز آغالارلی
۲۰. عصرین اوّللرینده تورک و موسلمان دونیاسیندا مورکب سیاسی پروسهلرله زنگین اولان بیر دؤور باشلادی. بو دؤور کیچیک آسیا، یاخین و اورتا شرقده ایکی بؤیوک دؤولتین - عوثمانلی ایمپیراتورلوغونون و قاجار تورک خاندانلیغینین سوقوطو و بو جوغرافیادا یئنی میلّی دؤولتلرین یارانماسی ایله سجیهلهنیردی.
او عرفه ده قاجار تورک خاندانلیغی سیاسی بؤهران دؤورونو یاشاییردی. خاریجی دؤولتلرین یاخین شرق سیاستی بو بؤهرانین درینلشمهسینده موهوم عامیللردن بیری ایدی. اوّلکی ایللرده چار قازاق پولکوندا عسگر، داها سونرا مهترباشی و قازاق بریقادا کوماندیری رضا پهلوینین باشچیلیق ائتدیگی قازاق سیلاحلی قووّهلری ۱۹۲۱-جی ایلده اینگیلیسلرین کؤمگی ایله قاجار حاکیمیتینه قارشی حربی چئوریلیش ائدیر.
ادامه مطلب ...
حسین جاوید - میلت و حوریت وورغونو
حسین جاوید - میلت و حوریت وورغونو
لطفیه عسگرزاده
فیلولوژی علملری دوکتورو، نظامی گنجوی آدینا ادبیات اینستیتوتونون باش علمی ایشچیسی
تورکچولوک و تورانچیلیق مفکورهلی اثرلری سایهسینده یارادیجیلیغی درین سیاسی ماهیت کسب ائدن داهی حسین جاویدین یارادیجیلیغیندا اینسان حوقوقلاری و اونلارین پوزولماسی، بوتؤولوکده سوسیال عدالتسیزلیک جیدی پروبلم کیمی تقدیم اولونور. کاراکترجه حوریت و میلت وورغونو اولان موتفکیر صنعتکار یاشادیغی دؤورده سیاسی حرکاتدا، هئچ بیر حیزب و قورومدا اولماسا دا، اؤز مؤوقعیینی، موناسیبتینی بیلدیرمگی ده اونوتموردو. وحشی ارمنی داشناکلارینین باکیدا و دیگر بؤلگهلرده تؤرتدیگی قانلی فاجیعهلرده سویداشلاری کیمی، اؤزو ده ضرر گؤرن، منفور نیت صاحیبلرینی لعنتلهین شاعیرین "رنگارنگ یارادیجیلیغیندا اینسان و اونون طالعیی چاغداش موحیطیمیزین ایستکلری سوراغیندا رومانتیک اوصولدا اورتایا قویولور" . بوتون بونلار جاوید افندینی محمد امین رسولزاده، علی بیگ حسینزاده و باشقا ایستیقلال موجاهیدلری ایله بیرلشدیریردی. ادامه مطلب ...
تورانلیلارین توُرا بایرامی
تورانلیلارین توُرا بایرامی
خئیبر گؤییاللی
قدیم تورکلر دونیانین بؤیوک بیر حیصهسینی احاطه ائدن اوزاق آلتایدان توتموش مرکزی اوروپایا کیمی بؤیوک بیر اراضیده یاشامیش و بشر مدنیتینین اینکیشافیندا خوصوصی رول اوینامیشلار. دونیا مدنیتینین ترقّیسینده تورکلرین رولو دانیلمازدیر. تورانین نوروز سیستمینین یارادیلدیغی مکانلاردان اولماسی موباحیثهیه سبب اولا بیلمز. نوروز آسترونومیک حادیثهنین بیلاواسیطه عیانی تصدیقلهدیگی بیر سیستمدیر. نوروز سیستمینی اؤزونده قورویوب ساخلایان، هلهلیک ایلک یازیلی منبع اولان «اوئستا»نین توران موحیطینده یارادیلدیغی فیکرینین طرفدارلاری داها چوخدور. ادامه مطلب ...
توران نوروزون ایلکین وطنی کیمی
توران نوروزون ایلکین وطنی کیمی
خئیبر گؤییاللی
«تاریخ سومرده باشلاییر» - بو ایفاده گؤرکملی آمریکا سومرشوناسی س.ن.کرامره مخصوصدور. بو مشهور ایفاده تانینمیش سومرشوناسین کیتابینین آدیدیر. زامان-زامان دانیلمیش، گیزلهدیلمیش، تاریخین موختلیف قاتلاریندا مقصدلی شکیلده اوستو اؤرتولوب-باسدیریلمیش حقیقتین مردی-مردانه اعتیرافیدیر. گئجیکمیش بو اعتیرافین اوقیانوسون او تاییندان گلمهسی تاریخین بیر چوخ قارانلیق صحیفهلرینین اوزرینه ایشیق سالدی، بعضی حقیقتلری گئرچکجهسینه تصدیقلهدی. آرتیق سومرلرین بشر مدنیتینین ایلکین یارادیجیلاریندان اولمالاری دونیا تاریخینده بیرمعنالی اؤز تصدیقینی تاپیبدیر. تاریخین غوروردویولاسی بو سیویلیزاسیونا صاحیب دورماق ایستهینلر چوخ اولوبدور. دونیا مدنیتینی تاریخینی عدالتله آراشدیران بیر چوخ عالیملر سومرلرین تورکلرین اولو بابالاری اولدوقلارینی تصدیقلهییرلر. ق.وینکلر یازیردی: «بیزه گلیب چاتمیش سومر متنلرینین چوخونون دیل خوصوصیتلرینی هلهلیک ایضاح ائده بیلمهسک ده، دونیادا ان قدیم مدنی دیل اولان سومر دیلینین عومومی کاراکتری بارهده کیفایت قدر بیزده تصوور یارانیب. بو دیل اساس علامتلرینه گؤره تورک دیللرینه اویغون ایلتیصاقی قورولوشلو دیلدیر و سامی دیللرینین قورولوشوندان تامامیله فرقلهنیر». ادامه مطلب ...
اوچ قارداش داغینین افسانهسینه بیر باخیش
اوچ قارداش داغینین افسانهسینه بیر باخیش
شهرام قاسم زاده
افسانه، سؤیلهییجی و دینلهییجیلر طرفیندن بشر تاریخینده باش وئریگینه اینانیلان فولکلور نؤوعودور. افسانهلرده دانیشیلان اولایلار بعضا دوغالاوستو اولا بیلر آنجاق چوخونلوقلا گئرچک اولایلارا و گئرچکدن یاشامیش و قهرمانلیقلار گؤسترمیش اینسانلارا دایانیر.
سلماس بؤلگهسینده، افسانهلر اساسیندا شکیللنن، نسیللردن نسیللره آغیزلاردا دولاشان قارنییاریق آدلی داغین آدیندان قایناقلانمیش بیر افسانهیه راستلانیریق:
اوچ قارداش افسانهسی!
نوروز دَیرلری دونیانیدرک فلسفهسیدیر
نوروز دَیرلری دونیانیدرک فلسفهسیدیر
نظامی جعفروف
مدنیت هر بیر خالقین مادّی و معنوی سیماسینین گوزگوسودور. خالقی فورمالاشدیران، اینکیشاف ائتدیرن، واحید اخلاق، تفکّور، دونیاگؤروش و س. اطرافیندا بیرلشدیرن اونون ذره-ذره یاراتدیغی مدنیتیدیر. خالقلارین تاریخ صحنهسینده قالماسی، اؤز یئرینی قورویوب ساخلامالاری بیرباشا اونلارین یاراتدیقلاری مدنیتله باغلیدیر. او دا بللی بیر منطیقدیر کی، مدنیتینی قورویوب ساخلامایان خالقلار تاریخ صحنهسیندن سیلینمیشلر.
مدنیت تاریخی کاتقوریدیر. او، کونکرت زامان و مکاندا یارانیر، اینکیشاف ائدیر، تکمیللشیر، بو و یا دیگر سببدن زامانین (سیاستین) باسقیسینا معروض قالیر، ایدئولوژیلرین پرینسیپلری ایله اویغونلاشمادیغیندان اونون آیری-آیری کومپوننتلری یاساقلانیب اونوتدورولور. تاریخین چوخ بؤیوک مشققتلی سیناقلاریندان اؤز هونر و ایراده لری سایهسینده غالیب چیخمیش تورکلر هله میلاددان اؤنجه مؤحتشم بیر مدنیتین ایلکین یارادیجیلاری و قورویوجولاری اولموشلار. بو دَیرلی فاکتی زامان-زامان اؤز مأخذلرینده تورکلرله باغلی شانلی و غورورگتیرن صحیفهلری (الیازمالاری) مقصدلی شکیلده خاینجهسینه محو ائتمیش قدیم چینلیلر ده تصدیقلهمیشلر. قدیم چینلیلر اعتیراف ائدیردیلر کی، تورکلر بؤیوک سیویلیزاسیونون یارادیجیلاریدیر. اوزاق آلتایدان توتموش مرکزی اوروپایا قدر اوزانمیش بؤیوک بیر اراضیده بیر نئچه دفعه عظمتلی ایمپیراتورلوقلار قورموش قدیم تورکلر سونرالار موختلیف سببلردن تاریخین آیری-آیری مقاملاریندا اؤز دؤولتچیلیکلرینی ایتیرمیشلر. تاریخه یولداشلیق ائتمیش بو بؤیوک ایمپیراتورلوقلار محض همین قدیم و زنگین مدنیتین سایهسینده قورولموش و ایداره ائدیلمیشدیر. قدیم تورکلر بو و یا دیگر سببلردن اؤز اراضی و دؤولتلرینی ایتیرسهلر ده، خوشبختلیکدن، مدنیتلرینی ان چتین تاریخی سیناقلار دؤورونده بئله قورویوب ساخلامیشلار. آنجاق قدیم تورک تورپاقلاریندا قورولموش یاد دؤولتلر تورکلرین تورپاق لارینی موختلیف آدلار آلتیندا اراضیلره بؤلموش، بیر-بیریندن آرالی سالمیش، اونلارین ایقتیصادی و مدنی علاقهلرینه بو و یا دیگر فورمادا قاداغالار قویموشدولار. تورک خالقلارینین یاشادیقلاری اوجسوز-بوجاقسیز اراضیلری اله کئچیرمیش تزار حؤکومتی و اونون معنوی داوامچیسی ساییلان سووئت دؤولتی اونلارین مادّی-معنوی مدنیتلرینه بو و یا دیگر فورمادا قاداغالار قویموشدولار. ادامه مطلب ...