ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی
ائلچین کتاب
تورک دیلی و ادبیاتی"اوغوزنامه"لرده تورک دؤولتچیلیک عنعنهلری
"اوغوزنامه"لرده تورک دؤولتچیلیک عنعنهلری
آغاوئردی خلیل
فیلولوژی اوزره فلسفه دوکتورو
تورک دؤولتچیلیک عنعنهلری اورتا عصرلرده گئنیش یاییلمیش "اوغوزنامه"لرده ده عکس اولونوب. معلومدور کی، "اوغوزنامه" - اوغوزلارین کیتابی دئمکدیر. بو کیتاب اورتا عصرلر اوغوز عنعنهسینه اویغون اولاراق اؤزونده زنگین فولکلور ایرثینی عکس ائتدیریر. بونونلا یاناشی بو کیتابلاردا اوغوزلارین دؤولتچیلیک تاریخلری و عنعنهلری ده گئنیش یئر آلیر. اسکی "اوغوزنامه"لردن بیری حاقیندا " 1309-1340-جی ایللرده میصیرده یاشامیش اوغوز-سلجوق منشألی ابوبکر بن عبدالله بن آیبک دواداری اؤزونون عرب دیلینده یازاراق 1309-جو ایلده تامالادیغی "درر التیجان و غرر تواریخ الازمان" (شؤهرتلندیریلمیشلرین تاریخیندن بیر اینجی) آدلی کیچیک حجملی تاریخ اثرینده معلومات وئریر و ایلک دفعه "اوغوزنامه" سؤزونو ده او ایشلهدیر. اونون گؤستردیگینه گؤره ساسانی حؤکمداری انوشیروانین (حاکیمیت ایللری: 531-573) مَرودن بُزرگمهر بُخْتَگان فارسییه مخصوص اورتا فارس دیلینده یازیلمیش همین کیتاب ابو مسلم خراسانینین (755- جی ایلده اؤلدورولوب) خزینهسیندن تاپیلیب. آیبک دوادارینین حاقیندا دانیشدیغی اثر چوخ گومان کی، تورکجه یازیلمیش بیر قهرمانلیق داستانی اولموش و 826-جی ایلده باغداددا یاشایان سوریهلی حکیم جبراییل بهشی طرفیندن عرب دیلینه ترجومه اولونوب. همین نوسخهدن ایستیفاده ائدن آیبک دواداری کیتاب حاقیندا یازیر: "من ایستهییرم بو طایفانین (تورکلرین) هارادان گلدیکلری و اونلارین سلفلری حاقیندا بونلارین اؤزلرینین دوغما دیللرینده (اویغور دیلینده) یازیلمیش" اولو خان آتا بیتیکچی" آدلی کیتابلارینا اساسلاناراق دانیشیم. بونون آدینین معناسی "بؤیوک حؤکمدار - آتا حاقیندا کیتاب" دئمکدیر. بو ائله بیر کیتابدیر کی، قدیم تورکلردن موغوللار و قیپچاقلار بونونلا سئوینیر و ممنون اولوردولار، بو کیتابین اونلارین یانیندا بؤیوک حؤرمتی واردی. همچنین دیگر تورکلرین " اوغوزنامه "آدلی بیر کیتابلاری وار. اونو الدن-اله گزدیریرلر. اوندا اونلارین باشینا گلن روایتلر و ایلک حؤکمدارلاری حاقیندا معلومات وار" .
ف.بایاتا گؤره، "اوغوزنامهلرین تاریخی کرونیکالاردا گئنیش یئر آلماسی، داها دوغروسو سالنامهلرین اؤزونده میفیک سجیهلی اوغوز شجرهسینی اریتمهسی، اوغوزنامه موتیولرینین تورک مدنیتینده ائنینه و درینینه یاییلماسینی گؤستریر. تورک داستان عنعنهسینین تاریخی کرونیکالارا کئچمهسی، اِپیک یارادیجیلیغین "تاریخلشمهسی" اتنوکولتورولوژی باخیمدان عئینی اینفورماسیانین موختلیف یؤنلردن تقدیمی ایدی. بو اینفورماسیانین اؤزگینده فوتوحاتچیلیق ایدئیاسی دوروردو. اوغوزنامه موتیولرینین تورک اِپیک عنعنهسینده گئنیش یاییلماسینا سبب ده بو ایدی". ک.و.نریماناوغلو و ف.اوغورلو "اوغوزنامه"نی بؤیوک بیر مدنیت حادیثهسی کیمی سجیهلندیرهرک بو شکیلده کاراکتریزه ائدیرلر: "اوغوزنامه - تورک خالقینین حیاتینی، موباریزهسینی، معنویاتینی عکس ائتدیرن ادبی-تاریخی قایناقدیر؛ اوغوزنامه - اوغوز اِپوسودور؛ اوغوزنامه - اوغوز تاریخیدیر. اوغوزنامه - اوغوز مدنیتینین نسیلدن کئچه-کئچه یاشایان حیات کیتابیدیر". اوغوزنامهلرین ماتریالینی تشکیل ائدن آتالار سؤزلری، افسانه و روایتلر اؤزلرینده دؤولتچیلیک عنعنهلرینی داشییان زنگین معلوماتا مالیکدیر. بورادا میف و تاریخ بیر-بیرینه قوووشوب، گئرچکلیک افسانهلشیب. آنجاق بو افسانوی تاریخ اوغوزلار طرفیندن یاشادیلیب و اورتا عصرلرین سونلاریندا دا گئرچک بیر تاریخ کیمی قبول اولونوب. بونا ابولغازی خان خیوهلینین "شجره تراکمه"سینده ده راست گلیریک. اوغوز دؤولت باشچیلاری اؤز نسیل شجرهلرینی نوح پئیغمبردن، افسانوی اوغوز خاندان و اونون بؤیوک اوغلو گون خاندان باشلاییرلار. معلومدور کی، 11. عصر اوغوزلارین دؤولتچیلیک تاریخلرینده موهوم بیر دؤوردور. "11. عصرده آذربایجانا گلمیش اوغوزلار بورادا کیفایت قدر کومپاکت یاشایان تورکدیللی یئرلی اهالی ایله قارشیلاشدیلار. گلمه اوغوز-قیپچاقلارین آرتیق آذربایجانین اصل اهالیسینه چئوریلمیش هون منشألی تورکلرله اِتنیک یاخینلیغی چوخسایلی فاکتلارلا تصدیقلهنیر. مثلا، تاریخی اثرلرده و اِپوسدا اوغوز خانین هون حؤکمداری مئتئ ایله عئینیلیگی حاقیندا چوخ دئییلیب. اوغوزلارین 12 ساغ، 12 سول ( یاخود ایچ و داش اوغوزلار) قانادا بؤلونموش 24 اوغوز طایفاسی هونلارین بؤلگوسونه (تومنباشی عومومی آدینی داشییان 24 هون آغساققالی) تام اویغون گلیر. شرق طرفین کنیاز و باشچیلاری شرقده، غرب طرفین کنیاز و باشچیلاری غربده یئرلشمیشدیلر. س.پ.تولستوو بئله حساب ائدیر کی، هون تاریخی عنعنهسی 10-11. عصرلرده اونلارین خلفلری اولان اوغوز طایفالاری طرفیندن قبول ائدیلمیشدی " .
بو عنعنهنین داوام ائتدیریلمهسی "اوغوزنامه"لرده تام آیدینلیغی ایله گؤرونمکده دیر. تدقیقاتلاردا اوغوزلارین میفولوژی اجدادی اوغوز خان حاقیندا موختلیف فیکیر و مولاحیظهلر مؤوجوددور. بو تیپلی آراشدیرمالار اساساً تاریخ و فولکلور موناسیبتلری چرچیوهسینده آپاریلیر. فولکلورشوناس عالیم ب. عبدالله اوغوز خانلا باغلی فیکیرلری بئله عومومیلشدیریر: " ن.ی.بیچورین خئیلی آراشدیرما آپارماقلا حؤکم وئریب کی، مئتئ ایله اوغوز خان ائله بیر آدامدیر. ضیا گؤگ آلپ اوغوز خانی گاه مئتئ، گاه دا "کیتاب" این ( کیتابی دده قورقود نظرده توتولور) بیرینجی بویونداکی دیرسه خانین اوغلو بوغاج بیلیب. ح.ب. ارجیلاسون دا بو فیکره طرفدار دوروب. بؤیوک تورکولوق و.و.رودلووون فیکرینه گؤره، مانیلیگی اؤز دؤولتینین رسمی دینی سوییهسینه اوجالدان بئگو تئگین، یاخود بئگو خاقان گئرچک اولاراق ائله اوغوز خاندیر، ر.نورا گؤره، اوغوزون معناسی "اؤکوز" دور، یونان حؤکمداری ایسگندر ذوالقرنین (قوشابوینوزلو) ده بوینوزلودور. دئمهلی، اوغوز خان مقدونیهلی فیلیپین اوغلو ایسگندردیر کی، وار. ق.ن.پوتا نین اوغوز خانلا موغول افسانهلرینده آدی کئچن کیرئی خانلا، اوخور-باما خان آراسیندا اوخشارلیق، اویغونلوق آراییب. آلمان شرقشوناسی ای.مورکوارت اوغوز خانی چینگیز خانلا بیر بیلیب" . ف.بایاتا گؤره، "جاهان دؤولتی قورماق ایدئیاسی اوغوز آدی ایله باغلی اولوب تورک مدنیتینده بیر نئچه دفعه موختلیف تاریخی و میفولوژی اوبرازلارا ترانسفورماسیا اولونوب. بو باخیمدان چین منبعلرینین تقدیم ائتدیگی مئتئ کومپلکسی تورک-ایسلام سالنامهچیلرینین اوغوزنامهلرینه تام آدِکواتدیر. اوغوز-مئتئ پارالللیگی هر شئیدن اول مئتئنین ده جاهان دؤولتی قورماسی، هونلارین خیلاصکاری اولماسی، هون اوردو، اینضیباطی، ایداره اینستیتوتلارینین یارادیجیسی کیمی وئریلمهسی ایله ایلیشگیلیدیر. بئله بیر یاخینلیق ن.بیچورینه مئتئ ایله اوغوزو عئینیلشدیرمگه ایمکان وئریب، چونکی تورکلرین خیلاصکاری و ائل قوران حؤکمدارلاری بو و یا دیگر درجه ده اوغوزا بنزهییردی و یا بنزهدیلیردی". معلومدور کی، اوغوز خان اوغوز تورکلرینین میفولوژی اجدادی، سویباشچیسیدیر. اوغوز دؤولتچیلیگی ده اوغوز خاندان باشلانیر. بو اؤزونو حؤکمدار نسلینین شجرهلرینده ده گؤستریر. اوغوزلارین تاریخ صحنهسینه چیخدیقلاری زاماندان اوغوز حاقیندا افسانه و روایتلر ده یارانیب. یازی مدنیتی دؤورونده ایسه اوغوز تاریخی فولکلور یادداشیندان یازییا آلینیب. بو سببدن ده بو افسانوی بیر تاریخی خاطیرلادیر". مؤوجود علمی فیکره گؤره اسکی چاغلاردان اوغوز داستانلاری شرق (تورکیستان، اوزاق شرق) و غرب (آذربایجان و اؤن آسیا) واریانتلاریندا مؤوجود اولوب. بو واریانتلاردان بیری بیزه قدر ن.بیچورینین ترجومهسینده گلیب چاتان چین قایناقلارینین مئتئ حاقیندا وئردیکلری یاری تاریخی افسانهدیر. غرب واریانتینا " اوغوز کاغان " داستانی، رشیدالدینین (14. عصر)، یازیچیاوغلو علینین (15. عصر)، حافظ آبرونون (15. عصر)، محمود اوغلو حسن بایاتلینین (15. عصر)، خاندمیرین (16. عصر)، سالیر بابا قولالی اوغلونون (16. عصر)، ابولغازینین (17. عصر) و ب. تاریخچیلرین اثرلری داخیلدیر " . فضل الله رشیدالدینین " اوغوزنامه " سی یازیلی منبعلردن گؤتورولوب. فضل الله رشیدالدین همدانی قازان خانین (حاکیمیت ایللری: 1295-1304) امری ایله 1300جی ایلده یازماغا باشلادیغی " جامع التواریخ " (تاریخلر توپلوسو) آدلی مشهور اثرینی اولجایتو خان (حاکیمیت ایللری: 1304-1316) دؤورونده - 1310-جو ایلده تاماملادی " . رشیدالدینین " جامعالتواریخ " اثری ایکی حیصهدن عیبارتدیر. بیرینجی حیصه موغوللارین، ایکینجی حیصه ایسه تورکلرین تاریخینه حصر اولونوب. اثر هولاکیلرین زامانیندا و اونلارین سیفاریشی ایله حاضیرلاندیغیندان موغول تاریخی اوّلده وئریلیب. " اوغوزلارین و تورکلرین تاریخی "آدلی حیصه ده اوغوزون دوغولماسی، اوشاقلیغی، تانرییا ایمان ائتمهسی، ائولنمهسی و ظفر یوروشلری نقل اولونور. عئینی زاماندا اوغوز جمعیتینین سوسیال استروکتورو، مرکزی حاکیمیت و اونون قوللاری، تامقا و اونقونلاری، یعنی اسکی دؤولت رمزلری حاقیندا موفصل معلوماتلار وئریلیر. " جامع التواریخ " ده اوغوزلارین منشایی فصلینده یازیلیر کی، 24 بویو برابر سایدا اولماق اوزره اوغوز خانین آلتی اوغلوندان تؤرهییب. آنجاق داها دیقته لاییق جهت بودور کی، دامغالاری آیری-آیری اولدوغو حالدا هر دؤرد بوی بیر موشترک اونقونا مالیکدیر. بو فاکت 24 اوغوز بویونون دا قدیم زامانلاردا آلتی بوی حالیندا یاشادیغینی گؤستریر. بو آلتی اونقونون هامیسی مئشه زونالاریندا یاشایان ییرتیجی قوشلاردیر". حاکیمیتین موتناسیب شکیلده بؤلگوسونو هومانیست دؤولتچیلیک عنعنهلری ایله علاقهلندیرن ت.حاجییئو بو دَیرلره یوکسک قیمت وئرهرک یازیر: "قدیم تورک جمعیتینده کامیل هومانیزم تصادوفی دئییل. بو، موکمل دؤولتچیلیکله باغلیدیر. تصوّر ائدک کی، کاپیتالیزمین یارانماسی زامانی پارلامنت ایداره اوصولونو یوکسک دموکراسی فاکتی کیمی قیمتلندیریرلر. بو پارلامنتده ساغلار و سوللار اولور کی، دموکراسینی شرطلندیرن ده بو پالاتالار آراسینداکی ایجتیماعی-سوسیال "دوئتلردیر". بویورون قدیم اوغوزدا همین ایکی پالاتالی سیستم - دیبده - اورتادا سئچمه (خاص) بیگلر، ساغ طرفده ساغلار، سول طرفده سوللار، ائشیکده ده قایدایا-اینتیظاما نظارت ائدن یاخینلار:
ساغدا اوتوران ساغ بیگلر،
سولدا اوتوران سول بیگلر،
ائشیکدهکی ایناقلار،
دوپده اوتوران خاص بیگلر " .
اوغوزلارین "جامع التواریخ" ده وئریلمیش افسانوی تاریخلریندن دؤولته باشچیلیق ائدن یابقولار حاقیندا معلومات وار. بورادا یابقولاردان بیر چوخونون آدی چکیلیب. یابقولار قیشدا سیر-دریانین منبعیی یاخینلیغیندا یئرلشن یئنی-کندده یاشاییردیلار. یابقولارین بیزه معلوم اولان آشاغیداکی مأمورلاری واردی: سوباشی، یعنی اوردو کوماندانی. سلجوق دؤورونده سوباشی عونوانی بؤلگهلرین حربی والیلرینه وئریلیردی. یابقولارین یوکسک مأمورو کول-ارکین ایدی. کول-ارکین یابقونون نایبی و یا وکیلی دئمکدیر. تورکیه سلجوقلاریندا بیر سلطنت نایبلیگی وظیفهسی مؤوجود اولموشدور. بوندان علاوه ، تورکمن حؤکمدارلارینین، بیگلرینین ده نایبلری اولدوغو معلومدور. اوغوز یابقو دؤولتینده تارخان و یینال عونوانلارینی داشییان شخصلر ده اولوب. آنجاق بونلارین سادهجه اولاراق اصیلزاده تیتوللاری، یوخسا مأمور عونوانلاری کیمی ایشلندیگی بیلینمیر. تورکیه سلجوقلاریندا مؤوجود اولان بیگلربیگی وظیفهسینین یابقولار دؤولتینده اولوب-اولمادیغی معلوم دئییل.
یابقولارین مؤهور و فرمانلارینا توغراق (توغرا) دئییلمهسی حاقیندا معلومات وار. سونرالار سلجوق دؤولتینده توغرالیق (نیشانچیلیق) آدلی بیر مأمور وظیفهسی ده اولوب. اوغوزلارین دیوانی، وئرگی ییغان مأمورلاری، اوردودا اووچوباشی، امیر-آخور کیمی مأمورلاری، چاووشلاری (تشریفات مأمورلاری)، بکچیلری (موحافیظهچیلر) اولماسی حاقیندا دا بیلگیلر وئریلیر. او دا معلوم اولور کی، " اوغوزلار ایشلرینی مجلیسلر قوراراق مصلحت (گنگشمه) یولو ایله حل ائدردیلر. اوغوز سوباشیسی اترک تارخان، یینال کیمی اوغوز باشچیلارینی چاغیراراق خلیفهنین نوماینده هئیتینه قارشی نئجه داورانماق باره ده اونلارلا مصلحتلشمیشدی. اوغوز یابقو دؤولتی 10. عصرین بیرینجی یاریسیندا موستقیل و قودرتلی بیر دؤولت ایدی. او هئچ بیر زامان بو و یا دیگر دؤولته، قؤومه تابع اولماییب" . تورک دؤولتچیلیگی ایسلام دؤنمینده یئنی کئیفیتلر قازانیر. بورادا بیگ، خاقان، یابقو، خان دئییل، سولطان و امیرلر دؤولتی ایداره ائدیرلر. پادشاه، وزیر، وکیل ایدارهچیلیگی ایسه بوندان سونراکی دؤورلره عاییددیر. تورکیه ده سولطانلیق، آذربایجاندا ایسه شاهلیق ایداره سیستملری اوزون مودت ساخلانیب. آغقویونلولار دؤنمینده دؤولت باشچیسی بیگ و یا پادشاه، صفویلر دؤورونده ایسه شاه آدلانیردی.
کؤچورن: عباس ائلچین
گؤیچک فاطمانین ناغیلی
کؤچورن: عباس ائلچین
آشیق میرزه بلال
آشیق میرزه بلال مصطفی اوغلو میکاییلاوو (12 مارس 1872، آغسو – 26 نوامبر 1937) — آشیق، شاعیر.
یاشاییشی
1872-جی ایل مارس آیی نین 12-ده شیروان قزاسی نین آغسو رایونوندا قَشَد کندینده آنادان اولموشدور. همیئرلیسی موللا خاصینین مکتبینده اوخوموش، سونرا شاماخیدا بؤیوک معاریفچی سئید عظیم شیروانینین مکتبینده تحصیلینی داوام ائتدیرمیشدیر. بورادا او، عرب-فارس دیللرینی کامیل اؤیرنمیش، کلاسیک پوئزییایا دریندن بلد اولموشدور. شاماخی ادبی موحیطی – " بیتالصفا " و مِسنانت محمود آغا احمد آغا اوغلونون موسیقی-شعیر مجلیسی اونو صنعت دونیاسینا باغلامیشدیر. محمود آغا مجلیسینده انگهخارانلی آشیق ابراهیمله تانیشلیغی اونون اوشاقلیقدان قلبینی اووسونلایان آشیق صنعتینه محبتینی جوشدورموشدور. اوستادی نین مصلحتی ایله او، موغاملاریمیزین سیرلرینی " شیروان بولبولو " میرزه محمدحسندن موکمل شکیلده منیمسهییب، ائل مجلیسلرینه آیاق آچیر. او، قیرخ ایله یاخین شیرواندا بو صنعتی یاشاتمیش و اونلارلا شاگیرد یئتیشدیرمیشدیر.
بؤیوک نوفوذ صاحیبی اولماسی حؤکومت یئتکیلیلری نین نظریندن یایینمامیش، اونا آذربایجان خالق جومهوریتی دؤورونده (1918-1920) شاماخی قزاسینین امنیت مودیری وظیفهسی حواله اولونموشدور. اونون رِپرسسیا قوربانی اولماسینین اساس فاکتورلاریندان بیری ده محض بودور. آشیق میرزه بلالین رپرسیا اولونماسینین دیگر اساس سببی ایسه اونون، یارادیجیلیغیندا و آشیقلیق فعالیتینده سووئت رژیمینینین قویدوغو قاداغالارا رعایت ائده بیلمهمهسی اولموشدور. 1928-جی ایلده باکیدا آذربایجان آشیقلاری نین بیرینجی قورولتایی نین نومایندهسی اولموش و قورولتایدا بوتون آشیقلار آدیندان چیخیش ائتمیشدیر. آشیق میرزه بلالین کولّیاتی یعنی، شعیر و داستانلاری نین بؤیوک بیر حیصهسی، NKVD طرفیندن املاکی موصادیره اولونارکن اله کئچیریلهرک محو ائدیلمیشدیر.
شیروانلی آشیق میرزه بلال 1937-جی ایل ژوئن آیینین 17-ده حبس ائدیلمیش، همین ایلین نوامبر آیینین 26-دان 27-نه کئچن گئجه " خالق دوشمنی " آدی آلتیندا گوللـهلنمیشدیر. سسری عالی محکمهسینین جینایت ایشلری اوزره محکمه کوللگیاسی 12 اوکتوبر 1955-جی ایلده میکاییلاوو بلال مصطفی اوغلونون ایشینه یئنیدن باخاراق اونون حاقیندا اولان آذربایجان سسر XDİK اوچلوگونون 10 نوامبر 1937-جی ایل تاریخلی قرارینی لغو ائتدی و او، برائت آلدی. آشیق میرزه بلالین حبس اولونارکن دئدیگی " منی گوناهسیز توتورلار " سؤزلرینی ان نهایت، دؤولت اؤزو ده تصدیق ائتدی.
آذربایجان جومهوریتی پروکورورلوغونون 28 اوکتوبر 1993-جو ایل تاریخلی قراری ایله بلال مصطفی اوغلو یئنیدن برائت آلمیشدیر.
ابدییاشار صنعت پیرامیداسینین خوصوصی مرحلهسینده – 19. عصرین سونلاریندا مئیدانا چیخان قشدلی میرزه بلال، شیروان آشیق صنعتینی معنا و مضمونجا یئنی اینکیشاف مرحله سینه یوکسلتمیش، موعاصیر شیروان آشیق مکتبی نین اساسینی قویموش، " شیروان آشیقلاری نین آتاسی " تیتولونو قازانمیش نهنگ بیر سیما اولموشدور.
دستانلاری
آشیق میرزه بلال، " سفیه و ضیاد"، " آشیق بلال و سلطان خانیم"، "یئتیم سلطان"، "مصطفی خان"، " آشیق ابراهیم و پری"، آشیق بلال و صنم"، "حضرت بابا" آدیلی دستانلار باغلاییب.
شجره سی
بابا
سلطان
خلیل
میکاییل
مصطفی
کیتابلاری
- " آشیق بلال. شعیرلری " ، باکی، 1960.
- " ایلک باهاریم، گل گؤروم " ، باکی، 1982.
- " بیر واخت شام-چیراقلا گزرلر منی " ، باکی، " علم و تحصیل " ، 2012. 104 ص.، 500 تیراژ.
قایناق
- شخصی ایشی RDTK--نین آرخیوی № 13773.
- آذربایجان آشیق شعیریندن سئچمهلر. ایکی جیلدده. ایکی جیلد. باکی، " شرق-غرب " ، 2005. ص.124-128.
- موسی نبیاوغلو. " اوزان-آشیق دونیاسی " . باکی: نورلان، 2010، (شکیللی)، ص.13.
مراد گؤیه باکان : قورخورام
هاردا مسلمان گؤرورم قورخورام
میرزه علیاکبر صابیر
پا-یى پییاده دوشورم چؤللره،
خار-ى موغیلان گؤرورم، قورخمورام.
سئیر ائدیرم برر و بییابانلارى،
غول-ى بییابان گؤروره م، قورخمورام.
گاه اولورام بحرده زؤورق نیشین،
دالغالى طوفان گؤرورم، قورخمورام.
گه چیخیرام ساحیله هر یاندا من،
وحشى-یى غورران گؤرورم، قورخمورام.
گاه شفق تک دوشورم داغلارا،
یانقیلى وولقان گؤرورم، قورخمورام.
گاه انیرم سایه تک اورمانلارا،
ییرتیجى حئیوان گؤرورم، قورخمورام.
اوز قویورام گاه نئییستان لارا،
بیر سورو آسلان گؤرورم، قورخمورام.
مقبره لیکده ائدیرم گه مکان،
قبریده خورتان گؤرورم، قورخمورام.
منزیل اولور گه منه ویرانه لر،
جین گؤروروم، جان گؤرورم، قورخمورام.
خاریجى مولکونده ده حتّا گزیب،
چوخ تؤوحه ، اینسان گؤرورم، قورخمورام.
بو کوره-یى عرضده من موختصر،
موختلیف الوان گؤرورم، قورخمورام.
لئیک بو قورخمازلیق ایله دوغروسو،
آى داداش! واللاهى، بیللاهى، تیللاهى؛
هاردا موسلمان گؤرورم، قورخورام!
قورخورام!، قورخورام!، قورخورام!.....
بیسبب قورخمورام، وجهی وار
نئیله ییم آخیر، بو پوخ اولموشلارین،
فیکرینى قان قان گؤروره م، قورخورام!.
قورخورام!، قورخورام!، قورخورام!...
تورکلرده جومهوریت فیکری
تورکلرده جومهوریت فیکری
پروفسور دوکتور ایلهامی دورموش
تورکلر تاریخلری بویونجا چوخ گئنیش جوغرافیالارا داغیلمیشلار، اورالاردا دؤولتلر قورموشلار و وارلیقلارینی تاریخین درینلیکلریندن بو یانا کسینتیسیز سوردورموشلر. اونلار، میلّت اولاراق بیر یئرده چئشیدلی سببلرله یاشاما ایمکانینی ایتیردیکلرینده، باشقا بیر یئرده اسکیسینه گؤره داها گوجلو دؤولتلر قوراراق، دونیا تاریخیندهکی یئرلرینی آلمیشدیلار. ایشده تورکلرین بیر-بیری آرخاسی سیرا، بعضاً بیر اؤنجهکیندن داها بؤیوک و داها گلیشمیش دؤولت قورمالارینین سونسوز و بؤیوک بیر یاشاما پوتانسیلینه دایاندیغی بیلیم چئورهلرینجه قبول ائدیلمکدهدیر. حتی اونلار دؤولتلرینین یوخ اولما تهلوکهسیله قارشی-قارشییا گلدیکلری زامانلاردا، یئنیدن ییغیشاراق، بوتون چتینلیکلردن قورتولماغی باجارا بیلمیشلر و وارلیقلارینی داوام ائتدیره بیلمیشلر.
تورک میلّتی بئله بیر سعیین سون اؤرنگینی میلّی موباریزه ایللرینده، گؤسترمیش، بوتون منفی شرطلره باخمایاراق، ایستیقلال حربی سونوجوندا آنادولونو دوشمنلرین ایشغالیندان قورتارماغا مووفق اولموشدور. بونون سونوجوندا آتاتورکون اؤندرلیگینده یؤنتیم شکلی جومهوریت اولان تورک دؤولتی قورولموشدور. تورک دؤولتینده یؤنتیم (ایداره) شکلی اولاراق تعیین اولونان جومهوریتی، "حاکیمیت قئیدسیز شرطسیز میلّتیندیر. خالق اؤز یؤنتیجیلرینی (ایدارهچیلرینی) اؤز ایچیندن سئچر" جوملهلریله ایفاده ائتمک مومکوندور. یوخاریداکی جوملهلری بیر آز داها آچدیغیمیزدا بیر یؤنتیم شکلی اولاراق جومهوریت رژیمینده میلّتین حاکیمیتی سؤز قونوسودور. میلّت اؤز یؤنتیجیلرینی ایچریسیندن تعیین ائتمک و سئچمک صلاحیتینه مالیکدیر. یؤنَتن و یؤنتیلنلر باخیمیندان توپلومدا بیر صینیف فرقی یوخدور. قیساجاسی، جومهوریت دؤولت یؤنتیم شکلی اولاراق خالقین یؤنتیجیلرینی اؤز ایچیندن سئچدیگی، قانونلار قارشیسیندا بوتون وطنداشلارین ائشید اولدوغو بیر ایداره شکلیدیر.
شوبههسیز اسکی تورک دؤولتلرینده بو شکیلده بیر جومهوریتدن سؤز ائدیله بیلمز. لاکین جومهوریت ایداره شکیللریله تورک دؤولت ایداره شکیللری آراسیندا بعضی باخیملاردان چاشدیریجی بنزهرلیکلر گؤرونمکدهدیر. بونلارا میثال اولاراق قووّتلر بیرلیگی و مجلیسلر گؤستریله بیلر.
تورکیه جومهوریتی دؤولتینده، جومهوریتین بیر ایداره شکلی اولاراق منیمسنمهسینده، اسکی تورک دؤولت یؤنتیم شکیللرینین نه درجه ائتکیلی اولدوغونو تعیین ائده بیلمک اوچون او دؤولتلرین نئجه یؤنتیلدیکلرینی بیلمک گرکمکدهدیر. بو دوشونجهدن حرکتله بیر-بیریندن فرقلی جوغرافیالاردا چئشیدلی دؤولتلر قورماغا مووفق اولان تورکلرین دؤولت ایدارهلرینی ان اسکیدن یئنییه دوغرو کرونولوژی اولاراق اله آلدیغیمیزدا، آسیا هونلاریندان باشلامامیز گرکدیر. هونلاردا موْ-توُن (م. اؤ. ۲۰۹- ۱۷۴) دؤنمیندن بری دؤولت ایشلری و دینی تؤرهنلرله ایلگیلی اولاراق اوچ آیری ییغینجاقدان بحث ائدیلمکدهدیر. بو ییغینجاقلاردان داها چوخ دینی ماهیتده اولانی ایلین ایلک آییندا، ایکینجیسی یازدا اوچونجوسو ایسه پاییزدا کئچیریلمهده ایدی.
بو ییغینجاقلار آراسیندا یازدا کئچیریلهنی دیگر ییغینجاقلاردان داها اؤنملی ایدی. بو ییغینجاقدا گؤی، یئر، آتالار و دیگر طبیعت گوجلرینه قوربانلار سونولماقدایدی. آدی چکیلن ییغینجاقدا بوتون مسئلهلر گؤروشولهرک، قرارا باغلاناردی. بو بؤیوک ییغینجاغا حؤکومت عوضولری، عسگری و وطنداش بوتون وظیفهلی باشبوغلار، اؤزلرینه باغلی دیگر هون بویلارینین تمثیلچیلری قاتیلماق مجبوریتینده ایدی. دؤولت یؤنتیمینده مؤقعلر، سمبوللار و عونوانلار بو مجلیسده وئریلمکده ایدی. حؤکمدار سئچکیلری ده بورادا کئچیریلمکده ایدی. ایش باشینا گتیریلن خاقان میلّتی تمثیل ائتمکده ایدی. او، اؤز میلّتلرینی یئییب تالایان حؤکمدارلارین عکسینه، ایداره ائتدیگی اینسانلارین یئمگینی تأمین ائتمکده ایدی. خاقان باشقا میلّتلردن فرقلی اولاراق اؤز اینسانینی بسلهمکده، گئیدیرمکده و خرجلیگینی وئرمکده ایدی. اونون بوتون خیدمتلری اؤز اینسانی اوچون ایدی. او توپلوم اوچون وظیفه یئرینه یئتیرمکده ایدی.
هون دؤولتیندهکی مجلیس داشیدیغی بؤیوک اهمیت، قورولوش طرزی و ایداری فونکسیونوندان اؤتری بیر چوخ آراشدیریجی طرفیندن "دؤولت مجلیسی" و یا "میلّت مجلیسی" اولاراق ایفاده ائدیلمیشدیر. توپلومون بوتون کسیملریندن تمثیلچیلرین ییغینجاغا قاتیلمالاری، دؤولت مجلیسلری و سئچکیده سؤز صاحیبی اولمالاری آراشدیریجیلاری بو دوشونجهیه سؤوق ائتمیشدیر.
هون دؤولتینین گلهجگینی ماراقلاندیران بوتون اؤنملی قرارلار مجلیسده آلینمیشدیر. مثلاً، م. اؤ. ۵۵ ایلینده هون مجلیسینده اولانلارین جسارته حئیرانلیق دویدوقلاری، اسارتی اوز قیزاردان بیلدیکلری ایفاده ائدیلدیکدن سونرا، آت اوزهرینده دؤیوش و موباریزیله قورولموش اولان دؤولتین وارلیغینی داوام ائتدیرمک اوچون اؤلهنه قدر ایگیدجه دؤیوشهجک عسگرلرینین اولدوغو ایرهلی سورولمکدهدیر. بو قرار مجلیسده آلینمیشدیر. آیریجا تورکلرده ایستیقلال فیکیرینین نه قدر اسکی اولدوغونو گؤسترمهسی باخیمیندان دا اؤنم داشیماقدادیر. شوبههسیز، تورکلرده چوخ اسکی زامانلاردان بو یانا مؤوجود اولان ایستیقلال آنلاییشینین دا اونلاردا جومهوریت فیکیرینین گلیشمهسینده ائتکیسی چوخ اولموشدور.
هونلار اؤنجه ده ایفاده ائتدیگیمیز اوزره دؤولتین گلهجگینی ماراقلاندیران بوتون اؤنملی قرارلاری مجلیسده آلمیشلار. دؤولتی و توپلومو دوغرودان ایلگیلندیرن بوتون مسئلهلر قورولتایلاردا گؤروشولموشدور. قورولتایلاردا توپلانیش مقصدلری اساس آلیندیغیندا چئشیدلیلیک گؤسترمکدهدیر. بونلاری دؤیوش، باریش، کؤچ، عوصیان، ائلچیلر و یارغی ایله (موحاکیمه ایله) علاقهدار قورولتایلار اولاراق تعیین ائده بیلریک.
گؤک تورکلرده ده هونلارداکی کیمی ییغینجاقلار کئچیریلمکده ایدی. گؤک تورکلرین کئچیرمیش اولدوغو بؤیوک ییغینجاق دا، هونلارداکی کیمی ۵. آیدا، یعنی مای آییندا بیر باهار بایرامی شکلینده کئچیریلیردی. گؤک تورک قاغانی و دؤولتین دیگر ایرهلی گلنلری هر ایلین ۵. آییندا، یعنی مای آییندا توپلانیردیلار و بو مراسیمه خالق دا قاتیلیردی.
او بیری تورک دؤولتلرینده ده بنزهر مجلیسلر واردی. آتیلا زامانیندا ۴۴۸ ایلینده بیزانس ائلچی هیئتینه داخیل اولاراق هون پایتاختینا گئدن تاریخچی پریسکوس، بیزانس تکلیفلرینی موذاکیره ائدن بیر هون "سئچکینلر مجلیسی"ندن بحث ائتمکدهدیر. آیریجا، تابغاچ دؤولتینده بئله بیر مجلیس، (دؤولت و ناظیرلر مجلیسی)، خزر خاقانلیغیندا بیر "قوجالار مجلیسی" مؤوجود ایدی. پئچئنکلرده موهوم قرارلار مجلیسده آلینماقدا ایدی.
اویغورلاردا دا قورولتایلار توپلانماقدا ایدی. مثلاً، ۹۸۳-۹۸۵ ایللرینده تورفانا گلمیش اولان مشهور چینلی ائلچی و سیّاح وانگ یئن-تئنین گزینتی راپوروندا اویغور دؤولت-خالق ییغینجاغی چئشیدلی یؤنلری ایله آنلادیلمیشدیر. بورادان اویغورلاردا تام بیر دموکراتیک ایدارهنین اولدوغو و اجتماعی عدالتین تام اولاراق قورولدوغو آنلاشیلماقدادیر. حتی اویغور توپلوموندا هر کسین چالیشدیغی و چالیشمایانلارا دا دؤولتین کؤمک ائتدیگی سیّاح طرفیندن ایفاده ائدیلمکدهدیر.
اوغوزلاردا دا اورتاق سوروملولوق آنلاییشینین حاکیم اولدوغو بیر چئشید دموکراتیک اؤزللیکلری داشییان آنلاییش واردی. اوغوزلار دؤولت مسئلهلرینی "کئنگش" آدینی وئردیکلری بیر چئشید قورولتایدا گؤروشهرک، قرارا باغلاماقدا ایدیلر. مثلاً اوغوزلار، بولقار تورک دؤولتینه گئتمک اوچون یولا چیخان خلیفهنین ائلچیلیک هئیتینه اؤلکهلریندن کئچیش ایجازهسینی وئریب وئرمهمه قونوسوندا توپلانمیشلار. بو قونودا موذاکیرهلر بیر هفته سورموش و نتیجهده هئیتین یولونا داوام ائتمهسینه قرار وئرمیشلر.
بو حادیثه دؤولت ایداره یئتکیسینین حؤکمدار داخیل، هئچ کیمین تک باشینا الینده توپلانمامیش اولدوغونو گؤسترمکدهدیر. "اورتاق سوروملولوق سیستمی" بوتون دؤولت قورولوشونا حاکیمدیر. اوغوزلارین دموکراتیک اساسلارا گؤره ایداره ائدیلدیگینی گؤسترن بو آنلاییشین، سیاسی حیات ساحهسی ایچینده قالمادیغی، توپلوم حیاتینی دا ایچینه آلدیغی، قورولتایدا اوْیبیرلیگی ایله آلینان قرارلارین بعضاً ان ‘ساده' بیر اوغوز وطنداشی طرفیندن بئله پوزولا بیلمهسینین مومکون اولماسیندان آنلاشیلماقدادیر.
اوغوزلار عئینی زاماندا، عادتاً صینیفسیز بیر توپلوم قورولوشونا صاحب ایدی. ثروت و مؤقع توپلومدا صینیف فرقی یاراتمیردی. آیریجا، سویدان گلن اصیللیکدن ده هئچ سؤز ائدیلمهمکدهدیر. داها اسکی تاریخلرده ده تورک توپلولوقلاری آراسیندا صینیف آیریلیغی و صینیف موباریزهسی اولماماقدا ایدی. اونلاردان صینیف فرقینین اولماماسی حیات طرزلریله یاخیندان علاقهلی ایدی. هر هانسی بیر توپلولوقدا یوکسک طبقهلرین مئیدانا گلمهسینده اؤنملی رول اوینایان، گئنیش اراضییه صاحب اولماق، عسگرلیگی پئشه ائتمک و روحانی زومرهیه منسوب اولونماق کیمی ایقتیصادی، سیاسی و دینی یؤندن مؤقع صاحیبی ائدهجک اؤزللیکلر تورک توپلوموندا یئر آلماماقدا ایدی. بونلارین اوچو ده اسکی تورک توپلوموندا گلیشمه شانسی تاپا بیلمهمیشدیر. باشلانغیجدا اکینچیلیگین عومومی ایقتیصادی فعالیتده آنجاق چوخ آز بیر یئر توتدوغو اسکی تورک توپلوموندا تورپاق کؤلهلیگی یوخ ایدی. عسگرلیگین اسکی تورکلر آراسیندا اؤنملی بیر یئری واردی. تورک توپلومونون اجتماعی کاراکتری ضرورتی هر تورک عینی زاماندا یاخشی دؤیوش تربیهسی آلمیش و دؤیوشه هر آن حاضر دورومدا ایدی. عسگرلیک توپلومدا آیری بیر پئشه اولاراق گؤرولمهمکده ایدی. اسکی تورک توپلوموندا دین آداملاری دا ایمتیازلی بیر صینیف میدانا گتیرمهمکده ایدی. تورک توپلوم قورولوشونا گؤره، قابیلیت، ذکا، ایراده، جسارت کیمی خوصوصیتلره صاحب اولان بیر کیمسه ان یوکسک مؤقعلره چیخا بیلمکده ایدی. بونون اوچون هئچ بیر انگل اولماماقدا ایدی. دینامیزم و حرکتلیلیک تورک توپلوم آنلاییشینین اؤزونو تشکیل ائتمکده ایدی.
دموکراسینین تملینی تشکیل ائدن سئچکی سلجوقلولاردا واردی. بونا میثال اولاراق غزنهلیلر دؤولتینه قارشی ۱۰۴۰-جی ایلده قازانیلان دانداناکان مئیدان ساواشیندن سونرا توپلانان قورولتایدا، توغرول بیگین یئنی قورولان سلجوقلو دؤولتینین حؤکمدارلیغینا سئچیلمهسی گؤستریله بیلر. سلجوقلولار، تورک دؤولت آنلاییشینین نعمتلریندن حاکیمیتلری آلتینداکی بوتون خالقی فایدالاندیردیقلاری کیمی، کسکین صینیفلر سیستمینه گؤره ایشلهنن توپلومو دا بو گونکی دئییمی ایله دموکراتلاشدیرماغا چالیشمیشلار. بو دؤولتین قورولوشو سیراسیندا مأمورلوقلارا توپلومون ان آلت طبقهلریندن ایشچیلر آلماق صورتیله گؤسترمکله قالمامیشلار، خوصوصیله ایزلهدیکلری کولتور سیاستی ایله توپلومداکی کؤکلو دَییشیکلیکلر ائتمیشلر.
آنادولو سلجوقلولاریندا دا چوخ واخت مجلیسلر توپلاناراق، دؤولتین گلهجگینی ماراقلاندیران اؤنملی قرارلار بو مجلیسلرده آلینمیشدیر. بیر میثال وئرهجک اولساق، عزتالدین کیکاوس دؤولت مسئلهلرینی و حتی اؤزل مسئلهلرینی دایم ییغدیغی دانیشما مجلیسینده حلّ ائتمگه چالیشمیشدیر. بو مجلیسده مسئلهلر هرطرفلی موذاکیره ائدیلدیکدن سونرا، حلّه قاووشدورولماغا چالیشیلمیشدیر.
اسکی تورک دؤولت آنلاییشینین ایزلری عثمانلی دؤولتینین قورولوشو اثناسیندا دا گؤرولمکدهدیر. قایی بویوندان ارتوغرول اوغولو عثمان غازینی اوچ بیگلرینین بیر آرایا گلهرک، قورولتایدا اوغوز تؤرهسی گرهگینجه دؤولتین باشینا کئچیردیکلری ایفاده ائدیلمکدهدیر. بورادان عثمانلی دؤولتینین قورولوشو سیراسیندا تورک بیلرینین ایشتیراکییلا توپلانان مجلیسده، وضعیت موشاویره ائدیلدیکدن سونرا عثمان بیگین دؤولتین باشینا گتیریلمهسینه قرار وئریلدیگی و بیر جور دموکراتیک اوصوللارلا، یعنی سئچکی یولویلا دؤولتین باشینا گتیریلدیگی آنلاشیلماقدادیر. بو شکیلده بیگلرین قورولتایدا قرار آلاراق عثمان بیگی دؤولتین باشینا کئچیرمهلری اسکی تورک دؤولت آنلاییشینین بیر داوامی اولاراق قبول ائدیلمهلیدیر. عثمانلی توپلومونون ده صینیفسیز توپلوم اساسینا دایانان جومهوریت آنلاییشینین یئرلشمهسینه حاضر اولدوغو آنلاشیلماقدادیر.
اسکی تورک توپلوم قورولوشونا باخیلدیغیندا دؤولت مسئلهلرینین گؤروشولدوغو بیر مجلیس وار. مجلیسلرده حؤکمدار داخیل اولماق اوزره، دؤولت ایرهلی گلنلری سئچیله بیلمکدهدیر. تورک توپلومونون صینیفسیز بیر توپلوم اولدوغو و توپلوم دا صینیف موباریزهسینین اولمادیغی آنلاشیلماقدادیر. اسکی تورک دؤولت آنلاییشینا گؤره دؤولت میلّت اوچون واردیر. دؤولتی ایداره ائدن حؤکمدار دا اؤزونو خالقا قارشی سوروملو حیسّ ائتمکدهدیر. جومهوریت رژیمینده ده مجلیس اولماقدا و ایدارهچیلر سئچکی ایله ایش باشینا گتیریلمکدهدیر. یئنه بو رژیمده ده توپلومدا صینیف فرقی یوخدور. آتاتورک، "بیزیم خالقیمیز منفعتلری یکدیگرلریندن آیری صینیف حالیندا دئییل؛ عکسینه مؤوجودیتلری مُحاصلهیی مساعی یکدیگرینه لازیم اولان صینیفلردن عبارتدیر" دئیهرک، تورکیه جومهوریتی دؤولتینده صینیف فرقینین اولمادیغینی آشکار بیر شکیلده ایفاده ائتمیشدیر. ذاتاً اسکی تورکلرده تؤرهنین دَییشمز حؤکملری اولان کؤنیلیک (عدالت)، اوُزلوق (فایدالیلیق)، توزلوک (ائشیدلیک) و کیشیلیک (ائورنسللیک) توپلومدا صینیف فرقینین اولوشمادیغینی گؤسترمک باخیمیندان اؤنم داشیماقدادیر. آیریجا، تورکلرین ان اسکی تاریخلریندن اعتباراً اونلاردا چوخ گؤزه چارپان بیر شکیلده وار اولان ایستیقلال آنلاییشی دا حاق و آزادلیقلار رژیمی اولان جومهوریت آنلاییشینین اینکیشافیندا اؤنملی بیر رول اوینامیشدیر.
تورک میلّتینین اؤزللیگینی و تورک تاریخینی چوخ یاخشی بیلن آتاتورک، "تورک میلّتینین طبیعت و کاراکترینه ان اویغون ایداره جومهوریتدیر" دئمیشدیر. بو فیکیرین اورتایا آتیلماسینین تاریخی تمللری واردیر. یوخاریدا میثاللارلا گؤستردیگیمیز اوزره، ان اسکی تورک دؤولتلریندن باشلایاراق، داها سونرا فرقلی جوغرافیالاردا قورولان تورک دؤولتلریندهکی یؤنتیم آنلاییشی زامانلا تکامول ائدرک، جومهوریت رژیمینین منیمسنمهسینده ائتکیلیگی اولموشدور.
تورکلرده عدالت، فایدالیلیق، ائشیدلیک و ائورنسللیک تملینه سؤیکهنن آنلاییشلار چوخ ائرکن دؤنملرده مئیدانا گلدیگیندن تورک میلّتینین کاراکترینه ان اویغون ایداره شکلی اولاراق جومهوریت رژیمی منیمسنمیش و قبول ائدیلمیشدیر. صینیفسیز توپلوم قورولوشو، مجلیسلر، ایدارهچیلرین سئچکی ایله ایش باشینا گتیریلمهلری، عاغلا و بیلیمین اؤندرلیگینه اؤنم وئرمه کیمی بیر سیرا اؤزللیکلرین تورکلرده وارلیغی جومهوریت آنلاییشینا تورک توپلومونون یاتغین اولدوغونو گؤسترمکدهدیر. بو آنلاییشلار جومهوریتین قبولونا یانسیمیش گؤرولمکده و بعضی پارالللیکلر قورماغی دا مومکون ائتمکدهدیر. تورک میلّتینین طبیعت و کاراکترینه ان اویغون رژیم اولان جومهوریت دونن و بو گون اولدوغو کیمی، گلهجکده ده بو اؤزللیگینی قورویاجاق.
کؤچورن: عباس ائلچین
آذربایجان میلّی حؤکومتی دؤنمینده تورکجه مطبوعات
رضا شاهین آشماسینین آردیندان میدانا گلن اؤزگورلوک سونوجوندا آذربایجاندا دا اونلارجا قزئت چیخماغا باشلامیشدی. 1941-1946دا آذربایجاندا یایینلانان 36 قزئتدن تخمیناً 15-ی تورکجه ویا تورکجه-فارسجا اولموشدور.
آذربایجان (قزئت)
دؤنمین ان اؤنملی قزئتی اولان آذربایجان، 1945 ایلینه قدر آذربایجان جمعیتینین، 1945دن 1946 ایلینه قدر ایسه آذربایجان دموکرات فیرقهسینین اورگانی اولاراق تبریزده یایینلانمیشدیر. آذربایجان-ای دموکرات آدییلا چیخدیغی بیرینجی دؤنمدن اعتباراً دیل مسلهسی و آذربایجانین خالقین ایرادهسی ایله یؤنتیلمهسی گرکدیگی؛ مرکزی حؤکومت، آمریکا و اینگیلیسین اؤلکهدهکی سیاستلرینین تنقیدی؛ ایراندا و آذربایجاندا دموکراتیک بیر حؤکومته دستک وئریلمهسی کیمی قونولار یئر آلماقدادیر. قزئتین بیرینجی یایین دؤنمینین سوروملو مدیری ع. شبستری و باشیازارلیغینی ایسماعیل شمس ایدی. بو دؤنمده قزئت هفتهده ایکی کز یایینلانمیشدیر. م. مجیدی قزئتین ایلک دؤنمینین سادهجه فارسجا چیخدیغینی یازارکن، و. مصطفییئو اونون تورک و فارس دیللرینده چیخمیش اولدوغونو بیلدیرمکدهدیر. آذربایجان قزئتینین تورک دیلینه یؤنهلیک اولوملو توتومو، اونون ایلک دؤنمده ده ایکی دیلده چیخمیش اولدوغو ائحتیمالینی گوجلندیرمکدهدیر. نئجهکی، قزئتین 24 آذر 1320 (1941) تاریخلی ساییسیندا دیل مسلهسی اوزرینه بئله بیر یازی یایینلانمیشدیر:
…هر بیر میلّت اؤِز میلّی دیلینی، عادت-عنعنهلرینی قورومالی، اؤِز ایشلری و گلیشیمی ایله باغلی مسلهلری اؤِزو ایداره ائتمهلیدیر. باشقا میلّتلرین اونون دیلینه و دیگر ایشلرینه قاریشماسی یاسادیشی و اؤزگورلوگه ضیددیر. بیز اعلان ائدیریک کی، اؤِز دیلی، میلّتی و گلنگی اولان آذربایجان، آنا دیلینی اوخوماقدا، بو دیلده اوخوللاردا تحصیل آلما و کیتاب یایینلاما حاقّینا صاحیبدیر.
قزئت عئینی زاماندا آذربایجانلیلارین باغیمسیز بیر میلّت اولدوغو، "ایران میلّتی" تئریمینین ایسه دوغرو اولمادیغی فیکرینی ساوونماقدادیر. قزئت یازارلارینا گؤره، "میلّت، دویغو، دیل، گلنک و اراضی بیرلیگینه صاحیب اولان خالقا دئییلیر." بو اؤزللیکلر آذربایجاندا اولدوغو حالدا، ایراندا یوخدور. چونکو ایران چوخمیلّتلی بیر اؤلکهدهدیر. دولاییسییلا دا هیچبیر دیل ایران باغیمسیزلیغینین سیمگهسی اولا بیلمز.
آذربایجان دموکرات فیرقهسیندن سونرا بو پارتینین رسمی اورگانینا چئوریلن آذربایجان قزئتی، ایکینجی دؤنمینه یئنه علی شبسترینین مدیرلیگی ایله باشلار. 30.-97. ساییلار یایین قورولو، 98.-151. ساییلار احمد موسوی، 152.-246. ساییلار فتحی خشکنابی و 247.-288. ساییلار ایسه ایسماعیل شمسین باش یازارلیغیندا یایینلانیر. قزئتین بو دؤنمدهکی دیلی اساساً تورکجهدیر. باش یازیلارین بؤیوک بیر قیسمینی پ ایمضاسی ایله ج. پیشهوری و ج ایمضاسی ایله سلاماله جاوید یازمیشدیر. (آذربایجان قزئتی، س. 11: 1-2) قزئتین 2. دؤنمینین بیرینجی ساییسینداکی "فیرقهمیز ایشه باشلادی" آدلی باشیازیسی ایمضاسیزدیر. باشیازیدا آذربایجان دموکرات فیرقهسینین رسماً فعالیته باشلاماسی بیلدیریلیرکن بو فیرقهنین ایرانین باغیمسیزلیغینا ایناندیقلاری حالدا آذربایجان خالقینین موقدّراتینین اؤزو طرفیندن تعین ائدیلمهسی گرکدیگی ده یازیلماقدادیر. عئینی ساییدا "روزنامهمیزین دیلی" عونوانی آلتیندا تورکجهنین سون درجه زنگین بیر دیل اولدوغو و خالقین قانیندا و اورگینده کؤک سالدیغی یازیلدیقدان سونرا قزئتین بو دیله داها چوخ اؤنم وئرهجگی بیلدیریلمیشدیر. یازارا گؤره، "آذربایجان دیلی او قدر قووّتلی و اونون صرف و نحو قایدلاری او قدر مؤحکم و طبیعیدیر کی حتّی اونون ایچینه وارید ائدیلمیش فارس و عرب کلمهلری ایخراج ائدیلسه بئله اونونلا بؤیوک فیکیرلری، عالی مقصدلری یازوب شرح وئرمک مومکوندور." (آذربایجان قزئتی، سایی (1)
آذربایجان قزئتینین همن همن بوتون ساییلاریندا ج. پیشهورینین دانیشقلارینین اؤزتی وئریلمکدهدیر. 6. ساییدا ج. پیشهوری "فیرقهمیزین تاریخی ایشی" باشلیقلی یازیسیندا آذربایجان دموکرات فیرقهسینه قیسا بیر سوره ایچینده اون مینلرجه یئنی اویهنین قئیده آلینماسی بؤیوک بیر گوج اولوشدوردوغونو و میلّی اؤزگورلوگون تامین ائدیلمهسی اوچون اونلارین اؤزوئریسینه ائحتیاج دویولدوغونو بیلدیریلمکدهدیر.
عئینی ساییدا تبریزین تئاتر اویونجولاریندان جواد شفیزاده ایمضالی بیر یازیدا تبریزده، خویدا و اورمیهده دفعهلرجه اوزئییر حاجیبیگووون مشدی عباد، آرشین مال آلان، لیلی و مجنون، شاه عباس و خورشید بانو اوپرا-تئاترلارینین گؤسترییه سونولدوغونو و هر دفعهسینده ده خالقین بگندیگینی اؤیرهنیریک. (آذربایجان قزئتی، سایی 7).
آذربایجان میلّی حؤکومتی دؤنمینده تورکجه تئاترلا ایلگیلی بیلگیلره اکرم راحیملینین اثرینده ده قارشیلاشیریق. راحیملییه گؤره، آ.م.ح-نین قورولوشوندان اؤنجه تبریزده ایلکل بیر شکیلده فعالیبت گؤسترن "آذربایجان" ،"فیردوسی" ،"ایران" ،"تبریز" و "حقیقت" تئاتر قروپلاری قوزئی آذربایجان تئاترچیلارینین یاردیمی ایله آذربایجان میلّی تئاترینین تملینی قویدولار. میلّت و وطن سوگیسی؛ جهالت و موهوماتلا موباریزه؛ اخلاق، کولتور و قادینلارین توپلومداکی سورونلاری آذربایجان میلّی تئاترینین اساس قونولارینی تشکیل ائتمکده ایدی. بو دؤنمده ان چوخ اوینانان تئاترلارین باشیندا او. حاجیبیگووون "او اولماسین، بو اولسون" ویا باشقا آدی ایله "مشدی عباد" ؛"آرشین مال آلان" ؛جعفر جبارلینین "آیدین" ،"اود گلینی" ،"آلماس" ؛اوکتای ائلاوغلو و ج. محمدقولوزادهنین بیر چوخ درام اثری گلیردی. 28 مارت 1946دا ایسه آ.م.حنین قراریله تبریزده آذربایجان دولت درام تئاتری قورولدو .
آذربایجان قزئتینده "فیرقهمیز ایرهلی گئدیر" ،"بؤیوک بلالاردان بیری" ،"ایالت انجومنی" ،"هامی بیلمهلیدیر" (سایی 2)؛ "میلّت بیزیملهدیر" (فارسجا) (سایی 4)؛ "لندن انجومنینه گؤندریلن تلگراف" ،"میلّی مطبوعات یاراتماق یولوندا" (سایی 10)؛ "ایرتیجاع باش قالدیردی" ،"آذربایجانین بؤیوک خالق و معاریف خادیمی روشدیه" ،"ایراندا فاشیزمین گؤسترگهلری" (فارسجا)، (سایی 11)؛ "فیرقهمیزین بیرینجی کونگرهسی موناسیبتییله" ،"آذربایجان دموکرات فیرقهسی عوضولری بیلمهلیدیر" (سایی 12)؛ "ارباب و رعیت مسلهسینین حلّی" ،"یئنی حیاتا دوغرو" (سایی 13)؛ "بیزی اؤز حالیمیزا قویسونلار" ،"آذربایجان دموکرات فیرقهسینین عومومی ییغینجاغی " (سایی 14)؛ "آذربایجان بیر داها آلدانمایاجاقدیر" (فارسجا) (سایی 15)؛ "آذربایجان اؤز تاریخی وظیفهسینی اونوتماز" ،"بئرلین فیلمی" (سایی 16)؛ "بیرینجی کونگرهمیز" ،"بالکان مسلهسینین حلّی" (فارسجا) (سایی 17)؛ "موختاریّت مسلهسی و انجومن-ای ایالتی" ،"قزوینده یاشایان آذربایجان جاوانلارینین قراری" (سایی 18)؛ "فرّخو نه اوچون گؤندریرلر" ،"آذربایجانلیلاری تانییین" (فارسجا) (سایی 19) کیمی مقالهلر و "وطن سئوگیسی" (سایی 6)؛ "حاق و آزادلیق " (سایی 7)؛ "یاشاماز" (سایی 10)؛ "گول آذربایجان" (سایی 11)؛ "همیشهلیک یاشا آذربایجان" (سایی 12)؛ "اویان ائی آذریستان اهلی" (سایی 13)؛ "نییه" (سایی 14)؛ "اوغرولار ال-قول آچیب هر گئجه بیر یانا گئدیر" (سایی 16)؛ "شرفلی آذربایجانا" (سایی 17)؛ "گلین دوستلار، گلین" (سایی 18)؛ "وطن" (سایی 19) آدلی شئعیرلر یئر آلماقدادیر.
آزاد میلّت (قزئت)
"آزاد ملّت" قزئتی آذربایجان میلّی حؤکومتینین قورولوشوندان 73 گون سونرا 5 ایسفند 1324 دن آذر 1325-ه قدر آذربایجان میلّی مجلیسینین اورگانی اولاراق اسماعیل شمسین مدیرلیگینده تبریزده یایینلانمیشدیر. 4 صحیفهده، 43*28 فورمتده هفتهده اوچ کز تورکجه چیخان بو قزئتده آذربایجان میلّی مجلیسینین قرارلاری، سیاسی و توپلومسال اؤزگورلوکلر، آذربایجانین تانیمیش شخصیتلرینین تانیتیمی، آذربایجانین اؤنملی مسلهلری، ایچ و ائشیک خبرلر و یوروملار و دؤولت اعلانلارینا گئنیش یئر وئریلمیشدیر. قزئت رسیملی و آغ-فارا رنگده اولوب توپلام 116 سایی یایینلانمیش، 1946 ایلینده آذربایجان میلّی حؤکومتینین دوشورولمهسیندن سونرا باغلانمیشدیر.
آذر (قزئت)
آذر قزئتی آذربایجان دموکرات فیرقهسینین زنجان قولونون اورقانی اولاراق 30 یانوار 1946دا منوچهر ساعد وزیری طرفیندن تورکجه اولاراق یایینلانمیشدیر. قزئتین سیاسی خبر آغیرلیقلی اولدوغو، آذربایجان میلّی حؤکومتینین قرارلاری و فعالیتلرینی زنجانا یانسیتدیغی بیلینمکدهدیر. بو دؤنمده چیخان دیگر تورکجه قزئتلر کیمی آذربایجان میلّی حؤکومتینین دوشورولمهسینین آردیندان باغلانمیشدیر .
آذربایجان اولدوزو (قزئت)
"آذربایجان اولدوزو"-نون ایلک ساییسی 16 دئکابر 1944 ایلینده "ستاره آذربایجان" آدییلا فارس و تورک دیللرینده تبریزده یایینلانمیشدیر. محمد علی هلال ناصرینین مودیرلیگی و باشیازارلیغیندا ایران توده پارتیسینین ایشچیلر و امکچیلر بیرلیگینین اورقانی اولاراق چیخان قزئت 6-8 صحیفهده، 34*24 س.م اؤلچولرینده اولوب ایللیک آبونهسی 180 و تک سایی فیأتی 5 ریالدیر. قزئتده هم ساتیریک، هم ده جیددی و تنقیدی یازیلار یئر آلماقدادیر. آذربایجان میلّی حؤکومتی دؤنمینده "آذربایجان اولدوزو" آدییلا یایینینی دوام اتتیرن قزئتین یازارلاریندان بیری ده تانینمیش قرئتهچی ایسماعیل شمسدیر. قزئتین ایکینجی دؤنمینین 4. ساییسیندا امنیّت شوراسینین ایرانلا ایلگیلی موذاکرهلری، قادینلارین توپلومسال فعالیبتلری، شاعیر قطران تبریزینین حیاتی و آذربایجانین قونشو اؤلکهدهلرله ایلیشکیلری کیمی قونولار اله آلینمیشدیر.
اورمیه (قزئت)
آذربایجان دئموکرات فیرقهسینین اورمیه قولونون اورقانی اولاراق اورمیهده تورکجه اولاراق یایینلانمیشدیر. ابو تورابیان، قزئتین ایلک کز 4 بهمن (24 یانوار) 1946دا چیخدیغینی یازیر. قزئتله ایلگیلی چوخ بیلگی یوخدور. آنجاق، انور اوزون-ا گؤره، هفتهده ایکی کز و توپلام 25 سایی یایینلانمیشدیر. جلیلی ایسه قزئتین هفتهلیک اولدوغونو سؤیلهییر.
جاوانلار (قزئت)
آذربایجان دموکرات فیرقهسینین گنجلر قولونون اورقانی اولاراق تبریزده تورکجه یایینلانمیشدیر. جاوانلار هفتهلیک قزئتینین ایلک ساییسی 25 اوردیبهشت (15 مای) و سون ساییسی آذر (دئکابر) 1946دا چیخمیشدیر. ا. اوزون یانلیش اولاراق قزئتین 1942ده چیخدیغینی یازمیشدیر. قزئت آذربایجان میلّی حؤکومتینین ییخیلماسیندان سونرا باغلانمیشدیر.
جودت (قزئت)
ایلک ساییسی مورداد (اییول-آوقوست) 1927ده اردبیلده حسن جودتین مودیرلیگینده چیخان جودت قزئتی 1938ده باغلانمیش، بش ایل سونرا غلامحسین حبیبالهینین مودیرلیگی و حسن جودتین باشیازارلیغیندا تکرار یایینا باشلامیشدیر. جودت قزئتی ایکینجی دؤنمده آذربایجان دموکرات فیرقهسینین اردبیل اورقانی اولاراق تورک و فارس دیللرینده یایینلانمیشدیر. قزئتین صاحیبی حسن جودت دؤنمینین آیدین شخصیتلریندن اولموش، اردبیلده ایلک کز قرائتخانا، تئاتر سالونو و قورقوشون مطبعهسی تأسیس ائتمیشدیر. قزئت 1946 ایلینده باغلانمیشدیر .
شفق (درگی)
شوروی ایله کولتورل ایلیشکی ساغلایان ایران جمعییتینین تبریز قولونون اورقانی اولاراق یایینلانان شفق درگیسینین ایلک ساییسی مورداد (اییول-آوقوست) 1945ده تبریزده چیخمیشدیر. داها چوخ ادبی-بدیعی ایچریکلی یازیلارین بولوندوغو بو درگیده آرا سیرا فارسجا یازیلارا دا یئر وئریلمیشدیر. درگی اورتالاما 60 صحیفهده و 17*24 س.م اؤلچولرینده آیلیق اولاراق یایینلانمیشدیر م. س. طباطبایی درگینین توپلام 12 سایی چیخدیغینی سؤیلهییر .
غلبه (قزئت)
آذربایجان میلّی حؤکومتی تحصیل ناظیری محمد بیریانین مودیرلیگینده آذربایجان ایشچیلر و امکچیلر بیرلیگینین اورقانی اولاراق چیخان غلبه قزئتینین ایلک ساییسی ایسفند 1324 (مارت 1946)ده تبریزده یایینلانمیشدیر. قزئتین دیلی تورکجهدیر. 2-4 صحیفهده، 32*42 س.م اؤلچولرینده اولوب سوسیالیست پارتیلر و آذربایجان ایشچی و امکچیلری ایله ایلگیلی خبرلری یایماقدا ایدی. قزئت، آذربایجان میلّی حؤکومتینین دوشورولمهسیندن سونرا باغلانماق مجبوریتینده قالمیشدیر.
قیزیل عسگر (قزئت)
"قیزیل عسگر" ایکینجی دونیا ساواشی ایللرینده، اورمیهده قیزیل اوردونون دستگی، زلفعلی ابراهیمووون باشیازارلیغی ایله چیخاریلان تورکجه قزئت ایدی.
مدنیت (قزئت)
شوروی کولتور ائوی طرفیندن تورکجه اولاراق تبریزده یایینلانان مدنییت قزئتینین ایلک ساییسی ابو تورابیان-ا گؤره فروردین (مارت-آپرئل) 1946، مجیدییه گؤره ایسه عئینی ایلین شهریور (آوقوست-سئنتیابر) آییندا چیخمیشدیر. قزئت 4 صحیفهده، 36*28 س.م اؤلچولرینده اولوب سیاسی، ادبی قونولاری ایچرمکدهدیر. ایلک صحیفهسی رنگلی و شکیللی اولان مدنیّت قزئتینین بیرینجی ساییسیندا آذربایجانین تانمیش ساتیرا شاعیری معجز شبسترینین شئعیری یایینلانمیشدیر. قزئتین یایینی آذربایجان میلّی حؤکومتینین دوشورولمهسیندن سونرا دوردورولموشدور .
وطن یولوندا (قزئت)
2. دونیا ساواشی سیراسیندا شوروینین قیزیل اوردوسو دستگیله 1942-1946 ایللرینده تبریزده تورک دیلینده چیخاریلان وطن یولوندا قزئتینین رداکتؤرلوغونو قوزئی آذربایجانلی میرزه ابراهیموو؛ ح. شاهگلدییئو؛ جعفر خندان و رضا قولییئو اولموشدور. ایلک نؤمرهسی 1941-جی ایل اوکتیابر آیینین 11-ده گون آشیری اولاراق یایینلانماغا باشلامیشدیر. قزئتین چاپ اولونماسینین بیرینجی مرحلهسی 1942-جی ایل آپرئلین 13-ه قدر داوام ائتمیش و بو مودتده 89 نؤمرهسی چیخاریلمیشدیر.
ایکی ایللیک فاصیلهدن سونرا 1944-جو ایل آپرئل آیینین 10-دان قزئتین ایکینجی مرحلهسینین یایینی باشلانمیشدیر. بو مرحله1946-جی ایلین مایین 1-ه قدر داوام ائتمیش و همین مودّت عرضینده (1941-1946) قزئتین 406 نؤمرهسی یایینلانمیشدیر.
4 صحیفهده، 42*29 س.م اؤلچولرینده اولان قزئت، 2. دونیا ساواشی خبرلری، قیزیل اوردونون ظفرلری، قوزئی آذربایجان صنعت و بیلیم آداملارینین تانیتیمی، سوسیالیزم دونیاسینین ساواش قهرمانلارینین تانیتیمی، گونئی آذربایجان میلّی مجلیسینین خبرلری و فاشیزم علئیهینه تبلیغات آپارماقدا ایدی.
قزئتین صحیفه لرینده محمد بیریا، میر مهدی اعتیماد، علی فطرت، آشیق حسین جاوان، بالاش آذراوغلو، علی توده، یحیی شیدا، محمدباقر نیکنام، محمدعلی فخرالدینی (محزون)، حکیمه بلوری، علی نیشانی، حبیب ساهر، قولو خان بورچالی، تاغی میلانی، محمدعلی هلال ناصری، مدینه گولگون و بیر چوخ باشقالارینین شئعیرلری، محمدلو عباسی، ع.صفوت، عبداله فریور، صمد صباحی، میر رحیم ویلایی، محمدعلی فرزانه (قوسی) و بیر چوخ باشقالارینین مقالهلری چاپ اولونوردو.
اؤز ادبی دیلینی اؤیرنن آذربایجانلیلار اوچون "وطن یولوندا" قزئتینین خوصوصن بؤیوک اهمیتی واردیر. "وطن یولوندا" قزئتی اوزون ایللر رضا شاه حاکیمیتیندن سونرا ایراندا ایلک دفعه تورک دیلینده چاپ اولونان قزئت ایدی.
قزئتین نشر اولوندوغو ایللرده (1941-1946) میرزه ابراهیموو، حسن شاهگلدییئو، رضا قولییئو اونون باش رئداکتورلاری اولموش، رئداکسیادا ایسه شاعیرلردن سلیمان رستم، عثمان ساریوللی، محمد راحیم، یازیچیلاردان سلیمان رحیموو، عوض صادیق، انور محمدخانلی، قیلمان ایلکین (موسایئو)، سیف الدین داغلی (عباسوو)، جبار مجنونزاده، ژورنالیست، عئلم و مدنیت خادیملریندن اسرافیل نظروو (مسئول کاتیب)، غلام محمدلی، حمید یولچییئو، جعفر خندان (باش رئداکتورون موعاوینی)، مهدیخان وکیلوو، میرزآغا قولوزاده، رحیم سولطانوو، محمدآغا سولطانوو، رساملاردان ایسماعیل آخوندوو، کاظم کاظمزاده، سالام سالامزاده و بیر چوخ باشقالاری ایشلهمیشلر.
"وطن یولوندا" قزئتینین صحیفهلرینده 50-یه یاخین یئرلی شاعیر اؤز شعرلرینی چاپ ائتدیریردی. ائله اونلار دا قزئتین نزدینده "شاعیرلر مجلیسی"نین یارانماسینین تشبوثچوسو اولدولار. "شاعیرلر مجلیسی"نین ایلک ایجلاسی 1945-جی ایل یانوارین 7-ده کئچیریلدی و میر مهدی اعتیماد اونون صدری سئچیلدی.
گونش (درگی)
گونش درگیسی ایله ایلگیلی سادهجه "آذربایجان دؤورو مطبوعاتی" کیتابیندا قیسا بیلگی واردیر. درگی، 1946 ایلینده آذربایجان شاعیر و یازیجیلار جمعییتی طرفیندن تبریزده یایینلانمیش صنعت، توپلوم و تاریخ ایچریکلی بیر مجموعهدیر.
یئنی شرق (قزئت)
یئنی شرق قزئتینین ایلک ساییسی ایسفند 1322 (1943)ده ایران توده پارتیسینین آذربایجان قولونون اورقانی اولاراق محمود تورابینین مودیرلیگینده تبریزده یایینلانمیشدیر. باکیده چیخان 21 آذر درگیسینده قزئتین ایلک ساییسینین 1941ده چیخمیش اولابیلهجگی سؤیلنسه ده، دیگر قایناقلاردا بو تاریخ 1943 اولاراق گؤستریلمیشدیر. قزئت دئکابر 1945-ه قدر "خاور نو "آدی آلتیندا فارسجا؛ آذر 1324 (دئکابر 1945)دن دئکابر 1946یا قدر "یئنی شرق" آدییلا تورکجه یایینلانمیشدیر. انور اوزون قزئتین اؤلچولرینی 34*47/5 اولاراق وئریرکن، موسی مجیدی ایلک ساییلارینین 32*46 و داها سونراکی ساییلارین 42*28 س.م اؤلچولرینده اولدوغونو یازیر. قزئتین ایچریگینی آذربایجان میلّی مجلیسینین قرارلاری، آذربایجان خبرلری و اعلانلار اولوشدورماقدادیر. یئنی شرق، میلّی حؤکومتین دوشورولمهسینین آردیندان باغلانمیشدیر.
اتک یازیلار:
- مجیدی موسی . تاریخچه و تحلیل روزنامههای آذربایجان(1230-1380)؛ کتابخانهملی ایران؛ تهران 2003
- اوزون، انور . گونئی آذربایجان باسین تاریخی، تورک اوجاغی ترابزون شوعبهسی یایینی. ترابزون2002
- جلیلی، سعید. دانشنامهی مطبوعات آذربایجان. نشر مهد آزادی. تبریز1996
- رستمووا، س. آذربایجان دؤورو مطبوعاتی، آذربایجان عئلملر آکادئمیاسی نشری، باکی. 1993
- ابوترابیان، حسین. مطبوعات ایران از شهریور 1320 تا 1326، انتشارات اطلاعات، 1987
- طباطبایی،م.س. راهنمای مطبوعات ایران (1978-1925)، نشر مرکز مطالعات رسانهها؛ تهران، 1999
- آذربایجان قزئتی ، تبریز (1946-1945)
- رحیملی، اکرم. گونئی آذربایجاندا میلی دئموکراتیک حرکات (1941-1946 ) MEQA نشری. باکی
قایناقلار:
- Azerbaycan Milli Hükümeti’nin Kuruluşu ve Dil Politikası - M. Rıza HEYET
- Cavanşir Vəkilov. Azərbaycan Respublikası və İran: 40-cı illər (mədəni əlaqələr). Bakı: Elm, 1991, 7,3 çap vərəqi.
کؤچورن: عباس ائلچین
آشیق فرهاد سلیمی (1341-1273)
آذربایجاندا کاریکاتور صنعتینین بانیسی
گؤرکملی رسام عظیم عظیمزاده آذربایجان رساملیق صنعتینده یئنی بیر جیغیر آچیب. بو گون بؤیوک رسامین آدینا هر کس حؤرمتله یاناشیر. یئنی رساملار نسلی اونون عنعنهلریندن بهرهلنیرلر. عظیم عظیمزاده یارادیجیلیغی بویو عصرلردن بری فورمالاشان تبریز آذربایجان مینیاتور مکتبینین و روس رساملیق مکتبینین عنعنهلریندن بهرهلنیب. رساملیغا مشهور «موللانصرالدین» ژورنالیندا اؤز اثرلرینی درج ائتدیرمکله باشلاییب. ۱۹۰۶-جی ایلدهن "موللانصرالدین"، "بارابان"، "زنبور"، "طوطی"، "کلنیت" و سایر ژورناللارین صحیفهلرینده ساتیریک قرافیک کاریکاتورلارینی نشر ائتدیرمکله آذربایجان ساتیریک قرافیکاسینین اساسینی قویوب.
«سنی بیر ده شکیل چکن گؤرمهییم»
عظیم عظیمزاده کاسیب و ساده بیر عائلهده دوغولوب. آتاسی کربلایی آسلان داش یونان ایدی. اونون دونیایا گلن ۵ اؤولادیندان آنجاق بیری - اوچونجو اوشاغی ساغ قالمیشدی. اوشاغا باباسینین آدینی قویموشدولار. آنجاق هامی اونو عبدالعظیم دئییل، سادهجه عظیم چاغیریردی. عظیمین آتاسی نووخانیدان ایدی. اما ۱۸۸۷-جی ایلده باکییا کؤچوب گلمیشدیلر. بیر مای – ایندیکی دیلاره علییئوا کوچهسینده اوچ اوتاقلی، سلیقهلی حیَط-باجاسی اولان ائو آلدیلار. آتاسی تئزلیکله همین اوچ اوتاغی آرتیریب، آلتی اوتاق دوزلتدی. آسلان کیشی داشیونان ایدی. عظیمین آناسی زهرا دا بوتون گونو ائو-ائشیگینین ایش-گوجو، بیش-دوشو، ییر-ییغیشییلا مشغول اولوردو. عظیم اوشاقلیقدان والیدئین سئوگیسیله بؤیویوردو. لاپ بالاجالیقدان ائولرینده گؤردوگو مهریبانچیلیق عظیمین قلبینه راحاتلیق بخش ائدیردی. آتا-آناسی باشینا پروانه کیمی دولانیر، یولوندا هر جور فداکارلیقدان چکینمیردیلر. اوشاق بؤیویوب مکتب یاشینا چاتاندا آتاسی اونو دوغما نووخانیداکی موللا مکتبینه وئردی. او، بیر آی عرضینده عرب الیفباسینی و "قورآن" اوخوماغی اؤیرندی. نه قدر نومونهوی شاگیرد اولسا دا، آرابیر اونا دا چوبوق دَییردی. بیر گون یولداشلاریندان بیری موللاخانایا بیر قوتو رنگ گتیردی. عظیم ایلک دفعه ایدی کی، رنگ گؤروردو. اونا گؤره ده، هر شئیی اونودوب قوتوداکی رنگلره تاماشا ائدیردی. شاگیردین "نالاییق" حرکتینی گؤرن موللا اؤزوندن چیخیر، رنگلری اوندان آلیب الینه ده بیر نئچه چوبوق وورور. عینادلی اوشاق او گوندن باشلایاراق حتی موللاخانادا بئله الینه فورصت دوشن کیمی شکیل چکیردی. موللانین بوتون هارای-قیشقیریقلارینا باخمایاراق، عظیم درسلرده یئنه شکیل چکیر، دیگر اوشاقلارین دا فیکرینی یاییندیریردی. موللا دفعهلرله اونو تنبئه ائلهدی. موللاخانادا شکیل چکمگین گوناه اولدوغونو دئدی، میثاللار چکدی. حتی «سنی بیر ده شکیل چکن گؤرمهییم» خبردارلیغینین دا اهمیتی اولمادی. بیر نئچه گون سونرا موللا عظیمی یئنه شکیل چکدیگی یئرده یاخالادی. داها صبری توکنمیشدی. ائله همین گون عظیمی موللاخانادان قوودو…
ع.عظیمزاده خاطیرهلرینده یازیر: "بیر گون موللام منی شکیل چکنده گؤردو. باشیمین اوستوندن بارماقلاریما برک چوبوق ووروب دئدی: "دور، خبیث، شئیلرینی ییغیشدیر، بورادان جهنم اول!" من برک خجیل اولوب ائویمیزه گلدیم... دخی موللاخانایا گئتمهدیم".
عظیم ائوده ده راحلت دورموردو. حیط-باجادا، محلهده قارالامادیغی دیوار قویمازدی. بیر پارچا کؤمور گؤتوروب اهنگلی دیوارلاردا شکیللر چکردی. قونشولار اونون الیندن داد ائدیر، ائله هئی آتا-آناسینا شیکایتلهنیردیلر.
آتاسیندان خبرسیز داخیل اولدوغو روس-تاتار مکتبینی علا قیمتلرله باشا ووراندا موعلیملر اونون ایستعدادینی گؤروب آتاسینا مصلحت گؤرموشدولر کی، عظیمین تحصیلینی یاریمچیق قویماسین، اونو رئالنی مکتبه گؤندرسین. کربلایی آسلان تکلیفی قبول ائتمهییب دئمیشدی: "منیم بیر اؤولادیم وار، راضی اولمارام کی، او، صاباح گئدیب کافیر جیلدینه گیرسین".
«گئت اؤزونه صنعت تاپ»
عظیم آیدا ۱۲ مانات زحمت حاقی آلدیغی متال تؤکمه زاوودوندا ۶ آیدان آرتیق دوروش گتیره بیلمیر. قوهوملارینین کمکی ایله آغابالا قولییئوین دَییرمانیندا کوریئرلییه ایشه دوزهلیر. گونده ان آزی ۱۶ ساعت ایشلهملی اولور. دَییرمان صاحبی تئز-تئز عظیمی تزه تیکدیردیگی ائوه گؤندرردی. ائوین کوچهیه باخان هر ایکی فاسادینی بزهین داش اویمالار عظیمی والِه ائدیردی. بیر دفعه او، بینانین ایچریسینده شکیل چکن رسام دوُروْولا تانیش اولور. عظیم ایلک دفعه ایدی کی، یاغلی بویالارلا ایشلهین صنعتکار گؤروردو. بو تانیشلیقدان سونرا او، واخت-بیواخت صاحیبکارین ائوینه تلهسیردی.
تزه عیمارتین بزک ایشلری باشا چاتدیریلدیقدان سونرا آغابالا قولییئو دوُروْوا پاریسده، عومومدونیا صنایع سرگیسینده اؤز دَییرمانینین تاریخینی نوماییش ائتدیرمک اوچون شکیللر چکمگی سیفاریش وئرمیشدی. او، شکیللرله بیرگه دَییرمان صاحبینین پورترتی ده چکیلمهلی ایدی. دوُروْو عظیمی اؤزونه کؤمکچی ائتمکدن اؤترو صاحیبکاردان خواهیش ائدیر:
- خوزئیین، عظیمی منه وئر، بیر-ایکی ایله اونو حاضرلاییب سیزه تالانتلی بیر خالق رسامی وئریم.
صاحیبکار جاوابیندا عظیمه دئییر:
- سن موسلمان بالاسیسان، عاغلینی باشینا ییغ، بوردا فیکرینی تیجارته وئر، آدام اول. رساملیق ندیر؟ آتا-بابان شکیل چکیب؟ او، (دوُروْو نظرده توتولور) سنه بوش آراق بوتولکاسیندان باشقا نه وئره بیلر؟ گئت ایشینه یاخشی باخ!
صاحیبکارین بو مصلحتی عظیمه کار ائلهمیر. او، فورصت تاپیب گیزلینجه دوُروْولا ایشلهییر. بیر مودت سونرا شکیللر حاضر اولور و پاریسه گؤندریلهرک عومومدونیا سرگیسینده نوماییش اولونور.
کوریئرین واخت-بیواخت شکیل چکمهسی صاحیبکارین خوشونا گلمهدیگیندن اونو ایشدهن قووور. عظیم رساملیق مکتبینه داخیل اولماق هوسی ایله یاشاییر. باکیدا بئله بیر مکتب اولمادیغیندان اونون موسکودا، کیئوده و یا تیفلیسده تحصیل آلماق ایمکانی یوخ ایدی. تانیش-بیلیشین مصلحتی ایله میلیونچولاردان بیرینه موراجیعت ائدرک اوخوماق اوچون کؤمک ایستهینده: "بالا، عاغلینی ییغ باشینا، گئت اؤزونه صنعت تاپ. بیزه موهندیس، حکیم لازیمدیر، شکیل چکن یوخ" جاوابینی آلیر.
گنج عظیم علیاکبروو قارداشلارینین اون آنباریندا قوللوق ائتمگه باشلاییر. علیاکبروولارین کیچیک قارداشی عظیمین "موللانصرالدین" ژورنالینا شکیل گؤندرمهسیندن خبردار ایدی. او، بیر دفعه صحبت زامانی عظیمه دئمیشدی: "من هرچند عاوام کیشییم، لاکین سنه فیکیر وئرمیشم، سنده آلوئردن، تیجاردن بیر اثر یوخدور. گؤرونور، سنین هوسین، فیکرین شکیل چکمگهدیر. هرچند شریعتیمیزده بو حرامدیر، بو بیری طرفدن ده آج قالماق اولماز. من بو گوناهی الله اوچون ائلهییرم، تا کی، سن حاییفسان، آج قالمایاسان. احتیاط ائلهمه، حتی مواجیبینی ده هر آی ۱۵ مانات آرتیریرام. آنجاق بو ۱۵ مانات منیم اؤز حسابیما اولاجاق، قارداشیم بیلسه، راضی اولماز".
جمعیتین گوزگوسو
عظیم رساملیقلا برابر ایجتماعی فعالیتینی گئنیشلندیریر و حیاتینی دفعهلرله تهلوکه قارشیسیندا قویوردو. اونو دایم هدهلهییر، اؤلدورمک ایستهییردیلر. آنجاق او، هئچ کسدن قورخموردو. ائولری مسجیدین لاپ یاخینلیغیندا یئرلشدیگیندن عظیمزادهنین اساس قهرهمانلاری - موللالار هر گون اونلارین کوچهلریندن کئچیردی. اونلارلا چیین-چیینه یاشاماسینا باخمایاراق، او، موللالاری تنقید ائتمکدن چکینمیردی. عظیم موللالارین شکلینی چکیر و پنجرهدن اونلارین آیاقلاری آلتینا آتیردی. موللالار اؤز رسملرینی گؤرونجه حیرصلنیر و کاغیذی جیریردیلار. حتی عؤمرونون سون واختلاریندا، خسته اولدوغو زامانلاردا دا پنجره آغزیندا اوتورار، کوچهده بیر "تیپ" گؤرهن کیمی شکلینی چکردی. عظیم عظیمزاده دینه قارشی یوخ، دینین آدیندان صونعی ایستیفاده ائدن موللالارا قارشی چیخیردی. او، دئییردی کی، اینسانلار آللاهی قلبلرینده سئومهلیدیر. گؤرکملی رسامین اثرلری یاشادیغی جمعیتین گوزگوسو ایدی. عظیمزادهنین اثرلرینین اساس مؤوضوسونو سوسیال تضادلار، عادتلر و خالقین معیشتی تشکیل ائدیردی. جمعیتین موختلیف طبقهلرینین منفی عونصورلری - خسیس تاجیرلر، فیریلداقچی دین خادیملری، شارلاتانلار اونون ساتیریک قلمینین هدفینده اولوردولار.
عظیم عظیمزاده بوتون روحویلا خالقینی سئویردی. اونون باشقا خالقلاردان گئری قالماسینی، میسکین، یازیق گؤرونمهسینی ایستهمیردی. کاریکاتورلاری ایله هر بیر سویداشینا «داها بسدیر، بیز ده غفلت یوخوسوندان اویانمالیییق، گئری قالمامالیییق، یومروق کیمی بیر هدفه وورمالیییق» دئییردی. او، اؤز اثرلرینده منفی صورتلری گاه کسرلی یومور، گاه یومشاق کینایه ایله کسکین ساتیرا آتشینه توتوردو. چکدیگی "ایت بوغوشدورما"، "کیشی آروادینی دؤیور"، "وارلی ائوینده توی"، "سو اوستونده دعوا"، "کؤهنه باکیلیلار" کیمی اثرلرینده موختلیف سوسیال طبقهلره مخصوص تیپلرین ایچ اوزونو آچاراق قادین حقوقسوزلوغونا، عدالتسیزلیگیه قارشی چیخیش ائدیردی. بو معنادا، او دؤورده جمعیتدهکی سوسیال عدالتسیزلیکلری اؤزونده داها قاباریق عکس ائتدیرن "کؤهنه باکی تیپلری" و "۱۰۰ تیپ" اثری خصوصیله تقدیره لاییقدیر. اورادا درج اولونان بعضی کاریکاتورلاری یئنه یا ایمضاسیز، یا دا شیمرلینقین ایمضاسییلا گئدیردی. اما عظیم عظیمزاده دست-خطی، اوسلوبو اؤزونو بوروزه وئریردی. سونرالار رسام همین کاریکاتورلارین آلتیندان «منیمدیر» یازماقلا مولیفلیگینی تصدیق ائتدی.
ع.عظیمزاده گؤرکملی ساتیریک شاعر م.ع.صابیرین "هوپهوپنامه"سینه چکدیگی ایللوستراسیالارلا کیتاب قرافیکاسی صنعتینین ده اساسینی قویوب. اونون تئاترلارا چکدیگی گئییم إسکیزلری و دکوراسیالار آذربایجان رساملیغینین بو ساحهدهکی اینکیشافینا خصوصی تکان وئریب.
اثرلری دونیانین بیر سیرا موزئیلرینده نوماییش ائتدیریلن رسامین ایلک فردی سرگیسی ۱۹۴۰-جی ایلده تشکیل اولونوب. باکیدا کئچیریلن بیرینجی سرگیده تاماشاچیلار رسامین ۱۲۰۰-دن چوخ اثرینه تاماشا ائده بیلیبلر. ۱۹۲۰-۱۹۴۳-جو ایللرده ع.عظیمزاده آذربایجان رساملیق تکنیکوموندا موعلیم، ۱۹۳۲-۱۹۳۷-جی ایللرده ایسه دیرکتور وظیفهسینده چالیشیب. یاشادیغی ائوده رسامین ائو موزئیی آچیلیب، ائوین یاخینلیغینداکی باغدا بوستو قویولوب. باکی رساملیق تکنیکومو، ائلهجه ده پایتاخت کوچهلریندن بیری اونون آدینی داشیییر.
ع.عظیمزاده ۱۹۴۳-جو ایل، ایونون ۱۵-ده دونیاسینی دَییشیب. او، موحاریبهده دؤیوشن اوغلونون اؤلوم خبرینی ائشیدندن سونرا بو آغیر ایتکییه تابلاشا بیلمهیهرک خستهلنیب. گؤرکملی رساما بؤیوک حؤرمتی اولان میرجعفر باغیروو عظیم عظیمزادهنین دؤیوشده اولان دیگر اوغلونون گئری قاییتماسی حاقیندا گؤستریش وئریب کی، قوی او، اؤز اوغلونون چینینده سون منزیله گئتسین. آنجاق اوغلو اؤزونو جان اوسته اولان آتاسینا یئتیره بیلمهییب...
یازان: ترانه محرمووا
کؤچورن: عباس ائلچین